Кіріспе
Түркиядағы археологиялық орын – Самал (Зинкирли Хёюк) – қазіргі Түркияның Газиантеп провинциясындағы Антитавр тауларында орналасқан археологиялық орын. Жаңа Ассирия империясының билігінде болған кезінде (б.з.д. 700 ж. шамасы) оны олар Самал деп атаған. Ол кемінде ерте қола дәуірінде құрылған және б.з.д. 3000-2000 жылдар аралығында гүлденген. Үйіндінің ең биік бөлігінде орта қола дәуіріне (б.з.д. 2000-1600 ж. шамасы) жататын қабырғалы цитадель табылған. Жаңа қазба жұмыстары орта қола дәуірінің II кезеңіне (б.з.д. 1800-1700 ж. шамасы) жататын монументалды кешенді, сондай-ақ б.з.д. 17 ғасырдың ортасы мен соңында, мүмкін Хетт патшасы Хаттусили I тарапынан қиратылған тағы бір құрылысты (DD кешені) ашты. Бұл оқиғаның радиокөміртектік жасы б.з.д. 1632-1610 жылдар аралығында, орта қола дәуірінің II кезеңінің соңында (б.з.д. 1700-1600 ж. шамасы) анықталды. Бұл орын Хетт және Митан кезеңдерінде тасталып қалған деп есептелген, бірақ 2021 жылғы қазбалар Хетт дәуіріндегі соңғы қола дәуірінде (б.з.д. 1600-1180 ж. шамасы) қоныстанғандығының дәлелдерін көрсетті. Ол темір дәуірінде қайтадан гүлденді, бастапқыда лувий тілінде сөйлейтін нео-хеттердің билігінде болды және б.з.д. 920 жылы патшалыққа айналды. Б.з.д. 9 және 8 ғасырларда Жаңа Ассирия империясының бақылауына өтті және б.з.д. 7 ғасырға қарай тікелей басқарылатын Ассирия провинциясына айналды.
Sam'al (Zincirli Höyük), is an archaeological site located in the Anti Taurus Mountains of modern Turkey's Gaziantep Province. During its time under the control of the Neo Assyrian Empire (c. 700 BC) it was called, by them, Sam'al. It was founded at least as far back as the Early Bronze Age and thrived between 3000 and 2000 BC, and on the highest part of the upper mound was found a walled citadel of the Middle Bronze Age (ca. 2000–1600 BC). New excavations revealed a monumental complex in the Middle Bronze Age II (ca. 1800–1700 BC), and another structure (Complex DD) that was destroyed in the mid to late 17th century BC, maybe by Hititte king Hattusili I. This event was recently radiocarbon dated to sometime between 1632 and 1610 BC, during the late Middle Bronze Age II (ca. 1700–1600 BC). The site was thought to have been abandoned during the Hittite and Mitanni periods, but excavations in 2021 season showed evidence of occupation during the Late Bronze Age in Hittite times (ca. 1600–1180 BC). It flourished again in the Iron Age, initially under Luwian speaking Neo Hittites, and by 920 B. C. had become a kingdom. In the 9th and 8th century BC it came under control of the Neo Assyrian Empire and by the 7th century BC had become a directly ruled Assyrian province.
Тарих
Самал жері ерте қола дәуірі III/IV (шамамен б.з.д. 2700–2100 жж.), орта қола дәуірі II (шамамен б.з.д. 2000–1550 жж.) кезеңінде мекенделген. Зинкерли Тильмен-Хойюктан солтүстікке қарай 9 шақырым қашықтықта орналасқан, бұл Залпа/Залвар мемлекетінің астанасы болған Тильмен-Хойюк болуы мүмкін, ол ақырында Алеппо негізінде құрылған Ямхад мемлекетінің жиырма шағын мемлекетінің біріне айналды. Чикаго-Тюбинген экспедициясының қазба жұмыстары Зинкерлидегі Хилани I-нің біт-хилани сарайының (алғашқы неміс қазбашылары темір дәуірі Самал кезеңінен деп есептеген) шын мәнінде орта қола дәуірі II дәуіріндегі, шамамен б.з.д. 1800–1650 жылдар аралығында салынған, үлкен, кең бөлмелі ғибадатхана болғандығын көрсетті. Ол б.з.д. 17 ғасырдың ортасы мен соңында, 10 радиокөміртектік сынамаға сүйене отырып, қиратылған. Қосымша сынамалар кейін б.з.д. 1632–1610 жылдары қирауға байланысты радиокөміртектік датаны көрсетті. Зинкерли археологиялық орны б.з.д. 1632–1610 жылдар аралығында Хатусили I-нің шабуылынан кейін тастап кетілмеген, өйткені соңғы қола дәуірінде хеттілердің тұрғандығын көрсететін жаңа дәлелдер табылды.
