Кіріспе

Райтон – Англияның Тайн-энд-Уэр аймағындағы ауыл. Ол Гейтсхед метрополитендік округінің құрамында, тарихи тұрғыдан Дарем графтығының бір бөлігі. 2011 жылы Райтон, Крухилл және Стелла округінің халқы 8 146 адамды құрады. Бұл Ньюкасл-апон-Тайн қаласынан батысқа қарай 10 шақырым қашықтықта орналасқан.

Орналасқан жері

Райтон Кроукрук пен Блейдонның арасында, екеуі де Гейтсхед қалалық ауданында орналасқан. Жақын жердегі елді мекендерге Старгейт, Клара Вейл, Гринсайд, Стелла және Хеджфилд жатады. Старгейт Райтонның шетінде, Блейдонға қарай орналасқан. Онда балалар саябағы, балық дүкені, карьер және бау-бақшалар бар. Іргелес Крухилл қаласында бастауыш мектеп және жалпы мақсаттағы дүкен бар, оны пошта бөлімі ретінде де пайдалануға болады. Райтон Гейтсхедтің жасыл белдеуінің ішінде орналасқан, ол негізінен Гейтсхед қаласының батысы мен оңтүстік-батысында, себебі шығыстағы Оңтүстік Тайнесайд аймағы көбінесе қалалық жерлерді қамтиды.

Тарих

Дәстүрлі түрде Райтон экономикасы ауыл шаруашылығы мен көмір өндіруге негізделген. Кейбіреулер бұл аймақта римдік дәуірде көмір қазу болғанын айтады, бірақ 1239 жылы Генрих III қабырғалар сыртында көмір өндіруге рұқсат бергенде ғана кен өндіру кеңінен дамыды. 1367 жылы Винлатоннан Лондонға көмір жіберілгені туралы жазбалар бар. Райтонның ауыл шаруашылығы аралас сипатта болды, мал шаруашылығы мен егін шаруашылығын қамтыды. Райтонның Шотландия шекарасының оңтүстігінде және Адриан қабырғасының жанында орналасқандығы оны шотландықтардың шабуылына ұшыратты, ал 1297 жылы Уильям Уоллес оны өртеп кеткені айтылады. 1346 жылы Шотландияның Давид II тағы бір шабуыл жасады, оның кезінде шіркеу тоналды. Көмір өнеркәсібімен қатар, Ритон бұрын Алстон Мурда кен орындары болған Ритон компаниясына тиесілі қорғасын балқытудың реверберациялық пештерін де қамтыды. 1704 жылы бұл кәсіпорын Лондон қорғасын компаниясына біріктірілді. 1800 жылы «Жұлдыз қақпасы» (Таунидің бас кеніші) ашылды, ал 1826 жылдың 30 мамырында көмір шаңы мен метан (отты газ) жарылысы салдарынан 20 ер адам мен 18 бала қаза тапты. Бұл оқиға «Жұлдыз қақпасы апаты» деп танылды. Райтонның Әулие Крест шіркеуінде естелік тақта орнатылған, ал кеніште де тағы бір естелік тас бар. «Жұлдыз қақпасы» кеніші 1840 жылы қайта ашылып, 1961 жылға дейін жабылмады. Райтон Гейтсхед пен Ньюкасл-апон-Тайн қалаларындағы өнеркәсіптік революцияның қалалық кеңеюінен қашуға тырысқан байлардың көшіп келу орнына айналды. Райтонның өркендеген өткенінің бір көрінісі Олд Ритон ауылындағы ірі сарайларда сақталған. Ауылдағы ең танымал сарай – The Grove, бұрын Ryton Grove деп аталған, 12 000 шаршы фут көлемдегі симметриялық Анн стиліндегі кірпіштен салынған ғимарат. Ол 1742 жылы Сурти отбасы үшін салынған деп есептеледі, ал кейін 1919 жылы кеңейтіліп, қайта жаңартылды. Бұл бастапқыда 350 акрлық иелік орталығы болды, ол Райтон ауылындағы көптеген үйлерді және Тайн өзенінің жағалауына дейін Райтон тоғайларының көп бөлігін, соның ішінде кейін теміржол төсемімен екіге бөлінген үлкен көлді қамтыды. 1964 жылы иеліктің үлкен бөлігі табиғат қорығына айналды, ал The Grove 7 акр жерде жеке меншікте қалды. ХХ ғасырдың екінші жартысында көмір өнеркәсібінің төмендеуінен кейін Райтон қалалық аудандасуға ұшырады және қазір Гейтсхедтің қалалық аймағы болып табылады.

Жергілікті саясат

Жергілікті басқаруда Райтон, Крухилл және Стелла округіне кіреді, ол қаланың батыс жағында орналасқан. Осы округті үш кеңесші қызмет көрсетеді, олардың барлығы Еңбек партиясынан. Гейтсхед қалалық кеңесі Еңбек партиясының бақылауында. Райтон Блейдон парламенттік округінің құрамында. Қазіргі депутат – Еңбек партиясының өкілі Лиз Твист.

