Кіріспе

Мүліктік құқықта өсиетті даулау – мұра қалдырушының (өсиет жасаған адамның) нақты ниеті көрсетілмеген немесе өсиеттің басқа да жарамсыз екендігіне негізделген өсиеттің күшін жоққа шығаруға бағытталған ресми наразылық. Өсиет даулары көбінесе мұра қалдырушының өсиет жасау қабілетінің болмауы, ақыл-есінен жаңылу, немесе орынсыз ықпал етуге немесе алаяқтыққа ұшырауы туралы мәлімдемелерге негізделген. Өсиеттің барлық бөлігіне немесе бір бөлігіне ғана қарсылық білдірілуі мүмкін. Соттар мен заң шығарушылар мұра қалдырушының соңғы қалауын орындауға өте жауапкершілікпен қарастырады және оған қарсы нақты дәлелдер болмаса, "заң өсиеттің жарамды екенін және оны жасаған адамның ниетін дұрыс бейнелейтінін болжайды". Бұл мақалада негізінен Американдық құқық және сот практикасы талданды. Өсиет даулары АҚШ-та басқа елдерге қарағанда жиірек кездеседі. АҚШ-та өсиет дауларының көп болуының себебі заңның адамдарға өз мүлкін еркін билеуге кең мүмкіндік беруі және "сотқа шағымдануға американдық құқықтағы сот ісінің мән-жайынан тыс көптеген себептер бар". Көптеген басқа құқықтық жүйелерде міндетті мұрагерлік сақталады, ол мұра қалдырушының отбасына, әсіресе жұбайы мен балаларына мүліктің бір бөлігін қалдыруын талап етеді. Сонымен қатар, ауыр деменциямен ауыратын мұра қалдырушыда "саналы кезеңдер" болуы мүмкін, одан кейін ол өсиет жаза немесе өзгерте алады. Германия сияқты басқа елдерде өсиет жасауға қатысты талаптар қатаң болуы мүмкін. Адамның ерекше мінез-құлық танытуы немесе қызығушылықсыздық танытуы, өсиет жасауға қажетті ақыл-ес қабілетінің жоқтығын білдірмейді.

Тиісті емес ықпал ету

Қате ықпал ету көбінесе сенімді дос, туыс немесе күтім қызметкерінің өсиет қалдырушының емес, сол адамның тілегін көрсететін жаңа өсиетті белсенді түрде жасады деген айыптаманы қамтиды. Мұндай шағымдар көбінесе ақыл-ой қабілетінің жетіспеушілігімен тығыз байланысты: салауатты ақыл-есі бар адам қате ықпалға, қысымға, манипуляцияға және т.б. ықпалдануы екіталай. Өсиеттің күшін жою үшін қате ықпал "зорлау, күш көрсету, мәжбүрлеу, немесе алаяқтық әрекеттер арқылы өсиет жасаған адамның еркін таңдау және ерік-жігерін жою дәрежесіне жетуі керек. Бір адамға деген махаббат, мейірімділік немесе жақындық өзінен-өзі қате ықпал құрамайды". Мысалы, Флорида заңнамасы өсиеттің жарамсыз деп танылуына қатысты қарастырылатын белсенді сатып алу түрлерінің тізімін келтіреді: өсиеттің жасалуы кезінде мүлікті алушының болуы; мұра қалдырушы өсиет жасау ниетін білдірген кезде мүлікті алушының болуы; мүлікті алушының өсиетті жасау үшін адвокатты ұсынуы; мүлікті алушының өсиеттің мазмұнын орындаудан бұрын білуі; мүлікті алушының адвокатқа өсиетті дайындау бойынша нұсқаулар беруі; мүлікті алушының өсиетке куәгерлерді тартуы; және мүлікті алушының өсиетті орындаудан кейін сақтауы. АҚШ-тың көптеген штаттарында, Флорида сияқты, егер өсиетке қарсы шығушы оны белсенді түрде сатып алғанын дәлелдей алса, дәлелдеу жүгі өсиетті қолдауға тырысатын адамға ауысады, ол өсиеттің қате ықпалдың нәтижесі емес екенін дәлелдеуі керек. Дегенмен, қате ықпал етуді дәлелдеу өте қиын, ал біреудің қате ықпал етуге құралдары, себептері және ынтасы бар екенін анықтау, оның нақты жағдайда осындай ықпал еткенін дәлелдеу үшін жеткіліксіз. Алайда, адвокаттар көбінесе жоғары стандарттарға бағынады және егер олар өздерін мүлікті алушы ретінде атаған өсиеттің жасалуына көмектессе, күдік тудырады. Көптеген юрисдикцияларда құпия (немесе сенімділік) қатынас болғанда, мүлікті алушының өсиетті белсенді түрде сатып алуы және осы мүлікті алушыға айтарлықтай пайда келгенде, қате ықпал туралы заңдық презумпция туындайды, мысалы, егер мұра қалдырушы мүлкін өсиетті жасаған адвокатқа қалдырса. Алайда, бұл мұндай қатынастың мән-жайларына байланысты және әдетте талапкер бастапқыда қате ықпал етуді көрсетуге міндетті. Қате ықпал етуді дәлелдеу қиын. Австралияда талапкер өсиет қалдырушының еркін таңдауын сөздері мен әрекеттерімен жоққа шығаруын, осылайша қайтыс болған адамның өсиет жасау еркіндігін жоюын көрсетуі керек.

