Кіріспе

Панди муниципалитеті, ресми түрде Панди муниципалитеті, Филиппиннің Булакан провинциясындағы 2-ші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 155 115 адамды құрайды. Панди муниципалитеті Маниладан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан және Булакан провинциясының шығыс бөлігінде жатыр. Метро Маниланың үздіксіз кеңеюіне байланысты Панди қазір Ұлы Маниланың құрылыс аймағына кіреді, ол Сан-Ильдефонсо, Булаканға дейін созылады. Панди – Булаканның ең жас қалаларының бірі. Испан үкімдігі кезінде Панди, Сан-Хосе-дель-Монте, Бокау, Марилау, Валенсуэла, Обандо, Санта-Мария, Балагтас қалаларын қамтитын Мейкауаян қаласының әкімшілік құрамына кірген. Сондай-ақ, ол Санта-Мария де Панди кең шаруашылығының бір бөлігі болды, ол Санта-Мария және Балагтас қалаларын, сондай-ақ Ангат және Бустос аудандарының бір бөлігін қамтыды. Панди бұрын Балагтас (бұрын Бига) қаласының бір бөлігі болды, 1946 жылдың 17 сәуірінде ресми түрде бөлініп, тәуелсіздік алғанға дейін.

Ерте тарих

Панди бастапқыда Санта-Мария-де-Панди қаласына (қазіргі Санта-Мария, Булакан) қарасты Доминикан Хациендасының бір бөлігі болды; Панди «түйінші» деген мағына беретін капамбанган тіліндегі «панде» сөзінен, сондай-ақ тагалог тіліндегі «пандай» сөзінен шыққан. 1874 жылы ол Бигаа қаласына қарасты аудан ретінде берілді, ал діни қызмет Августиндік орденінің қолдауымен Бигаа монастырына қарасты, Безупречное зачатие (Күнсіз Тууы) атты шіркеу құрылды.

Какаронг де Сили Республикасы

Филиппин революциясы кезінде Панди филиппин тәуелсіздігі үшін күресте маңызды және тарихи рөл атқарды. Панди тарихи тұрғыдан Реал де Какаронг де Сили қасиетті орны, Инанг Филипина қасиетті орны ретінде танымал. Осы жерде Булаканның ең қанды революциясы болды, онда 3000-нан астам Катипунеро революционері қаза тапты. Сондай-ақ, осы жерде 1896 жылы алғашқы филиппин революциялық республикаларының бірі – «Реал де Какаронг де Сили республикасы» құрылды. Бұл оқиға Какаронг де Силиде болды, онда Булаканның әртүрлі қалаларынан келген 6000-ға жуық Катипунеро, олардың басшысы – бригадир генерал Эусебио Роке, мистик (альболарйо), «Маэстронг Себио немесе Димабунго» ретінде танымал болды. 1896 жылғы Филиппин революциясындағы және 1899 жылғы филиппин-американ соғысындағы филиппин генералдарының тізімінде Какаронг республикасы «Пугад Лавиннің дауысы» деп белгілі «Балинтавак дауысынан» кейін көп ұзамай ұйымдастырылды. Андрес Бонифасио, филиппин ұлтшылы және революционер «Балинтавак дауысының» көшбасшысы болды. «Какаронг республикасы» испандықтарды құлату үшін Булаканда құрылған алғашқы революциялық үкімет болды. Бұл маңызды оқиғалар Булакан провинциясының мөріндегі атрибуттардың бірі ретінде бекітілген. Қолда бар мәліметтерге сәйкес, оның ішінде Филиппин Ұлттық кітапханасының бұрынғы директоры Теодоро Калау жазған генерал Грегорио дель Пилардың «Жас генералдың өмірі мен өлімі» атты өмірбаянында «Какаронг де Силиде» импровизациялық бекініс салынған. Онда көшелер, тәуелсіз полиция күштері, оркестр, сокольник фабрикасы, бололар және мылтықтар мен патрондарды жөндеу шеберханалары болған. «Какаронг республикасында» Кануто Вильянуева Жоғарғы Басшы, ал бригадир генерал болған «Маэстронг Себио» Эусебио Роке сияқты толық лауазымды тұлғалар болды. 1897 жылдың 1 қаңтарында генерал Олагер Фелиу бастаған испандық әскерлер бекініске шабуыл жасап, толығымен қиратты. Сол кезде генерал Грегорио дель Пилар лейтенант болған, ал «Какаронг де Сили шайқасы» оның алғашқы «отқа сынауы» болды. Осы шайқаста ол алғаш рет жараланды және жақын маңдағы «Манатал» барангайына қашып кетті. Какаронг де Сили шайқасынан кейін мистик Эусебио Роке тұтқындалды және Алкальдия мэрі орналасқан Булакан қаласына жеткізілді, онда ол өлім жазасына кесілді. 1200 Катипунероның қаза болуының есіне арнап, «Какаронг» ложасы No. 168 «Legionarios del Trabajo» 1924 жылы Какаронг бариосында Инанг Филипина қасиетті орны – Ана Филиппин қасиетті орнының ескерткішін орнатты. «Какаронг де Сили шайқасының» нақты орны Бигаа қаласының әкімшілік және географиялық құзырына қарасты болды және 1946 жылы Пандиге берілді. Қазіргі уақытта бұл жер «Реал де Какаронг» барангайының бір бөлігі болып табылады. Филиппин тарихындағы ең ұлы генералдардың бірі, Филиппиннің тұңғыш президенті болған генерал Эмилио Агиналдо 1950 жылдардың соңында осы қасиетті жерге сапар шекті.