Темір дәуірі
Самал патшалығы (самал тілінде Ядия немесе Я’дия, арамей тілінде Я’уди) б.з.б. І мыңжылдықтың бірінші жартысында Таяу Шығыстағы орта держава болды. Ол Нұр тауларына жақын орналасқан. Самал елдің астанасы еді. Арамей әулетінің негізін қалаушы шамамен б.з.б. 900 жылы патша Ғаббар болды. Киламува мен Панамува II дәуіріндегі патшалық стелалар мен тас тақташалар осы кезең туралы негізгі тарихи деректер болып табылады. Сондай-ақ, 1943 жылы Киламува сұлтандығының таяғы табылған. Бұл алтыннан жасалған шағын зат, оның жазуы көне финики алфавитінің ұқсас түрімен жазылған. Патшалық б.з.б. 10 ғасырдың соңында орта державаға айналды. Ол қала-мемлекеттен кеңейіп, Кархемиштен, Адана маңынан Кувэден аумақтарды иеленді және тәуелсіздік алды. Ол Киликияның бір бөлігіне қосылмады. Б.з.б. 859 жылы Самал патшасы Хайяну Алимді құтқару үшін көмекке ие болды. Ол б.з.б. 853 жылы Қарқар шайқасына қатыспады, бірақ Ассирия батыс аймақта тоқтатылды. Ассирияның б.з.б. 825 жылғы жорығы Самалдың маңызды аумақтарын басып алды, Кувэ жеңілді, бірақ ол Дениен ретінде қайта ұйымдастырылды. Салманнасар III-нің қайтысынан кейін Я’уди қайтадан тәуелсіздік алды. Самалдың кейбір билеушілері агрессивті экспансиялық саясат жүргізді, ал басқалары Ассирияға қарсы Сирия коалициясының біріне қосылды. Ассириялық дереккөздер Самал туралы нақты мәлімет бермейді. Я’уди – Салманнасар III-нің жылнамасындағы Ассирияның сателлит мемлекеттерінің бірі. Б.з.б. 830 жылы Дениен патшасы Азитауада Я’удиді өзінің сателлит мемлекеті деп атаса да, Киламува өзінің стеласында Дениенге қарсы Ассирияны жалдағанын айтады. Сол кезеңдегі басқа дереккөздерде Я’уди Дениеннің сателлит мемлекеті ретінде көрсетілген, ал Ассирия осы аумақты басып алуға ниеттенген. Киламува Дениенге сателлит мемлекет мәртебесін беруді ұсынған болуы мүмкін. Бұрын, ол өзінің ең үлкен қарсыласы Азитауаданы жеңуі керек еді. Ассириялықтар б.з.б. 825 жылы Дениен мен Самалды жеңіп алды. Самал Салманнасар III-нің қайтысынан кейін тәуелсіздік алды. Басқа пікір бойынша, Я’уди мен Самал бастапқыда бөлек патшалық үйлер болған және Самал, екеуінің кішісі, б.з.б. 859 жылы Ассириялықтармен Алимде, б.з.б. 858 жылы Салманнасар III Еуропадан алғаш өткесімен және б.з.б. 853 жылы Қарқар шайқасында күрескен. Самал патшалығын Хайяну құрды, ал оның мұрагері – Сирилайядан (Зинкерли) Ахаббу болды. Ал Я’удидің негізін қалаушы Ғаббар және оның ұрпақтары Ассирияның сателлиттеріне қосылды. Бұл Салманнасар III Я’удиді (Бит Ғаббари) Самалды емес сателлит мемлекет ретінде тізімдегенін түсіндіреді. Я’уди патшалығы Ассирия мен Дениен арасында дәліз ашуды жоспарлады. Бірақ біріккен Сирия әскерлері оған жол бермеді. Бұл біріккен күш б.з.б. 825 жылы таратылды. Салманнасар III-нің қайтысынан кейін Дениен оны басып ала алмады, бірақ самалиялықтар ала алды. Самал Я’удиді жанекке қосып, Киламува сарайына көшті. Соңында, б.з.б. 717 жылы Ассирия Саргон II билігімен елді басып алды.
Бұл аймақта табылған жазулар
Бұл аймақта көптеген маңызды тарихи жазулар табылды. Олардың арасында, жоғарыдағы сілтемеде тізілгендей, кем дегенде жеті жазу бар, соның ішінде 2008 жылы табылған Куттамува тас тақтасы да бар. Неміс археологтары цитадельде көптеген бедерлі ортостаттарды, сонымен қатар арамей, финикия және аккад тілдеріндегі жазуларды тапты. Бұл заттар Берлиндегі Пергам мұражайында және Стамбулда көрмеге қойылған. Сонымен қатар, б.з.д. 671 жылы Египет фараоны Тахарқаға қарсы жеңісін тойлаған Неоассириялық билеуші Есархаддонның Жеңіс стеласы да табылды. Я’уди немесе Сам’алдан алынған үш патшалық жазу аймақтың тарихы үшін маңызды ақпарат береді. Ең ертесі – Панамму I патшаның тұсындағы, ал қалғандары б.з.д. 730 жылға жатады. Бұл тіл самалия немесе я’удит тілі деп аталады. П. Э. Дион және С. Москати сияқты кейбір ғалымдар самалия тілін ежелгі арамей тілінің ерекше түрі деп санайды. "Арамей" терминінің нақты анықтамасын беруге жасалған тыраштандырулар самалия тілінің арамей тілінен ерекше екеніне, бірақ олардың арасында ортақ белгілер бар екеніне алып келді.
Панкарли Хоюк жазуы
Панкарли Хоюк орны Зинкирлиден оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 1 км жерде орналасқан. 2006 жылы мұнда жаңа иероглифтік лувия жазуы табылып, 2016 жылы жарияланды. Жазу фрагменттерден тұрады, бірақ оның патшалық сипатта екені көрінеді. Бұрын осы аймақтағы белгілі барлық жазулар Солтүстік-Батыс семит тілдерінде ғана жазылған. Авторлардың пікірінше, ең мүмкін болжам – ПАНКАРЛЫ жазуы б.з.д. X ғасырдың немесе IX ғасырдың басында өмір сүрген билеушіні немесе жергілікті патшаны көрсетеді. Бұл жазу Ислахие аңғарының ерте темір дәуірі және Габбар арамей әулетінің тарихы туралы жаңа мәліметтер ұсынады. Егер жазу б.з.д. 10 ғасырға жатса, онда ол Ислахие аңғарындағы лувия тілінде сөйлейтін мемлекеттің алғашқы нақты дәлелі болуы мүмкін, бұл Каркемиштегі Хетт мемлекетінің қалдығынан жаралған болуы да мүмкін.