География

Көршілес Кроукрук ауылы да көмір өндіруге байланысты ностальгия ошағы. Райтон мен Кроукрук арасында Эмма, Клара және Аддисон сияқты бірнеше ескі шахталардың қалдықтары әлі де кездеседі. Кроукрук пен Райтонның басты көшелерінен екі жүз метрлік шеңберде көркем табиғат жатыр. Осы табиғаттың ең әсерлі бөлігі – Олд-Райтон ауылынан асып өтетін Тайн өзенінің жағасында орналасқан Райтон Ивалы Жергілікті Табиғат Қорығы. Ол 43 гектар жайылым, көлдер, орман және жергілікті түрлерге тән сирек өсімдіктер мен жануарлар мекендейді. Осы себепті ол арнайы ғылыми маңызы бар жер ретінде тағайындалған. Табиғаттың басқа да аймақтарына жақын орналасқан Старгейт көлі және Аддисон мен Хеджфилд ормандары жатады. Александр Грэм Белл Аддисон орманнан алғашқы телефондық қоңырауларының бірін жасаған. Тайн аңғарының жоғары жағында, Кроукрук ауылынан өтіп, Нортумберленд шекарасына қарай Прудхо, Корбридж және Хексам сияқты ауылдық сауда қалалары орналасқан.

Ритон бүгінгі күні

Райтон – жергілікті инфрақұрылыммен жабдықталған, негізінен тұрғын үйлерден тұратын аудан. Райтонның орталық бөлігінде Cooperative супермаркеті, Sainsbury's Local дүкені, сондай-ақ The Lane Head микро-пабы, Coffee Johnny's, стоматолог және түрлі шаштараздық пен сұлулық салондары сияқты тәуелсіз бизнес пен дүкендер орналасқан. Мұнда қоғамдық кітапхана да бар. Солтүстік-Шығыс Жыртқыш Құстар Орталығы Райтон қаласында орналасқан, онда 45-тен астам жыртқыш құс бар. Райтонда бірнеше мейрамхана мен пабтар бар, олардың екеуі Райтонның басты көшесінен тыс, Райтонның Ескі Аулында орналасқан – қауымдық Ye Olde Cross және Half Moon Inn мейрамханасы. Жақын орналасқан Кроукрук ауылында дәрігерлік кабинет, екі ветеринарлық клиника, аяқ саусағын емдейтін дәрігер, тағы бір стоматолог, үш паб және бір мейрамхана қызмет көрсетеді. Райтонда ерлер клубы аптасына екі күн жұмыс істейді, онда жергілікті ерлер жиналып, білім алмасып, өнерлерін бөліседі. Райтонның кең Эдвардтық паркі бар, онда балаларға арналған ойын алаңдары мен боулинг алаңы орналасқан. Қала орталығынан тыс жерде екі гольф алаңы бар: Райтондағы Tyneside гольф клубы және жақын жердегі Клара Вейлдегі Райтон гольф клубы. Екеуі де Тайн өзенінің жағасындағы тыныш жерлерде орналасқан. Райтонда үш мектеп бар: Райтон Нәрестелер Мектебі, Райтон Кіші Мектебі және Торп Академиясы, олардың барлығы ауылдағы бір ғимаратта орналасқан. Жақын орналасқан Кроукрук тағы екі бастауыш мектеп ұсынады. Крухилл Бастауыш Мектебі де жақын жерде. Спорт жергілікті қоғамда маңызды рөл атқарады. Гольф алаңдары мен Эдвард паркінен басқа, Райтонда Райтон және Кроукрук Альбион футбол клубы (Краукруктағы Кингсли паркінде ойнайды), жақын маңдағы Бармурдағы Райтон регби клубы және Чарльз Торптың қарама-қарсысында орналасқан крикет клубы бар. Райтон жақсы қоғамдық көлікпен қамтамасыз етілген, автобус қатынасы тұрақты түрде жүзеді. Мысалы, R3/R4 бағытымен Старгейт арқылы Винлатон, Блейдон және Роулендс Гиллге, сондай-ақ батысқа қарай Кроукрук, Прудхо және Хексемге, ал шығысқа қарай MetroCentre, Гейтсхед және Ньюкаслға автобустар қатынайды.

Райтонның басқа ерекшеліктері

Джон Уэсли де, Чарльз Уэсли де Ритонның ауылдық жасыл алаңында уағыз айтты, ол бай тарихымен және діни-әлеуметтік маңызымен ерекшеленеді. Ұқсас ауылдардағы көптеген жасыл алаңдар сияқты, мұнда жыл сайын жонглерлер, бишілер мен жергілікті саудагерлер қатысатын жәрмеңке өткізілді. Ескі шынақ XII ғасырға дейін сақталып келген. XX ғасырдың екінші жартысында шынақ қалпына келтірілді. Чарльз Торп 1815 жылы «Ақ үй» деп аталатын ескі ауылдағы ғимаратта үнемдеу банкін құрды, ол бүгінге дейін сол жерде тұр. Бұл Англиядағы өз түріндегі алғашқы банк болған деп саналады. Ақпан және наурыз айларында жыл сайын өткізілетін Ритон музыка фестивалі 79 жылдан бері ауылда ұйымдастырылып келеді. Онда хор өнері мен пантомима сияқты түрлі музыка мен драмалық қойылымдар ұсынылады. Жергілікті жалпы білім беретін мектепте өткізілетін Ритон жазғы фестивалінде көбінесе тікелей музыка, спорт және қолөнер бұйымдары сатылатын стендтер болады. Әр жылдың Рождествоға дейінгі сейсенбісінде ауыл тұрғындары ауылдық жасыл алаңда жиналып, жергілікті мыс қорының сүйемелдеуімен дәстүрлі колядкаларды орындайды. Ритон Уиллоуста екі бомбадан қорғаныш алаңы бар, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде салынған окоптар, плиткамен қапталған душ және дәретханалар сияқты басқа да нысандар әлі де көрініп тұр, бұл нысандар Лондоннан балаларды әкелген темір жолдың жанында орналасқан. Ауылдың төменгі жағына апаратын, ағаштардың арасында жасырылған топырақ жол, мүмкін, бақылау-өткізу пункті болған.