Кіріспе

Германияның Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын ірі әскери-теңіз флотын құру жоспары

«Z» жоспары – 1939 жылдың басында Адольф Гитлер тапсырған «Крихсмарине» (Германия әскери-теңіз флоты) қайта жарақтандыру және кеңейту жоспары. Флот Ұлыбританияның теңіз күшін басып озу үшін жасалды және 1948 жылға дейін аяқталуы тиіс еді. Жоспарды әзірлеу 1938 жылы басталды, бірақ ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі екі онжылдықта «Oberkommando der Marine» (Теңіз жоғары қолбасшылығы) стратегиялық ойлауының қалыптасуын көрсетті. Жоспарда Корольдік теңіз флотымен шайқасуға арналған он линкор және төрт авианосецке негізделген флот құру көзделген. Бұл күш британдық кемелерге шабуыл жасайтын көптеген алыс қашықтықтағы крейсерлермен күшейтілуі тиіс еді. Сондай-ақ, салыстырмалы түрде аз сандағы U- қайықтар да қарастырылды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, «Z» жоспары бойынша тапсырылған жаңа кемелердің құрылысы дерлік аяқталмаған еді. Өндірістік қуаттылықты маңыздырақ қажеттіліктерге ауыстыру қажеттілігі «Крихсмарине» флотын құрылыс бағдарламасынан бас тартуға мәжбүр етті, және соғыс кезінде «Z» жоспары бойынша тапсырыс берілген тек бірнеше ірі кеме аяқталды. Дегенмен, жоспар Екінші дүниежүзілік соғыстың барысына елеулі әсер етті, өйткені соғыс басталған кезде бірнеше ондаған U- қайықтар ғана дайын болды. Адмирал Карл Дёництің U- қайықтар флоты Ұлыбританияға қарсы сауда соғысында жеңіске жету үшін қажет деп саналған 300 U- қайыққа 1943 жылға дейін жетпеді, ол кезде оның күштері шешуші жеңіліске ұшырады.

Версаль шартына сәйкес кеме құрылысы

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін неміс қарулы күштері Версаль келісімінің шектеулеріне бағынды. Жаңа Рейхсмарина үшін бұл алты дредноутқа дейінгі соғыс кемесі, алты ескі жеңіл крейсер, он екі эсминец және он екі торпедалық катермен шектелгенін білдірді. Тағы екі дредноутқа дейінгі соғыс кемесі, екі крейсер, төрт эсминец және торпедалық катер әрқайсы резервте сақталуы мүмкін болды. Соғыстан кейін салынған алғашқы ірі кеме – 1920 жылдардың басында салынған жеңіл крейсер «Эмден» болды. Одан кейін «Кёнигсберг», «Карлсруэ» және «Кёльн» атты тағы үш жеңіл крейсер салынды, сондай-ақ «Кёнигсберг» класының модификацияланған екі нұсқасы – «Лейпциг» және «Нюрнберг» крейсерлері де салынды. Сонымен қатар, немістер Нидерландыда NV Ingenieurskantoor voor Scheepsbouw (IvS) атты жалған корпорация құрды, осы корпорация арқылы су асты кемелерін құпия түрде дамытуды жалғастырды. Бұл Версаль келісімінің 191-бабын бұзу болды, аталған баб Германияға кез келген мақсатта су асты кемелерін иеленуге немесе салуға тыйым салған. IvS шетелдік теңіз күштері үшін бірнеше су асты кемелерін салды, оның ішінде түрік TCG Gür су асты кемесі, ол I типті U қайығының негізі болды, және фин Vesikko су асты кемесі, ол II типті U қайығының прототипі болды. Келісімде Германияның қырық жылға толған соң дредноутқа дейінгі соғыс кемелерін ауыстыруға құқығы бар екені де көрсетілген, бірақ жаңа кемелердің суыруы бұрынғыдан артық болмауы керек еді. Осы шектеулерге жауап ретінде немістер Англия мен Францияның құрған жаңа ауыр крейсерлерінен басым түсетін, «панцершифф» (қоршалған кеме) деп аталған қуатты ауыр крейсерді салуға тырысты. Британдық және француздық ауыр крейсерлердің жобалары Вашингтон теңіз келісімі (және одан кейінгі Лондон теңіз келісімі) бойынша 10 000 тонналық суыруда 203 мм калибрлі қарулармен шектелген болса, немістер «Дойчланд» крейсерін алты 203 мм қарумен жарақтандыруды жөн көрді. Немістер одақтастардан әлдеқайда қуатты кеме салып, одақтастарды Германияны Вашингтон келісім жүйесіне қабылдауға мәжбүрлеуге үміттенді, осылайша «Дойчландты» жоюға және Версаль келісімімен наложен шектеулерді жоюға мүмкіндік алады. Француздар Германияға кез келген жеңілдіктерге қарсы болды, сондықтан «Дойчланд» және тағы екі бірлік – «Адмирал Шеер» және «Адмирал Граф Шпее» крейсерлері салынды. 1932 жылы Рейхсмарина Рейхстаг арқылы «Шиффбауэрсацплан» («Кемелерді ауыстыру жоспары») қабылдануын қамтамасыз етті. Жоспарда екі бөлек өндіріс кезеңі көзделген, біріншісі 1930 жылдан 1936 жылға дейін, ал екіншісі 1936 жылдан 1943 жылға дейін. Соңғы кезең Версаль келісімінің шектеулерін бұзуға бағытталған. Келесі жылы Адольф Гитлер Германияның рейхсканцлері болды. Ол Версаль келісімінің шектеулерін бір жақты түрде алып тастады және қарулы күштерді жүйелі түрде қайта құруды бастады. «Панцершиффтер» әкелген бедел екі жақсартылған кеме, D класын тапсыруға әкелді. Бұл кемелер тоқтатылып, қайта тапсырыс берілді, олар «Шарнхорст» және «Гнейзенау» соғыс кемелері болды, олар тоғыз 28 см қарумен және алдыңғыларына қарағанда әлдеқайда жақсы бронямен жарақтандырылған. 1935 жылы Гитлер Англия-Германия теңіз келісімін жасады, ол Германияға барлық соғыс кемелерінің санын корольдік теңіз күштерінің 35 пайызына дейін арттыруға мүмкіндік берді. Екі кемеге арналған бастапқы жобалар бастапқыда 30 000 тонналық суырумен 305 мм қарулармен жарақтандыруды көздеген, бірақ екі жаңа француздық «Дюнкерк» класындағы кемелерге қарсы тұру үшін жаңа кемелер айтарлықтай үлкейтілді, суыруы 35 000 тоннадан асып, 305 мм қарулармен жарақтандырылды.

