Кіріспе

Белгілі бір аймақтағы ең биік нүктеге шығу қызметі. Хайпойнтинг – белгілі бір аймақтағы ең жоғары биіктіктегі нүктеге (немесе "биік нүктеге") шығу спорты. Мысалдарға АҚШ-тың әрбір штатының ең биік нүктесіне көтерілу, нақты бір штаттағы әрбір округтің ең биік нүктесіне жету және әрбір континенттің ең биік тауына шығу ("Жеті саммит") жатады.

Шолу

Биікке көтерілуді ұстанатындар қауіпті және тамаша таулардың шыңына шығады, бірақ сонымен қатар олар мақсатына жету үшін одан да әлсіз төбелерге көтерілуге мәжбүр болады. Мұның мысалы – АҚШ-тың әрбір штатының ең биік нүктесіне шығуға тырысатындар. Бұл үшін Денели және Рейнир тауы сияқты Солтүстік Американың ең әсерлі екі шыңына ғана емес, сонымен қатар Делавэр (Эбрайт Азимут) және Род-Айленд (Жеримот-Хилл) сияқты штаттардың шыңдарына да көтерілу қажет, мұндай жерлерде көптеген адамдар көтерілуге тау жоқ деп есептейді. Бұл шыңдардың алуан түрлілігі көбінесе оның тартымдылығының бір бөлігі болып саналады, себебі көтеріліс жолындағы саяхаттар мен мәдени тәжірибелер көбінесе көтерілістің өзінен де жоғары бағаланады. Бұл қызмет бүкіл әлемде таралған, бірақ АҚШ-та ең танымал. АҚШ-тағы "highpointers" деп аталатын топтардың көпшілігі АҚШ-тың әрбір штатының ең биік нүктесіне немесе белгілі бір АҚШ штатындағы әр округтің ең биік нүктесіне көтерілуге тырысады. Бұл іс-әрекеттер тиісінше "штаттық" және "округтік" биікке көтерілу деп аталады. Басқа да танымал биікке көтерілу мақсаттарына жеті шыңға көтерілу, Еуропаның әрбір еліндегі ең биік таудың басына шығу және өз елінің әрбір штатының немесе провинциясының шыңына көтерілу жатады. Биікке көтерілу пикбаггингпен байланысты, бірақ одан өзгеше. Пикбаггерлер әдетте белгілі бір аймақтағы белгілі бір биіктіктен жоғарығы барлық шыңдарға көтеріледі (мысалы, Мунро, Колорадоның он төрт мыңдықтары немесе Нью-Гэмпширдің 48 төрт мың футтық шыңдары), ал биікке көтерілушілер үлкен географиялық аймақтың әр аймағында тек бір шыңға ғана көтеріледі. Көптеген биікке көтерілушілердің мақсаты – тізіміндегі барлық биік нүктелерге көтерілу, алайда, көптеген басқалары оларды толығымен бағындыруды күтпей, көтерілуден ләззат алатын қаншалықты биік нүктелерге шығуға тырысады.

