Кіріспе

Өкпе ауруы
Бронхиэктазия көптеген жұқпалы және туындаған себептерден пайда болуы мүмкін, оның ішінде қызылша, пневмония, туберкулез, иммундық жүйе проблемалары, сондай-ақ генетикалық ауру – муковисцидоз. Муковисцидоз дерлік барлық жағдайда ауыр бронхиэктазияға алып келеді. Муковисцидозы жоқ адамдардың 10–50% жағдайында себебі белгісіз болып қалады. Диагноз симптомдарға сүйеніп болжанады және компьютерлік томография арқылы расталады. Шырыш үлгілерін зерттеу, жағдай нашарлағанда және кем дегенде жылына бір рет емді анықтауға көмектеседі. Эритромицин сияқты антибиотиктер аурудың нашарлауын болдырмау үшін қолданылуы мүмкін. Тыныс жолдарын тазартатын әдістер, физиотерапияның бір түрі ретінде, де ұсынылады. Тыныс жолдарын кеңейтетін дәрілер мен ингаляциялық стероидтар жағдай кенет нашарлағанда қолданылуы мүмкін, бірақ тиімділігін анықтау үшін зерттеулер жоқ. Балаларда ингаляциялық стероидтарды қолдану туралы да зерттеулер жүргізілмеген. Бұл ауру 1000 ересек адамның 1-інен 250 000-ға дейін кездеседі. Ауру әйелдерде жиірек кездеседі және жас өскен сайын таралуы артады. Ателектаз – өкпенің бір немесе бірнеше бөлігінің құлап түсуі немесе толыққандай кеңеймеуі салдарынан пайда болады. Өкпе асқынуларының арасында өкпе абсцесі және эмпиема бар. Жүрек-қан тамырлары асқынуларына өкпе ауруынан туындаған жүректің оң жағының үлғаюы және жеткіліксіздігі кіреді (cor pulmonale).

Цистикалық фиброз

Цистикалық фиброз – АҚШ және Еуропада өмірге қауіпті ең көп таралған аутосомалық рецессивті ауру. Бұл өкпеге ғана емес, сондай-ақ, қарын, бауыр, бүйрек және ішекке әсер ететін генетикалық бұзылыс. Ол CFTR ақуызындағы мутациялардың нәтижесінде пайда болады, бұл эпителий жасушаларында өрнектелетін хлоридтік канал. Кейінірек, өкпе құрылымында бронхиэктазия сияқты өзгерістер пайда болады.

Тыныс алу жолдарының бұзылуы

Тыныс жолдарының кедергісі ісік немесе жат дене сияқты ішкі қуыстың массасынан туындауы мүмкін. Тыныс жолдарының кедергісі қабыну оқиғаларына алып келеді. Ересектерде жат денелерді жұту көбінесе сананың бұзылуымен байланысты болады. Жат дене көбінесе шайналмаған тағам, тістің бөлігі немесе тіс тоқпағы болып табылады. Жат денелерді жұту нәтижесінде пайда болатын бронх кеңеюі көбінесе оң өкпеде төменгі бөлігінде немесе жоғарғы бөлігінің артқы сегменттерінде кездеседі.

Өкпе инфекциясы

Бронхоэктазияның дамуына бактериялық, микобактериялық және вирустық өкпе инфекцияларының бірнешеуі байланысты. Бронхоэктазиямен жиі кездесетін бактериялық инфекцияларға P. aeruginosa, H. influenzae және S. pneumoniae жатады. Балалық шақтағы ауыр вирустық инфекциялар да ұқсас механизм арқылы бронхоэктазияға алып келуі мүмкін. Кейбір науқастарда Mycobacterium avium complex сияқты туберкулез емес микобактериялық инфекциялар себеп болады. Жақындағы зерттеулер Nocardia инфекциясының да бронхоэктазиямен байланысты екенін көрсетті.

Қонақжай қорғанысының бұзылуы

Бронхоэктазияға алып келетін организмнің қорғаныс қабілетінің нашарлауы туа біткен, мысалы, бастапқы кірпікше дискинезиясы, немесе соқырған уақыт бойы иммундық басу препараттарын қолдану сияқты, кейіннен пайда болуы мүмкін. Бұл нашарлаулар өкпеге ғана орналасқан немесе бүкіл денеге тараған болуы мүмкін. Иммунодефицит жағдайында, иммундық жүйенің нашарлауы немесе жоқтығы байқалады, бұл өкпеге қайта-қайта шабуыл жасайтын және соңында бронх қабырғасын зақымдайтын ауыр инфекцияларға қарсы иммундық жауаптың әлсіреуіне әкеледі. АИТВ/ЖИТС – бронхоэктазияның дамуына себеп болатын кейіннен пайда болған иммунодефициттің бір мысалы.

