Кіріспе

Мұрын қуысының сұйық шырышпен толуы. Ринорея, ринорея немесе қарапайым тілде мұрынның ағуы – мұрыннан жұқа шырышты сұйықтықтың еркін шығуы; бұл жиі кездесетін жағдай. Бұл аллергияның (гүлденген қызылша) немесе белгілі бір вирустық инфекциялардың, мысалы, суық тию немесе COVID-19-дың кең таралған белгісі. Ол жылаудың, суық температураға ұшыраудың, кокаинге тәуелділіктің немесе метадон сияқты басқа да опиоидтарды қабылдауды тоқтатудың қосалқы әсері болуы мүмкін. Ринореяны емдеу симптомдарды азайтуға немесе түпкі себептерді жоюға бағытталған. Ринорея көбінесе ешқандай араласусыз өтеді, бірақ симптомдар 10 күннен асса немесе симптомдар мұрынға сыртқы заттардың түсуінен туындаса, дәрігерге қаралу қажет болуы мүмкін. "Ринорея" термині 1866 жылы грек тіліндегі "rhino" ("мұрын") және "rhoia" ("ағын" немесе "шығу") сөздерінен құрастырылған.

Белгілері мен симптомдары

Ринорея – мұрын қуыстарын астарлаған шырышты қабықшалардың шамадан артық шырыш өндіруімен сипатталатын жағдай. Бұл қабықшалар шырышты оны өңдеуден гөрі жылдамрақ өндіреді, нәтижесінде мұрын қуыстарында шырыш жиналады. Қуыс толғанда, ол ауа жолын бітеп, мұрын арқылы тыныс алуды қиындатады. Мұрын қуыстарында, әсіресе синустық қуыстарда қалып қойған ауа шыға алмайды, ал осының салдарынан бас ауруы немесе бетте ауыру сезімі тууы мүмкін. Егер синустық жол бітелген күйде қалып жатса, синусит дамуы мүмкін. Егер шырыш Еустахий түтігі арқылы кері қарай жиналса, құлақ ауруы немесе құлақ инфекциясы пайда болуы мүмкін. Тамаққа немесе мұрынның артқы бөлігіне жиналған артық шырыш тамақ ауруына немесе жөтелге себеп болатын мұрыннан төмен ағуы мүмкін.

Себептер

Мұрынның ағып кетуіне мұрынның кілегейлі қабығын тітіркендіретін немесе қабынуға ұшырататын кез келген фактор себеп болуы мүмкін, соның ішінде жалпы суық тию және грипп сияқты инфекциялар, аллергия және түрлі тітіркендіргіштер. Кейбір адамдарда ешқандай анық себебі болмастан мұрынның ағып кетуі созылмалы болып келеді (аллергиялық емес ринит немесе вазомоторлық ринит). Сирек кездесетін себептерге полиптер, шетелдік дене, ісік немесе мигреньге ұқсас бас аурулары жатады. Ринореяның (мұрынның ағып кетуінің) себептері: жіті синусит (мұрын және қуыс инфекциясы), аллергия, созылмалы синусит, суық тию, коронавирустар (COVID-19), деконгестантты мұрын спрейін шамадан тыс пайдалану, мұрын перегородкасының қисаюы, құрғақ ауа, эозинофильді гранулематоз полиангииті, гранулематоз полиангииті, гормоналдық өзгерістер, грипп, ішке кіріп қалған зат, дәрі-дәрмектер (мысалы, жоғары қан қысымын, эректильді дисфункцияны, депрессияны, ұстамаларды және басқа да жағдайларды емдеу үшін қолданылатындар), мұрын полиптері, аллергиялық емес ринит (аллергиямен байланысты емес созылмалы мұрын бітелуі немесе қышу), кәсіптік астма, жүктілік, респираторлық синцитиалдық вирус (РСВ), омыртқа сұйықтығының ағуы және темекі түтіні.

Төмен температура

Ринорея әсіресе суық ауа райында жиі кездеседі. Суықтан туындаған ринорея термодинамика мен денедегі суыққа реакцияның табиғи процестерінің үйлесімінен пайда болады. Мұрын шырынының мақсатының бірі – денеге кіретін ауаны дене температурасына дейін жылыту, ол үшін мұрын қуыстарының үнемі сұйық шырышпен жабылуы қажет. Суық ауа райында мұрын жолдарының шырышты қабығы құрғап, оның жұмысын қиындатады, нәтижесінде қуысты жабу үшін көбірек шырыш өндіріледі. Осының салдарынан мұрын қуысы шырышпен толып кетеді. Сонымен қатар, ауа шығарылғанда, тыныспен бірге шығатын су буы мұрын тесігінің жанындағы салқын ауаға тиісіп конденсацияланады. Бұл мұрын қуысында артық судың жиналуына және мұрыннан ағуына себеп болады.