Тарих және алғашқы көтерілулер

ХХ ғасырдың басында АҚШ-тың 50 штатының әрқайсысындағы ең биік нүктелерін аралап, биік тауларды бағындыруды бастаған бірнеше пионерлер пайда болды. Бастапқыда бұл әрекет дау-дамайлар мен түпкілікті зерттеулерді қамтыды, себебі елдің әрбір шаршы дюймын дәл картаға түсіру құралдары жаңа ғана кеңінен қолданыла бастады – және осының өзі осы іс-қимылдың тартымдылығының бір бөлігі болды. АҚШ-тың барлық штаттарының ең биік нүктелерін бірінші болып бағындырған адам Артур Маршалл болды, ол 1936 жылдың шілдесінде, штаттар саны 48 болған кезде бұл міндетті орындады. Маршаллдың 48-ші биік нүктесі, міндетті аяқтау үшін, Индиана штатының қарапайым Хузиер төбесі болды. 1959 жылы Аляска мен Гавайи қосылғанға дейін 48 штаттың барлығын бағындырған төрт адам ғана белгілі. АҚШ-тың 50 штатының ең биік нүктелеріне алғаш рет 1970 жылы Митч Мишо шықты. Содан бері АҚШ-тың әр штатының ең биік нүктесіне шамамен 250 адам сәтті көтерілді. Салыстыра келсек, Эверест тауына 3000-нан астам адам 5000-нан астам рет шыққан. 1986 жылы Джек Лонгакер "Outside" журналында жарнама жариялады, нәтижесінде келесі жылы АҚШ штаттарының ең биік нүктелерін бағындыруға арналған Highpointers клубы құрылды. Жеті шыңды, соның ішінде Косцюшко тауын, алғаш рет 1985 жылы Дик Басс бағындырды. Содан бері кем дегенде 350 адам барлығы жеті шыңның үстіне көтерілді. Австралияның ең биік шыңына қатысты пікірталас бар: кейбіреулер Австралия материгінің ең биік нүктесі – Косцюшко тауына көтеріледі, ал енді біреулер Австралия континенттік шельфінің ең биік нүктесі – Пунчак Джаяға көтеріледі. 1986 жылы канадалық Патрик Морроу Пунчак Джаямен Жеті шыңды бағындырған алғашқы адам атанды. 1996 жылы калифорниялық Дэвид Д. Китон Жеті шыңның және АҚШ-тың 50 штатының ең биік нүктелерінің екі нұсқасын да бағындырған алғашқы адам болды. Еуропаның барлық ең биік нүктелерін алғаш рет 1999 жылы Гинге Фуллен бағындырды. Еуропадағы ең биік нүктелердің бірнеше рет қайта қаралуы болды, мысалы, Косово. Морган Батт 2017 жылы қайта қаралып жаңартылған тізімде бірінші болып шықты. Фуллен сондай-ақ Африкадағы барлық елдердің ең биік нүктелерін бағындырған алғашқы адам болып табылады. Содан бері бірнеше ондаған адам еуропалық ең биік нүктелерді де бағындырды. Еуропалық биік тауларды бағындырушылардың міндеті мыналармен қиындатылады: 1) Еуропалық континенттің анықтамасының әртүрлілігі, 2) жаңа мемлекеттердің пайда болуы, 3) ұлттың материгіндегі ең биік нүктелерді немесе оған тиесілі аралдардың ең биік нүктелерін санау туралы пікірталас. Эрик және Мэтью Гилбертсон Солтүстік Американың барлық 23 елінің ең биік нүктесіне жеткен алғашқы екі адам болды, олар 2015 жылдың маусым айында Кубадағы Пико Туркинода аяқтады. 2023 жылдың соңында Эрик Гилбертсон мен Андреас Фрайденсберг Азиядағы "Станның жеті шыңына" көтерілген алғашқы екі адам болды; яғни Азиядағы "Стан" елдерінің әрқайсысының ең биік нүктелері: Түркіменстан (Айрыбаба), Өзбекстан (Альпомиш), Қазақстан (Хан Тенгри), Қырғызстан (Пик Победа), Тәжікстан (Пик Коммунизма), Ауғанстан (Ношақ) және Пәкістан (К2).

Басты бағыттар

Бұл мақсатты іздеудің ережелері аз, ал көтерілулерді әдетте адамдар өздері анықтайды. Highpointing-тің ресми басқару органы жоқ. АҚШ-та штаттардың ең биік нүктелерін анықтаумен айналысатын ұйым – Highpointers клубы. Дегенмен, көптеген Highpoint нұсқаулықтары мен кітаптары мынадай жалпы принциптерді ұстанады: ең жоғары нүктеге жетудің кез келген жолы – жаяу жүру, тау шаруалықпен айналысу, автомобильде саяхаттау және т.б. – жоғары нүктеге жетудің жарамды тәсілі саналады. Әрбір адам спорттың қандай түрін жақсы көретінін өзі шешеді. Көптеген адамдар өз күштерімен ең биік нүктеге жетуді немесе жол бойында белгілі бір биіктікке көтерілуді ұнатады, бірақ көтерілу тәсілі – жеке таңдау. Мақсат – ең жоғары «табиғи нүктеге» жету. Яғни, адам қолмен салған қандай да бір құрылыстардың үстіне орналасқан болса да, мақсат – ең биік «табиғи нүктеде» тұру. Егер табиғи ең биік нүкте құрылыспен жабылған болса және сол құрылысқа, тіпті шектеулі де болса, кіруге мүмкіндік болса, құрылысқа кіріп, болжамды ең биік нүктеден жоғары тұру – мақсат. Егер құрылысқа толық және тұрақты түрде кіру мүмкін болмаса, мысалы, әскери база немесе жеке телекоммуникациялық мұнара болса, мақсат – ең жоғары қолжетімді табиғи нүктеге жету. Кейбір ең биік нүктелер тек белгілі күндері ғана ашық болады және клубтың барлық мүшелері осы күндерді сақтауын күтеді. Егер штаттың, округтің және т.б. ең биік нүктесі шекарада орналасқан болса, оған бару қажет. Мұндай жағдайда аймақтағы ең биік шың төмен болғандықтан есепке алынбайды. Бұған ең айқын мысал – Коннектикут штаты, ондағы ең биік нүкте Массачусетс штатындағы таудың беткейінде орналасқан.