Аспергиллез

Алергиялық бронхопульмонарлық аспергиллез (АБПА) – Aspergillus fumigatus саңырауқұлағына жоғары сезімталдықтан туындайтын қабыну ауруы. Ұзақ жылдар бойы астмамен ауыратын және бронхиэктазияның белгілері, мысалы, өнімді, мукопурулентті жөтелге шалдыққан науқастарда күдік тудырады. Бейнелеу кескінінде көбінесе перифериялық және орталық тыныс жолдарының бронхиэктазиясы көрінеді, бұл басқа аурулардың салдарынан пайда болған бронхиэктазиясы бар науқастарда сирек кездеседі.

Аутоиммунды аурулар

Бірнеше аутоиммундық аурулар бронхиэктазиямен байланысты. Атап айтқанда, ревматоидты артрит және Шегрендер синдромымен ауыратын адамдарда бронхиэктазия жиілігі артады. Бұл ауруларда бронхиэктазия белгілері әдетте аурудың барысында кейінірек пайда болады. Ішек қабынуы және Крон ауруы сияқты басқа аутоиммундық аурулар да бронхиэктазиямен байланысты. Сонымен қатар, көшпелі жасушалар трансплантациясынан өткен пациенттерде жасушалардың қабысу реакциясы бронхиэктазияға алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, асқазан қышқылының созылмалы өкпеге аспирациясы немесе диафрагмалық тесік. Көптеме генетикалық себеп – хлорид иондарының тасымалдануын бұзатын муковисцидоз. Егер сайтус инверс (ішкі органдардың орны ауысуы) созылмалы синусит және бронхиэктазиямен бірге болса, онда бұл Картагенер синдромы деп аталады. Басқа сирек кездесетін генетикалық себептерге Янг синдромы және Уильямс-Кэмпбелл синдромы жатады. Трахеобронхомегалия, немесе Мурнье-Кун синдромы – трахеобронхиалды кеңеюмен және төменгі тыныс жолдарының қайталама инфекцияларымен сипатталатын сирек жағдай. Альфа-1 антитрипсин тапшылығы бар адамдар эластинді ыдырататын эластаза ферментіне қарсы ингибиторлық әрекетін жойғандықтан бронхиэктазияға бейім екендігі анықталды. Бұл альвеолалардың дем шығару кезінде қалыпты пішініне оралу қабілетін азайтады.

Темекі шегу

Темекі түтінінің бронхиэктазияны тудырушы рөлі дәлелденбеген.

Патофизиология

Бронхоэктаздың дамуы екі факторды қажет етеді: өкпеге бастапқы зақым (мысалы, инфекция, өкпе тінінің аутоиммундық бұзылуы немесе өкпе тінінің басқа да зақымдануы (гастроэзофагеальдық рефлюкс ауруында немесе аспирациялық синдромдарда байқалатындай)) мукоцилиарлық клиренстің нашарлауына, бітелуіне немесе организмнің қорғаныс қабілетіндегі кемшіліктерге алып келеді. Нейтрофилдердің бұзылған функциясы бронхоэктаздың пайда болу механизмінде маңызды рөл атқарады деп саналады. Нейтрофилдердің клеткадан тыс тұзақтары (NET) – нейтрофилдер бөліп шығаратын, патогендерді ұстап алып, жоюға арналған клеткадан тыс талшықтар, бронхоэктазда гипербелсенді болады. NET белсенділігінің артуы бронхоэктаздың ауырлығымен байланысты.

Диагностика

Бронхоэктазияның диагностикалық бағалауының мақсаттары – диагнозды радиологиялық тұрғыдан растау, емделуге болатын себептерді анықтау және пациенттің функционалдық жағдайын бағалау. Жалпы бағалау радиологиялық зерттеулер, зертханалық талдаулар және өкпе функциясын тексеруден тұрады. Бастапқы бағалауға кіретін зертханалық тесттерге толық қан анализі, бактериялар, микобактериялар және зекетерге түкірік мүжілгенін анықтау, кістік фиброзды тексеру және иммуноглобулин деңгейлерін бағалау кіреді. КТ-де үш түрлі бронхоэктазия көрінеді: цилиндрлі, кең тамырлы және кістік бронхоэктазия.

Алдын алу

Бронхоэктазияның алдын алу үшін өкпе инфекцияларының және өкпе зақымдануының алдын алу қажет. Бұл созылмалы аурудың прогрессирлеуін баяулату үшін қолданылатын емдерге бронхтық жолдарды таза ұстау және әртүрлі жолдармен секрецияларды жұмсарту кіреді. Инфекцияның, бронхтар мен бронхиолалардың зақымдануының және одан әрі инфекцияның қайнап тұратын айналымын болдырмау үшін антибиотиктермен бронхиалдық инфекцияны қарқынды түрде емдеу де стандартты емдеу болып табылады. Пневмонияға, грипке және көк жөтелге қарсы жүйелі вакцинация жалпы түрде кеңес беріледі. Салмақ индексінің қалыпты деңгейде болуы және дәрігерге жүйелі түрде бару бронхоэктазияның прогрессирлеуін болдырмауға пайдалы болуы мүмкін. Гипоксимия, гиперкапния, тынысқыру қиындығының деңгейі және рентгендегі зақымдану мөлшері осы аурудан болатын өлім-жітім көрсеткішіне елеулі әсер етеді.

