Кіріспе

Италиялық музыкатанушы Джованни Баттиста Дони (13 наурыз 1595 – 1647) – итальян музыкатанушысы және гуманисті, ежелгі музыканы жан-жақты зерттеген. Ол, басқа еңбектерінің қатарында, солфеджиодағы "Ut" нотасын "Do" деп атауымен танымал. Өз заманында ол белгілі заңгер, классикалық ғалым, сыншы және музыкалық теоретик болды. 1640 жылдан 1647 жылға дейін Флоренция университетінде Риторика кафедрасын басқарды және сол кезде Флоренция мен Италияның ең беделді академиялық филологиялық қоғамы – Accademia della Crusca-ның көрнекті мүшесі болды. Олар 1612 жылы алғашқы итальян тілінің сөздігі мен грамматикасын жариялаған.

Өмір

Флоренцияда туған ол Флоренция және Болонья университеттерінде грек тілі, риторика, поэзия және философияны, ал Рим университетінде математика мен құқықтануды оқыды. Кейін Францияның Бурж қаласында құқықтануды оқыды және белгілі заңгер, құқықтық гуманизм мектебінің немесе мос галликус мектебінің (тарихи құқық зерттеулеріне француздық тәсіл) көрнекті өкілі Жак Кужамен біраз уақыт жұмыс істеген деген мәлімдеме бар. Алайда, Кужа Джованни Дони дүниеге келгенге бірнеше жыл бұрын қайтыс болғандықтан, бұл сәуегейлік сияқты; алайда, ол Бурж университетінде құқықтық гуманистерден білім алған болуы мүмкін. (Кужа кітапханасын да қараңыз). Осы құқық зерттеулеріне қатысты тәсіл Франция революциясының бастапқы кезеңінде бағаланды, себебі ол француз патшаларының талаптарына қарағанда ертедегі рим құқығының маңыздылығын баса көрсетті.

Corsini отбасы

Дони Пиза университетінен доктор дәрежесін алды және 1621 жылы Парижде Нери Корсиниге (1614-1678) бірге бару үшін таңдалды, онда ол Марин Мерсенн және басқа да әдебиет өкілдерімен танысты. Флоренциялық Корсини отбасы Дони үшін маңызды байланысқа айналды: Нери Корсини 1664 жылы кардинал атанды (1730 жылы кардинал болған Нери Мария Корсинимен шатастырмау керек). Бұл – жоғары діни ордендердің жемқорлыққа бой ұрған кезеңі болды, және Дони осы діни династиялармен байланыс орнатты.

Барберини отбасы

1622 жылы Флоренцияға оралғаннан кейін Дони кардинал Франческо Барберинидің қызметіне кіріп, онымен бірге Римге көшіп барды, онда Барберини Кардиналдар коллегиясының деканы болды. Барберини кардинал Антонио Барберинидің ағасы және папа VIII Урбан болған Маффео Барберинидің сіңілі баласы болды. Ол Пиза университетінде оқыған, онда оған отбасы досы Галилео Галилей көмектескен. Кейінірек 1633 жылы Барберини Галилейді тергеген Инквизиция трибуналында қызмет етті, бірақ Галилейді кінәлі деп танудан бас тартқан трибуналдың үш мүшесінің бірі болды. Соңынан Дони кардиналмен бірге кардинал Ришельеге Парижге, содан кейін 1625 жылы Мадридке (паптың елшісі ретінде) және Римге (1626 ж.) сапарлады. Дони осы сапарлар кезінде туған мүмкіндіктерді пайдаланып, ежелгі музыка туралы мол білім жинады. Басқа нәрселермен қатар, ол қос лираны ойлап тапты немесе қайта құрастырды, оны өзінің меценатының құрметіне Барберина лирасы немесе Амфикорд деп атады (барбитонға қараңыз).

Флоренциядағы опера

Джованни шамамен 1640 жылы Флоренцияға тағы бір рет оралды, онда ол үйленді және университетте профессор болып орналасты, онда ол ежелгі музыка мен музыка теориясын зерттеуді жалғастырды. Опера Флоренцияда ойлап табылды, ал Галилеоның әкесі Винченцо Галилей театрдың жаңа тәсілін қалыптастырған топтың маңызды мүшесі болды, сондай-ақ акустикалық заңдар мен гармониямен тәжірибелер жүргізді. Донидің жетекшілігімен кардинал Барберини операның ежелгі нұсқасын қоюға батылдық танытты. Ежелгі музыкада тұрақты ритм болмаған, себебі ырғақ поэзияның ырғағына сәйкес келген. Қазіргі заманғы речитатив музыкасы да ритмсіз орындалады. Бұл театрлық тарихилық 1640 жылы өз нәтижесін берді. Г. Б. Дони мен Ж. Ж. Бушардың жетекшілігімен кардинал Франческо Барберинидің ежелгі драмаға деген ұзақ жылдардан бергі қызығушылығы екі ірі жобаны демеушілік етуге әкелді: біреуі практикалық, екіншісі теориялық. 1640 жылы Бушар Донидің ежелгі заманда трагедия толығымен әнмен орындалмаған, тек лирикалық өлшемдегі бөлімдер ғана әнделген деген пікірін қолдап, Сенеканың «Троадасын» қойды. [Олар сондай-ақ] ежелгі театр практикасы туралы кітап жазды (Донидің осы тақырыптағы тарихы, «Trattato» оның өмірінде жарияланбады). Ол Флоренцияға оралғаннан кейін жеті жыл өткен соң қайтыс болды. Донидің әдебиет әлеміне қосқан ең маңызды үлесі – ежелгі заманда болған классикалық музыка теориясын зерттеу болды. 1635-1639 жылдары ол театр музыкасы туралы трактат жазды, ол ерте операның маңызды тарихи мәліметтерін береді.

Солфеж

Он бірінші ғасырда музыкалық теоретик Гвидо Ареццолық алты нотадан тұратын өрмелеуші шкала жасады: ut, re, mi, fa, sol, la. Джованни Баттиста Дони осы шкаланы оның құрметіне "Ареццолық әуездер" деп атады. Бұл атаулар латын тіліндегі "Ut queant laxis" гимнінің бірінші тармағынан алынған, онда әр буын шкаланың тиісті сатысына сәйкес келеді. Кейіннен бұл жүйе сольфеж деп аталды. Джованни Дони "Ut" нотасын "Do" деп өзгерткенімен белгілі. Ол замандастарын "Do" сөзін айту "Ut" сөзінен оңайырақ екенін, ал "Do" сөзі "Dominus" – "Иеміз" деген латын сөзінің аббревиатурасы екенін түсіндіріп, өзгертуге көндірді. Бұл сөз әлемнің негізі мен бастауы болып табылады. Академиялық пікірлерге сәйкес, Джованни Дони өзін музыка тарихына мәңгілікке сақтауды да қалаған, себебі "Do" оның тегінің де аббревиатурасы болып табылады. Диатоникалық шкаланы толықтыру үшін көп ұзамай "Si" (латын тілінде "Sancte Iohannes" – "Аязғы Иван") деген жетінші нота қосылды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Сара Гловер он тоғызыншы ғасырда "Si" нотасын "Ti" деп өзгертті, осылайша әр буын әртүрлі әріппен басталады. "Ti" тоникалық сольфеж және "Do Re Mi" әнінде қолданылады.