Кіріспе

Солтүстік Брабант провинциясындағы Гертогенбош қаласындағы католик Қасиетті Иоанн соборы (Sint Janskathedraal) Нидерландтағы готикалық сәулет өнерінің ең биік деңгейі болып саналады. Оның кең және әсем безендірілген ішкі кеңістігі бар, және ол Гертогенбош епископтығының кафедралық соборы қызметін атқарады.

Романдық шіркеу

Бірінші Сент-Джон шіркеуінің құрылысы 1220 жылы басталған және 1340 жылы аяқталған деп саналады. Ол роман стилінде салынған және қазіргі Сент-Джон шіркеуі тұрған жерде орналасқан. Сент-Джон бастапқыда бүкіл Гертогенбош қаласының қалыпты шіркеуі болды. Ол Әулие Иоанн Евангелистіге арналған. 1366 жылы ол коллегиаттық шіркеу мәртебесіне ие болды.

Готика шіркеуі

1340 жылы шіркеуді кеңейту жұмыстары басталды. Бұл қазіргі сыртқы көрінісіне үстемдік ететін готика стилінде жасалған. Алдымен апсидалық шапкіштар мен сыртқы хордың қанаттары салынды. Трансепт пен хор 1450 жылы аяқталды. 1505 жылға қарай роман стиліндегі шіркеудің көп бөлігі бұзылып, тек мұнарасы ғана қалды. Готикалық Сент-Джонның құрылысы шамамен 1525 жылы аяқталды. XVI ғасырда Реформация католик шіркеуін өз реформаларын енгізуге ынталандырды. 1559 жылы Сент-Джон Гертогенбош жаңа епархиясының соборы болды. Сент-Джон приходы бұрын бүкіл қаланы қамтыды. 1569 жылы ол Жаңа Әйгерім Екатерина, Ескі Сент-Джеймс және Ескі Сент-Петр шіркеулеріне ортасталған жаңа приходтарды бөліп шығару арқылы кішірейді. 1584 жылы биік, ағаштан жасалған мұнарада өрт шықты. Ұзақ өтпей мұнараның бәрі өртеніп, собордың үстіне құлап, орган орналасқан жерге дейінгі төбесінің көп бөлігін қиратты.

Протестанттық шіркеу

1629 жылы Гертогенбош қамалынан кейін католик дінін өкілдік етуге тыйым салынды. Пасторлар өз қызметтерін құпия түрде атқаруға мәжбүр болды және жиі биліктен қашып жүрді. 1641 жылы Гертогенбош епископтығы Жозеф де Бергенді жаңа епископ ретінде бекітті, бірақ бұл Брюссельде жасалды. 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартынан кейін диоцез Апостольдық викариатқа айналды және жаңа епископтар тағайындалмады. Сент-Джонс шіркеуі үшін 1629 жыл қаладағы протестант шіркеуіне берілгенін білдірді. Содан кейін Гертогенбоштағы протестанттардың саны халықтың шамамен 20% құрады. Бұл барлық шіркеулерді сақтап тұру үшін жеткіліксіз база болып шықты. Сент-Джонс шіркеуі, ішінара ғимаратты күтіп ұстауға қаражаттың жетіспеуіне байланысты, өте қираған халде болды.

Француз дәуірі

Француз кезеңі 1794 жылы француз революциялық әскері ’s Hertogenbosch қаласын басып алғаннан бастау алды. Осылайша ’s Hertogenbosch Батавия Республикасының құрамына енді. Католик азаматтары тең құқықтарға ие болды, ал Солтүстік Брабант үкіметте тең өкілдік алды. Бірақ, бұл протестанттардың Сент-Джон шіркеуіне иелік ету құқығынан айырылғанын білдірмейді. Қала 1810 жылғы наурыз айында француз империясына қосылды. 1810 жылғы сәуірде Наполеон қазіргі Солтүстік Брабант провинциясымен шектесетін жаңа епископтық құрды. Матиас Франсискус ван Камп оның екінші тағайындалғаны болды және қалаға бірінші болып келді. 1810 жылы Наполеон қалаға келген кезде, ғимаратты католиктерге қайтарды. Ван Камп та желтоқсан айында қалаға келіп, онда тұрақтады, бірақ оның Сент-Джондағы қызметтерін Римге адал қалған сенушілер бойкоттап, епархияны мойындамады.