Менеджмент

Бронхоэктазияны басқаруға кешенді көзқарас ұсынылады. Иммуноглобулин тапшылығы немесе альфа-1 антитрипсин тапшылығы сияқты, түзетуге болатын жатқан себептің болуын анықтау маңызды.

Тыныс алу жолдарының тазалығы

Тыныс жолдарынан секрецияларды тазарту терапиясының мақсаты – секрецияларды жұмсарту және қабыну мен инфекция циклын тоқтату. Тыныс жолдарынан секрецияларды тазарту техникалары тыныс алудағы қиындықтарды, жөтелді жақсартады және науқастарға қақырық пен шырыш бітелуін жөтелмен шығаруға көмектеседі. Тыныс жолдарынан секрецияларды тазарту әдетте көкірек физиотерапиясымен бірге ингаляциялық затты (гипертоникалық тұзды ерітінді) пайдаланады, мысалы, көкірек қабырғасының жоғары жиілікті дірілдеуі. Флаттер құрылғысымен немесе осы құрылғысыз қолданылатын белсенді тыныс алу циклы техникасы (ACBT) бронхоэктазиясы бар адамдарды емдеуде тиімді. ФК емес бронхоэктазиясы бар адамдарға дорназа альфа сияқты муколитикалық заттарды қолдану ұсынылмайды. Макролидтердің асқазан-ішек симптомдары, гепатотоксикалық әсері және антибиотиктерге қарсы тұрудың күшеюі сияқты қолайсыз әсерлерінің салдары үнемі қарастырылып, зерттелуі керек. Беклометазон дипропионаты – жиі қолданылатын емдік шара.

Антибиотиктер

Антибиотиктер бронхиэктазияда P. aeruginosa немесе MRSA-ны жою, созылмалы бактериялық колонизацияның салмағын азайту және асқынуларды емдеу үшін қолданылады. Ингаляциялық антибиотиктерге аэрозольдік тобрамицин, ингаляциялық ципрофлоксацин, аэрозольдік астреонам және аэрозольдік колистин жатады. Осы мәселені шешу және антибиотиктің өкпе тінінде қалу уақытын ұзарту мақсатында, қазіргі зерттеулер антибиотиктерді жеткізу үшін ингаляциялық наноқұрылымды липид тасымалдаушыларын жасауға бағытталған.

Хирургиялық операция

Бронхоэктазияны емдеуде хирургияның басты рөлі, шешілген ауданда өкпенің сегменттерін жою немесе күшті гемоптизаны тоқтату болып табылады. Хирургиялық жағдайлар бойынша жиынтықтар операциядан кейінгі өлім-жүтім көрсеткішінің төмендігін (2%-дан кем) және хирургияға іріктелген пациенттердің көпшілігінде симптомдардың жақсаруын көрсеткен. Дегенмен, бронхоэктазияда хирургияның тиімділігін бағалау мақсатында рандомизацияланған клиникалық зерттеулер жүргізілген жоқ.

Эпидемиология

Бронхоэктаздың таралуы мен жаралу жиілігі белгілерінің әртүрлі болғандықтан нақты анықталмаған. Бұл ауру 1000 ересек адамның 1-інен 250 000-ға дейін кездеседі. Бронхоэктаздың осыған ұқсас таралу деңгейі басқа елдерде де тіркелген, оның ішінде Қытайда, Германияда, Ұлыбританияда, Испанияда және Сингапурда. Атап айтқанда, Австралия, Аляска, Канада және Жаңа Зеландияның жергілікті халықтарының балаларында басқа халықтарға қарағанда едәуір жоғары көрсеткіш байқалады. Жалпы алғанда, Азия, Африка және Оңтүстік Америкадағы бронхоэктаздың эпидемиологиясы туралы деректер жетіспейді. Бронхоэктаз диагнозының күрт өсуі ауруды жақсы танудың нәтижесі болуы мүмкін (оның ішінде КТ сканерлеудің кеңінен қолданылуы) немесе бронхоэктаздың туындауына себеп болатын факторлардың көбеюіне байланысты болуы мүмкін. Бұл ауруды 1800 жылдардың соңында Джонс Хопкинс ауруханасының төрт негізін қалаушы профессорларының бірі, сэр Уильям Ослер жан-жақты зерттеген. Ослердің өзі де диагнозы қойылмаған бронхоэктаздың салдарынан қайтыс болған болуы мүмкін деп күдіктенеді. Оның өмірбаянында ол көп жыл бойы жиі және ауыр кеуде инфекцияларына шалдыққандығы айтылады. "Бронхоэктаз" термині грек тіліндегі "бронхия" (ауа жолы) және "эктазис" (кеңею) сөздерінен шыққан.

Қоғам және мәдениет

Австралиялық The Seekers тобының әншісі Джудит Дурхам 2022 жылғы 5 тамызда 79 жасында бронхиэктазиядан көз жұмды.