Басқа елдердің (мемлекеттер, аумақтар, провинциялар, губернаторлар) ұлттық деңгейден төмен орындары

Канада, Австралия, Германия және басқа да елдерде әр штаттың/провинцияның ең биік нүктелеріне шағылысулар тіркелді. Германияда мұндай биік нүктелерді табу "16 гипфель" деп аталады (Германия штаттарының ең биік нүктелеріне сілтеме жасап).

Ауданның көрнекті жерлері

Каунти highpointing, штат highpointing-тен айырмашылығы, Ұлыбритания мен Ирландияда ең танымал. Англия, Ирландия, Шотландия және Уэльс округтерінің шығуларын қамтитын бірнеше нұсқаулықтар бар. Ұлыбританияда Англияда 48 округ, Шотландияда 33 округ және Уэльсте 22 округ бар. Бұл "округтік биіктіктердің" көпшілігі техникалық қиындықсыз жуып-тұру болып табылады. Ирландияда 32 округ бар, бірақ 10 округ бірдей биіктікке ие, сондықтан бар болғаны 27 ерекше "округтік биіктік" бар. Әр елде тізімдерін аяқтаған ондаған адам бар. Соңғы жылдары альпинистер әртүрлі округтердегі мәртебе өзгерістерінен шатасып, қолданылған критерийлерге байланысты биік нүктелерді қосып, алып тастады. Керісінше, АҚШ-та 3243 округ бар, және ешкім де олардың барлығына шығуға жақындаған жоқ. Боб Шваб қазіргі уақытта ең көп округтік биіктіктерді бағындырған адам ретінде тіркелді, ол Каунти Highpointers Association таныған 3143 округтің 2384-інің шыңына көтерілді. АҚШ-тағы округтердің көптігіне байланысты, көптеген каунти highpointer-лер тізімді тарылтып, тек белгілі бір округтік биіктіктерге көтерілуге ұмтылады. Мысалы, көптеген каунти highpointer-лер тек бір (немесе бірнеше) штаттың биіктік нүктелеріне ғана шығады. Басқалары тек ең биік, ең ірі немесе ең қиын округтік биіктіктерге көтерілуі мүмкін. Род-Айленд штаты, бірнеше округтен тұратын төмен жатқан штат, барлық округтеріне шыққан ең көп адамды көрсетеді – 40 адам тіркелген. АҚШ-тың бірнеше штаттары мен аумақтарында әлі барлық округтеріне шығу тіркелген жоқ. АҚШ-тың округтік биіктіктер клубының ережелері штаттық биіктіктер ережелерінен сәл қатаң. Көптеген округтер, әсіресе жазық және төмен жатқан жерлер, толық зерттелмеген, сондықтан бір ғана ең биік нүктесі жоқ, тек бірнеше аймақтар бірдей контур сызығымен белгіленген. Сондықтан, округтің ең биік нүктесіне сәтті шықтым деп мәлімдеу үшін, басқасынан немесе сыныпталған немесе қазылғандықтан көзге айқын түрде алып тастау мүмкін болмаса, барлық осы аймақтарды аралау қажет. Тіпті бір аймақта USGS картасында биіктігі көрсетілген болса да, округтік биіктіктер ресми зерттеу арқылы ең жоғары биіктіктер анықталғанға дейін сол контурдағы басқа аймақтарды аралау керек. Көп нүктелі жазық округтер үшін каунти highpointing шыңға барудан гөрі геокешингке көбірек ұқсайды, себебі логикалық тұрғыдан алғанда, нүктелердің біреуі ғана биік нүкте, ал қалғандары емес. Бұл жағдайда виртуалды "кештердің" саны көбінесе контур аралығының мөлшеріне байланысты (бір аймақ үшін контур аралығы неғұрлым үлкен болса, соғұрлым "мүмкін" биік нүктелер болады). Мысалы, егер бір округтің ең биік екі нүктесі теңіз деңгейінен 101 және 106 фут биіктікте болса және картада олардың ешқайсысының биіктігі көрсетілмеген болса, егер аймақ 5 фут контурмен картаға түсірілсе, онда тек 1 "биік нүкте" болады. Бірақ, егер аймақ 10 фут контурмен картаға түсірілсе, онда екі "биік нүкте" болады және округтік биіктіктерді бағындыру үшін екі нүктеге де бару қажет болады.