Панди қаласының пайда болуы

Пандидің Булаканның жаңа қаласы ретінде тәуелсіздігі Мамерто Карпио Бернардоның (Пандидің әкесі, Булакан) күш-жігерінің арқасында болды. Балағат қаласының әкімі қызметін атқарган кезінде ол Пандидің қала ретінде тәуелсіздігі үшін жұмыс істеді. 1946 жылы Панди ана қаласы Балағаттан (бұрын Бигаа деп аталған) тәуелсіздік алғаннан кейін Матиас Б. Сальвадор президент Серхио Осменьяның президенттік жарлығымен, елдің төртінші президенті болып сайланғаннан кейін, алғашқы әкім болды.

География

Панди Булакан провинциясының төрт көршілес қаласының орталығында орналасқан: Санта-Мария, Бустос, Ангат және Балагтас. Жер көлемінің басым бөлігі күріш егісіне және ауыл шаруашылығына арналған. Қаланың кейбір аудандары Ангат өзеніндегі Ангат тоғанынан келетін суару жүйесімен қамтылған. Бұл өзеннен көптеген шағын өзендер тармақталып, теңіз сағаларына құяды. Кейбір шағын өзендер алтын іздеу арқылы тұрмыстық табыс көзіне айналған. Ең ірі өзен – Бунсуран өзені, ол Филиппин теңізіне құяды. Өзендердің бойында табиғи түрде өсетін банан плантациялары мен көптеген таро өсімдіктері бар. Панди өзінің ішкі аймақтарынан бастау алатын көптеген табиғи бұлақтарға бай. Кейбір шалғай аймақтарда бамбук ағаштары әлі де өсіп, көбейіп жатыр. Жеке меншіктегі жерлердің кейбірінде манго бақтары орналасқан. Жеке меншіктегі кейбір аймақтарда құрылыс материалдары ретінде пайдаланылатын тас кен орындары бар. Побласионның шығыс бөлігі Лусон аймағындағы Сьерра-Мадре тауларының әсем панорамалық көрінісімен сүйіншіленген. Осының арқасында Панди қаласының кейбір аудандарында таңертеңгі ауа-райы көбінесе бұлтты және салқын болады. Панди жерінің топографиялық ерекшеліктері қаланың қаладандырылуына байланысты тегістелген. Қаланың орталық бөлігі коммерциялық мекемелердің әсерінен айтарлықтай өзгерген. Панди 1987 жылдан 2022 жылға дейін 2-ші округтің құрамында болды. Балагтас, Бокау және Гигуинто қалаларымен бірге 5-ші округке қосылды.

Барангай

Панди 22 барангайға бөлінген. Әр барангай пуроктардан құралады, ал кейбіреулерінде сайтолар да бар.

Демография

2020 жылғы санақта Панди, Булаканның халқы 155 115 адамды құрады, халық тығыздығы .

Тіл және ұлт

Пандиенос халқының көп бөлігі Пандиде туған, олардың тамырлары көршілес Балагтас, Булакан, Бокау, Булакан және Санта-Мария, Булакан қалаларына жетеді. Кейбір отбасылар бұрынғы кезеңдерде Илокос аймағынан және тіпті Нуэва-Эсихадан келген иммигранттардың арасында некелескен. Ең соңғы көшіп келгендер Лусон және Висая аралдарынан, сондай-ақ Биколдан. Халық тагалог тілінде сөйлейді, және мектептерде оқыту осы тілде жүргізіледі, сонымен қатар капампанган және ағылшын тілдері де қолданылады.