Ақымақтық

Ақымақтық – бұл адамның "нақты негізі жоқ, гипотезасыз, қалыптасқан жалған сенімге" берік ұстанып, өсиетті орындау қабілетінің жойылған түрі. Басқа соттар бұл ұғымды кеңейтіп, қалыптасқан жалған сенімнің барлық дәлелдер мен ақылға қайшы тұрып, тұрақты түрде сақталуы керек екенін, сондай-ақ ақылға сыймайтын сенім өсиеттің жобасына немесе шарттарына әсер еткен болуы тиіс екенін қосты. Флорида штатында ақымақтыққа байланысты ең көп сілтеме жасалатын сот шешімі 2006 жылға қарайды. Осы істе, марқұм 2005 жылы ауырсынып, күшті дәрі-дәрмектердің әсерімен ауруханада жаңа өсиет жасады. Ол ертесі күні қайтыс болды. Жаңа өсиетте күтуші мұрагерлік құқығынан айырылып, марқұмның мүлкі бірнеше қайырымдылық ұйымдарына берілді. Күтуші марқұмның өсиет жасаған кезде ақымақтыққа шалдыққандықтан, өсиет жасау қабілеті болмағанын мәлімдеді. Марқұмның дәрігерлері оның қабылдаған дәрілері және олардың оның мінез-құлқына қалай әсер еткені туралы куәлік берді. Марқұмды қараған психиатр күтуші оны тастап, итін өлтіргенін айтқанын, бұл оның ақымақтығының көрінісі екенін айтты. Алайда, куәгерлер мен дәлелдер күтушінің ауруханада марқұмды күнделікті барып көріп, итке күтім жасағанын көрсетті. Осыған сәйкес, сот ақымақтық негізінде өсиеттің күшін жойды деп шешім шығарды.

Қажеттілік

Зорлық-зомбылық – өсиетті жасауға себеп болған қылмыскердің өсиет берушіге физикалық зиян келтіру немесе оны мәжбүрлеу туралы айқай-шулағы.

Қалпына келтіру

Алдамшылықтың төрт негізгі элементі бар: мұра қалдырушыға маңызды фактілер туралы жалған мәлімдеме жасау; жасаушының мәлімдемелердің жалған екенін білуі; мәлімдемелерге сену нәтижесінде зиян келтіру ниеті. Алдамшылықтың екі басты түрі бар: орындалу кезіндегі алдамшылық (мысалы, мұра қалдырушыға қол қойған құжатының өсиет емес, басқа нәрсе екені айтылды) және ынталандыру арқылы жасалған алдамшылық (мысалы, мұра қалдырушы маңызды фактіге қасақана алданып, нәтижесінде өсиетті басқаша жасайды, әйтпесе басқаша жасаған болар еді).

Техникалық ақаулар

Өсиетке қатысты дау заңмен белгіленген талаптардың орындалмауы туралы шағымға негізделуі мүмкін. Мысалы, кейбір штаттарда өсиеттерде нақты терминология немесе арнайы тіл қолданылуы керек, нотариустың куәландырылуы, белгілі бір сандағы куәгерлердің болуы талап етіледі, сондай-ақ мүдделі емес тараптардың – туыс еместердің, өсиет бойынша ешқандай мүлік мұраға алмаулары және орындаушы ретінде тағайындалмаулары қажет. Бұған қоса, өсиет қалдырушы мен куәгерлердің өсиетке бір-бірінің қатысуында қол қоюы керек. Мысалы, Юта штатында өсиет "өсиет қалдырушының өзі немесе оның атынан, оның есінде және басшылығымен басқа біреудің қол қоюы керек; және кем дегенде екі адам қол қоюы керек, олардың әрқайсысы өсиетке қол қойылғанын көрген немесе өсиет қалдырушының қол қойғанын растағанын естіген соң, ақылға қонымды уақыт ішінде қол қоюы тиіс". Пенсильвания штатындағы бір сот ісінде күйеу мен әйелдің өсиеттері жарамсыз деп танылды, себебі олар қателікпен бір-бірінің өсиеттеріне қол қойған.