Инфекция

Ринорея басқа аурулардың, мысалы, суық тиюдің немесе тұмаудың белгісі болуы мүмкін. Осы инфекциялар кезінде мұрынның шырышты қабығы артық шырыш өндіріп, мұрын қуыстарын толтырады. Бұл инфекцияның өкпе және тыныс алу жолдарына таралуын болдырмау үшін жасалады, себебі ол онда әлдеқайда ауыр зақым келтіруі мүмкін. Вирустық ринорея вирустың эволюциялық процесінің нәтижесі болуы мүмкін деген болжам бар, онда мұрын секрециясын арттырып, организмнің иммундық қорғанысына қарсы тұра алатын вирус түрлері іріктеледі. Бұл инфекцияларға байланысты пайда болатын ринорея көбінесе тәуліктік ритмге сәйкес келеді. Вирустық инфекция барысында синусит (мұрынның тінді қабынуы) пайда болуы мүмкін, бұл шырышты қабықшалардың көп мөлшерде шырыш бөлуіне себеп болады. Жіті синусит – вирус инфекциясы кезінде мұрын жолдарының ісінуі. Созылмалы синусит үш айдан ұзаққа созылғанда пайда болады.

Аллергия

Сондай-ақ, кейбір заттарға, мысалы, гүл тозаңына, шаңға, латекске, сояға, теңіз өнімдеріне немесе жануарлардың түктеріне аллергиясы бар адамдар осы аллергендерге ұшырағанда мұрынның суыздауы (ринорея) пайда болуы мүмкін. Иммундық жүйесі сезімтал адамдарда осы заттардың бірін жұтқанда, маст жасушалары мен базафильдерге байланысатын иммуноглобулин E (IgE) антиденесі өндіріледі. Маст жасушаларына байланысқан IgE гүл тозаңы мен шаңмен стимуляцияланады, бұл гистамин сияқты қабыну медиаторларының бөлінуіне әкеледі. Мұрын қуыстарында бұл қабыну медиаторлары тіндердің қабынуына және ісінуіне, сондай-ақ шырыш өндірісінің күшеюіне себеп болады. Лас ауадағы бөлшектер мен хлор және жуғыш заттар сияқты көбінесе жақсы көтерілетін химиялық заттар бұл жағдайды едәуір нашарлатуы мүмкін.

Жылау

Рхинорея көз жасымен (лакримациямен) де байланысты, бұл көз жасы эмоционалдық оқиғалардың салдарынан немесе көздің тітіркенуінен болуы мүмкін. Көзден артық жас шыққанда, сұйықтық қабақтың ішкі бұрышы арқылы, мұрын-көз жолынан (назолакримальды түтікшеден) мұрын қуыстарына ағып түседі. Көбірек жас шығарған сайын, мұрын қуысына көбірек сұйықтық түседі, бұл шырыш өндірісін ынталандырады және мұрын қуысындағы құрғақ шырышты ылғалдандырады. Сұйықтың жиналуы әдетте мұрын тесіктері арқылы шырыштың шығарылуымен шешіледі.

Басқа себептері

Ринорея опиоидтерді қабылдауды тоқтату симптомдарының бірі болып, көзден жас ағумен бірге пайда болуы мүмкін. Басқа себептеріне кіретін нәрселер: кістік фиброз, қықырымды жөтел, мұрын ісігі, гормоналдық өзгерістер және шоғырлы бас аурулары. Ринорея сондай-ақ, алғашқы кірпікше дискинезиясы сияқты бірнеше генетикалық аурулардың, әрі ащы тағамдар, шелақ жою құралдары немесе бояу булары сияқты жалпы тітіркендіргіштердің қосалқы әсері болуы мүмкін.

Емдеу

Көп жағдайда ринореяны емдеу қажет емес, өйткені ол өздігінен өтеді, әсіресе егер ол инфекцияның белгісі болса. Жалпы жағдайда мұрынды үрлеу артық шырышты тазартады. Бірақ мұрынды үрлеу шақыру шарасы болғанымен, ол қынаптың шырыш қабығында шырыш өндірісін күшейтеді, нәтижесінде мұрынның ішінде шырыш жиналу жиілегі және көбейеді. Сонымен қатар, тұзды немесе тамыр тарылтқыш мұрынға шашыратылатын спрейлерді қолдануға болады, бірақ бірнеше күн қолданғаннан кейін олар тиімсіз болуы мүмкін, дәрілік ринитке алып келеді. Аллергия немесе қуыс синусты инфекциясы сияқты кейбір жағдайларда, медициналық емдер қолжетімді. Аллергияға байланысты жағдайларды емдеу үшін бірнеше түрлі антигистаминдерді салыстырмалы түрде арзан бағамен алуға болады; бактериялық синусты инфекция жағдайында антибиотиктер көмектесе алады.