Дін

Халықтың көп бөлігі христиандарды құрайды. Рим католиктік діні муниципалитетте басым дін болып табылады және екі приходқа ие: Побласион қаласының орталық бөлігіндегі Безупречное Ұрпақ приходы және 'Siling Bata' ауылындағы Санто-Кристо приходы. Муниципалитетте белсенді қызмет ететін басқа діни топтар: Church of God International мүшелері немесе Ang Dating Daan, Iglesia ni Cristo, Ехоба куәгерлері, Иса Иеміз шіркеуі, Iglesia Evangelica Metodista En Las Islas Filipinas (IEMELIF) және басқа да евангелистік немесе "Жаңадан туған" топтар, сондай-ақ Пятидесятниктер. Ислам діні де Абу Бакр мешітінің болуымен қатар, Панди қаласындағы алғашқы мешіт ретінде Масусо ауылында орналасқан.

Экономика

Негізгі салалар: жиһаз жасау, киім және кестелеу, металл өңдеу, құс және шошқа шаруашылығы, ауыл шаруашылығы және егіншілік. Жергілікті азық-түлік өңдеу. Құрғақ тауарлардың көтерме және бөлшек саудасы. Туризм үшін демалыс орындары. Негізгі өнімдер: жергілікті өңделген азық-түлік және күріш. Жиһаз. Кестеленген киімдер, төсек жабдықтары және ас үй маталары. Екінші дәрежелі өнімдер: бөлшек саудаға арналған орхидеялар. Жергілікті тұтынуға арналған манго және басқа да шағын ауыл шаруашылығы өнімдері, жергілікті нарықтарда және көршілес қалаларда сатылады. Құс өнімдері, мысалы, тағамдық жұмыртқа және тауық еті. Ырғақ өсіру және тұздалған жұмыртқа өндірісі. Тилапия балығы өсіруге арналған шағын балық шаруашылықтары. Бұл қала халқының күнкөрісін қамтамасыз етеді.

Туризм

Real de Kakarong de Sili: Испан үкімдігі кезіндегі революциялық шайқас болған орын. Бұл "Какаронг" барангайында орналасқан, онда "Инанг Филипина" ғибадатханасы деп аталатын монументалды ғибадатхана орнатылған. Ризал саябағы: Қалалық ауданда орналасқан шағын саябақ, кейбір қалалық іс-шаралар өткізілетін демалыс орны қызметін атқарады. Саябақта Филиппин Ұлттық Батыры доктор Хосе П. Ризалдың үлкен ескерткіші орналасқан. Бұл Лунетадағы Ризал ескерткішінің дәл көшірмесі. Шағын саябақ қаланың үшінші мэрі, атты Жозе Эспина Бернардоның мерзімінде салынған. Панди минералдық бұлақ курорты: 2012 жылдан бері жабық, қалалық ауданда орналасқан ең көне ойын-сауық паркі. Атауы қаланың орталық бөлігіне сумен жабдықтайтын минералдық судың жұмсақ су сипатына байланысты берілген. Су құдығы негізінен қалалық орталық бөлігіне су жеткізді. Бұрынғы кезде Пандиден су алу үшін көршілес қалалар да келген. Минералдық бұлақ жаңа қаланың үшінші мэрі, атты Жозе Эспина Бернардоның мерзімінде салынған, сонда қала тұрғындары киім жуу үшін пайдаланатын орын болған. 2012 жылдан бері су құдығы аймаққа су жеткізбейді, себебі құдықтың тереңдігі қанығу деңгейіне жеткен болуы мүмкін. Residence Private Pool: "Ситио Сто. Росарио", "Багонг Баррио" барангайында отбасылық байланыс пен түрлі арнайы іс-шаралар үшін арналған жеке курорт. Доктор Тотой курорты: Доктор Тотойдың, дәлірек айтқанда доктор Валериано Крисостомо Д.М.Д. тұрғын үйінің ауласына салынған шағын курорт. Шағын курорт жеке отбасылық демалыс пен шағын топтарға қолайлы. Ол "Бунсуран 1" барангайында орналасқан. Манатал тұщы су курорты: "Манатал" барангайында орналасқан шағын курорт. Вилла Манаоаг табиғи курорты және демалыс үйі: Ампаро тұрғын алабындағы қалалық ауданда орналасқан демалыс үйі. Онда кішкентай шіркеу және Крест жолының толық өлшемді суреттері бар. Villa Conception Wet and Wild Waves, Inc.: "Масусо" барангайында орналасқан ойын-сауық паркі. Амана су саябағы курорты: "Багонг Баррио" барангайында орналасқан ойын-сауық саябағы. Бұл 10 гектарға жуық аумақты алып жатқан саябақ, онда қонақ үйлер мен тағам дүкендері бар. Филиппиндегі ең ірі су толқыны паркі. Sitio Antonio: Үлкен көріктік тартымдылықтары мен командалық құрылыс іс-шараларына өте қолайлы алып сырғанақтары бар жаңа ойын-сауық курорты. "Багонг Баррио" барангайында орналасқан және "Антонио" деген іскер отбасының атымен аталған, олар да "Багонг Барриода" тұрады.