XIX ғасыр

1813 жылы пруссиялықтар француздарды жеңіп, қала Нидерландтар Біріккен Корольдігінің құрамына кірді. 1816 жылдың 11 желтоқсанында король Вильгельм I собордың католиктердің қолында мәңгілік болуын, бірақ католиктердің протестанттарға өтемақы төлеуі керектігін жариялады. Ұлы шіркеу 1819-1822 жылдары протестанттар үшін жаңа шіркеу ретінде салынды. 1830 жылы тағы бір өрт батыс мұнарасына зардап келтірді, ол 1842 жылға дейін жөнделді. 1840 жылы собор қайтадан приход шіркеуіне айналды. Католик азаматтары 1795 жылы тең құқықтарға қол жеткізгенімен, олардың діни бостандығы ұйымдастыру құқығына дейін жеткен жоқ. Рим папасы шетелдік күш ретінде қарастырылды, ал епископты тағайындау сияқты әрекет ұлттық егемендікке тікелей араласу деп есептелді. 1848 жылғы конституция үкіметтің католик ұйымдарын тиімді түрде тоқтату билігіне нүкте қойды. Епископтықтарды қалпына келтіру және епископтарды тағайындау бойынша көптеген жобалар жасалды. Қызықтысы, Сент-Джон шіркеуінің болуына байланысты Гертогенбош архиепископтыққа үміткер ретінде қарастырылды. 1853 жылы Папа Пий IX епископтық иерархияны қалпына келтірді, ол Нидерландыдағы иерархияны толығымен жаңартты. Гертогенбош епархиясы Утрехт архиепархиясына бағынышты болды және собор Гертогенбош епархиясының епископтық орнына айналды. Гертогенбоштың алғашқы епископы болып Иоганн Звижсен тағайындалды, ол Гертогенбостағы Біздің Анамыздың Ғажайып бейнесін қайтаруға тырысты. Бейне реформация кезінде Брюссельге әкелінген, бірақ процессиямен Гертогенбошқа қайтарылды. 1853 жылдың 27 желтоқсанында ол Сент-Джонға қайта орналастырылды, ал 1853 жылдың 31 желтоқсанында Мария хорына қойылды.

ХХ ғасыр

Собордың алғашқы толық қайта жаңарту жұмыстары 1859 жылдан 1946 жылға дейін жүргізілді. 1961 жылдан 1985 жылға дейін қайта жаңартудың екінші талпынысы жасалды. Үшінші және ең соңғы қайта жаңарту 1998 жылы басталды және 2010 жылы аяқталды, оның құны 48 миллион еуродан асты. Қазіргі уақытта ғимараттың көп бөлігі сыртқы тас қабырғаларын қайта жаңарту үшін, сондай-ақ, ирониялық түрде, бұрынғы жұмыстардың қателіктерін түзету үшін орнатылған мұражайлық бағаналармен жабылған. 1985 жылы собор Папа Иоанн Павел II-ден Базилика Минор құрметті атағын алды. 2000 жылы Әулие Иоанн соборы «Kanjermonument» деп жарияланды (шамалы аударғанда – «үлкен ескерткіш»). Бұл мәртебе Нидерланд үкіметінен қаржылық көмек алуды жеңілдетеді.

Брабантия готикасы

Сент-Джон соборы қазіргі Нидерландыдағы Брабантин готикасының ең биік деңгейін көрсетеді.