Жалғандық

Кейбір жағдайларда өсиетке қанағаттанбау негізінде өсиеттің жалған екендігі туралы айыптаулар туындауы мүмкін. Жалғандық – толық құжатты, оның ішінде қол қоюды жасаудан бастап, әлдебір заңды өсиетке жаңа беттер қосуға немесе оларды өзгертуге дейін барады. 2009 жылғы "Уолл-стрит журналында" жарияланған мақалада былай делінген: "Жалғандық туралы айыптаулар дәлелденген жағдайлардан гөрі көбірек кездеседі. Олар көбінесе ата-анасының өсиетінен үлесін азайтылған сезінген ересек баладан басталады, ол туысын құжатты өзгертуде айыптайды". Жалған өсиеттердің танымал мысалдарына – қайта қашқан бизнес-магнат Говард Хьюз (1905-1976) жазды деген "Мормон өсиеттері", сондай-ақ 1868 жылғы Хоуленд өсиетіне қатысты сот процесі, онда күрделі математикалық сараптама өсиеттегі қолтаңбаның жалған болуы мүмкін екенін көрсетті. Британдық дәрігер Харольд Шипман көптеген қарт пациенттерді өлтірді және бір пациенттің өсиетін өз пайдасына жалғандағаннан кейін ұсталды.

Заң бойынша мұрагерлік құқықтар

Кейбір юрисдикциялар жесір жұбайының немесе жетім балалардың өсиетке қарсы шағымдануына рұқсат береді. Бұл өсиеттің дұрыстығына қарсы дау емес (өсиеттің заңды күші маңызды емес), бірақ мүлікті бөлуге қатысты заңмен белгіленген балама процедура. Ұлыбританияда өсиеттер көбінесе қайтыс болған адамның баласына (немесе осылай қаралатын адамға) ештеңе немесе одан кем мұра қалдырылды деген негізде дауланады.

Заң бойынша құзыреті

Кейбір юрисдикциялар, мысалы, Австралия және оның штаттары мен аумақтары, 2006 жылғы Мұрагерлік туралы заң (NSW) сияқты заңнама қабылдады, егер мүлік тізіміндегі адамның лайықты білімі, күтімі және өмірлік жолындағы дамуына жеткілікті қарастырылмаса, онда осы адамға өсиетке қарсы шағымдануға мүмкіндік береді.

Қолданылуы

АҚШ-тағы зерттеулер көрсеткендей, өсиеттердің 0,5%-дан 3%-ға дейін дауланылады. Бұл көрсеткіш шағын болғанымен, жыл сайын миллиондаған американдық өсиеттер сотта қаралатындықтан, өсиет дауларының саны көп. 1980 жылдардың ортасына дейін өсиетке қарсы шығудың ең көп таралған себебі – ықпал ету немесе өсиет жасау қабілетінің жоқ болуы болды, бұл даулардың шамамен үштен төртін құрады. Тағы 15% даулар даулы өсиетте талап етілетін рәсімдерді сақтамауға негізделген, ал қалған даулар алаяқтық, санасыздық сияқты айыптауларды қамтиды. Өсиет дауларының көп бөлігі сәтті аяқталмайды. Егер дау сотқа жетсе, шығындар одан да артуы мүмкін, ал мүліктің жалпы құны даудың шығындарына тұрарлық екенін анықтайды. Кейбір жағдайларда, өсиетке даулану қаупі мұрагерлерге сот шығындарын болдырмау үшін және наразы мұрагерлерге соттан тыс келісімге келуге қысым жасау үшін қолданылады. Яғни, өсиет шарттары "әділсіз" болғандықтан оны жарамсыз деп есептеуге болмайды. Сондықтан, мұрагер мұрагерлік немесе мұрагерлік алмауының әділсіздігіне байланысты өсиетті даулауға құқығы жоқ. Жесір жұбайға немесе жетім балаларға берілетін кейбір сыйлықтардың мөлшері азайтылып, басқа сыйлықтардың мөлшері ұлғайтылуы мүмкін, олар енді өздерінің міндетті үлесін алады.