Қалалық мерекелер

Қала жыл сайын Рождество демалысы алдында қаланың орталық аумағын аралап өтетін Фонар шеруін тойлайды. Бұл шараны Мамерто К. Бернардо атындағы Орталық мемлекеттік мектебі ұйымдастырады, онда барлық бастауыш сынып оқушылары өздерінің фонарь дизайндарын көрсетеді. Оқушылар арасында фонарь дизайны байқауы өтіп, жеңімпаздар марапатталады. Панди қаласының фиестасы жыл сайын желтоқсан айының бірінші аптасында қаланың қасиетті қамқоршысы – "Таза ұғым Анамыздың" құрметіне тойланады. Қалалық мереке күні – Fiesta ng Pandi деп аталады. Қалалық мереке музыканттар тобының қатысуымен әдетте сенбі және жексенбі күндері екі күн бойы аталып өтеді. Музыканттар тобы қаланың орталық аумағын аралайды. Көшелерде испандық мәдениеттің ықпалымен пайда болған, ұзын арқанға тізілген түрлі-түсті "бандерета" – кішкентай желектер ілінеді. Испания 15 ғасырда елді отарлаған. Бұрынғы кезде бұл мерекеге түрлі қалалар мен аймақтардан келген көптеген отбасылар жиналатын, қонақтар тойға қатысып, көңіл көтеретін. Бұл күн қаланың алғыс айту күні ретінде тойланады.

Көлік құралдары

Панди қаласының орталық бөлігіне жалдамаға үш дөңгелек мотоциклдер мен қосымша орындықтары бар мотоциклдер қызмет көрсетеді, олар Бараганг жолы арқылы қысқа жолмен Булаканның Балиуаг қаласына, сондай-ақ Булаканның Санта-Мария және Бокауэ қалаларына дейін бара алады. Басқа да тұрақты қатынастардың бірі – Санта-Мариядан (Булакан) Ангатқа (Булакан) бағытталған ресми джипни кестесі, себебі Панди қаласы осы екі қаланың арасында орналасқандықтан, осы маршрут Пандиден өтеді. Пандиден Булаканның Балагтас қаласына дейін джипни маршруты бар, онда Бокауэ қаласынан өтетін бірнеше коммерциялық автобустар 'Таал' барангайы арқылы бұрын Солтүстік диверсиясы, қазір Солтүстік Лузон тас жолы деп аталатын супер автомагистральға шығып, Манила және басқа да Метро Манила аймақтарына дейін жеңіл сапар жасауға мүмкіндік береді. Булаканның Санта-Мария қаласының орталық бөлігінде де супер автомагистраль арқылы өтетін бірнеше коммерциялық автобустар бар.

Медициналық мекемелер мен ауруханалар

Панди – ең жас және ең кішкентай қала болғандықтан, мемлекеттік ауруханаға ие емес, бірақ ауылдық медициналық және акушерлік қызметтерді ұсынатын шағын денсаулық орталығы бар. 2012 жылдан бастап «Бунсуран» барангайында мемлекеттік аурухана салынып жатыр. Қаланың және кейбір бариоларының ішінде отбасылық денсаулық сақтаумен айналысатын бірнеше жеке дәрігерлер бар. Күрделі медициналық көмекке мұқтаж қала тұрғындары бұрынғы провинциялық аурухана, қазіргі Булакан медициналық орталығы орналасқан Малолос қаласына барады.