Құрылымы мен өлшемдері

Собордың жалпы ұзындығы және ені бар. Готикалық нефтің бес қанаттары бар, яғни сөзінің тар мағынасындағы нефтің әр жағында екі қанаттан. Бұл қанаттар трансепттердің астында жалғасады. Содан кейін қанаттар хордың астында жалғасады. Апсида бойымен тек ішкі қанаттар ғана жалғасады. Олар сыртқы қанаттардың орнында орналасқан 6-7 апсидалық шағын шіркеулерге кіруге мүмкіндік береді. Бастапқыда хордың солтүстік және оңтүстік жағында үшінші қанат болған. Оңтүстік жағындағысы Әулие Николасқа арналған және 1405-1406 жылдары аяқталған, қазірге дейін тұр. Мұнара – алғашқы роман стиліндегі шіркеудің қалдығы, яғни ол нефтен де, хордан да ескі. Мұнараның іргесінде туфтан салынған шіркеудің бөлігі орналасқан. Мұнараның оңтүстік бөлігі, кішкентай бұрышты мұнарасы, он төртінші ғасырға дейін салынбаған. Мұнараның солтүстігінде «Гертогенбостың тәтті анасы» (голландша: Zoete Lieve Vrouw van Den Bosch) шағын шіркеуі орналасқан. Ол тарихи мағлұматтар бойынша 1268 жылы салынған болуы мүмкін, бірақ ол он төртінші ғасырдың ортасында салынған болуы да мүмкін. Мұнараның биіктігі метрге жетеді. Бұл Нидерландыдағы католик шіркеулері арасындағы ең биік мұнара. Сағат мұнарасының астында карильон орналасқан. Сағат механизмін роман стиліндегі мұнараның жоғарғы жағында табуға болады.

Көрнекті бауырластық / Қасиетті Тағала шіркеуі

Біздің құрметті әйелдің даңқты бауырластығы шіркеу қазіргі түрін алғанға дейін Марияға арналған шағын ғибадатхананы ұстады. 1374 жылы мұнда мансардасы бар мұнара болды. 1405 және 1406 жылдары хордың оңтүстік жағында үшінші бөлімінің құрылысы аяқталғаннан кейін, солтүстік жағында да осындай үшінші бөлім салу жоспарланды. Бауырластық солтүстік бөлімін тым кішкентай деп есептеді, бірақ оны қабылдауға мәжбүр болды. Бұл бауырластық ғибадатханасы 1426 жылы аяқталды. 1478-1479 жылдары бауырластық жаңа ғибадатхананың құрылысын бастауды қалады. Бұл – қазіргі Қасиетті Тағлымның ғибадатханасы. Ол үшін ғибадатхананың солтүстік қабырғасының бір бөлігін бұзу қажет болды, бірақ мұндай рұқсат тек 1485 жылы ғана алынды. Бұл жаңа ғибадатхананың жобасын Аларт дю Хамель жасады, ол 1488 жылға дейін құрылысын басқарды, содан кейін Ян Хайнс оны алмастырды. 1494 жылы жаңа ғибадатхана киеліленді. 1516-1517 жылдары ішкі жағы ақтап боялу үшін аяқталды. «Ардақты бауырластық» ғибадатханасы – Дю Хамель мен Хайнстың ең тәуелсіз туындысы. Архитекторлар Сент-Джонс күмбездерінің биіктігімен және олардың арасындағы кеңістікпен шектелді. Алайда, олар сәнді шамдар сияқты көрінетін жарқын тіректерді еркін жобалады. Бұл еркіндік ғибадатханада күрделі қабырғалық күмбезді пайдалануға да қатысты. XVI ғасырдың басында хордың жанындағы мұндай ғибадатханалар үлкен қалалық шіркеулерде кең таралды. Бредадағы Грот-Керктегі осындай ғибадатхананың жобасын Ян Хайнс жасаған болуы мүмкін. Михаил және Гудула соборындағы ғибадатхана Гертогенбош ғибадатханасының суреттерін сұрағаннан кейін салынды.

Ұялы телефоны бар періште

Қайта қалпына келтіру барысында мүсінші Тон Муй 25 жаңа періште мүсінін жасады, олардың ішінде заманауи үлгідегісі де болды. Серияның соңғы періштесі ұялы телефон ұстап, джинсы киген. "Телефонда бір ғана түйме бар", - деді мүсінші. "Ол тікелей Құдайға қоңырау шалады." Ұялы телефонды қолданатын періште мүсінін алдымен собордың рухани басшылары мақұлдауы тиіс болды, олар бұрынғы эскиздерді, олардың ішінде періштелердің арқасында реактивті қозғалтқыштар бейнеленгендерін қабылдамады.