Операциялық философиялар мен даму

Соғыстан кейінгі Германияның әскери-теңіз күштері болашақ құрылыстың бағытын анықтауда келіспеушіліктерге тап болды. 1920 жылдың қыркүйегінде контр-адмирал Вильям Михаэлис жаңа Рейхсмариненің мақсаттарын баяндайтын меморандум жариялады; бұл мақсаттар маңызды кеңеюге қарағанда жағалау қорғанысына басымдық берді. Неміс армиясы Польшаны болашақтағы басты жау деп қарады, ал Әскери-теңіз күштері Польшамен қақтығыс жағдайында Франция Польшаны қолдайды деп есептеді. Осылайша, Рейхсмарине үшін ең ықтимал қарсылас француз теңіз күштері болар еді; мұндай қақтығыста Ұлыбритания бейтараптығын сақтайды деп күтілді. 1930 жылдардың ортасына дейінгі соғыс кемелерінің құрылысы негізінен француз қауіп-қатеріне қарсы бағытталды. Кез келген болжамды U- қайықтары көбінесе саудаға шабуыл жасаудың орнына негізгі флотты қолдайтын болар еді, ал кез келген шабуыл крейсерлік ережелерге сәйкес қатаң түрде жүзеге асырылар еді. Бұл көзқарас 1930 жылдардың ортасына дейін ортодоксалды болып қала берді, содан кейін капитан-лейтенант Карл Дёниц U- қайықтар басшылығына келді. Дёниц шектеусіз су асты кемелері соғысын және конвойлерді басып тастау үшін «қасқыр тобы» тактикасын қолдануды жақтады. 1920 жылдары, соғыс басталғанда теңіздегі жаттығу сапарында болатын крейсерлермен не істеу керек деген сұрақ туындады. Жоғарғы басшылық олардың тәуелсіз сауда шабуылдаушылары ретінде жұмыс істеуі керек деп шешті. 1928 жылы вице-адмирал Эрих Райдер Рейхсмаринеге басшылық еткенде, ол ұзақ қашықтықтағы жер беті шабуылдаушылары тұжырымын толық қолдады. Бұл оның Бірінші дүниежүзілік соғыста вице-адмирал Франц фон Хиппердің штаб бастығы ретінде қызмет еткенімен байланысты болды, онда ол британдық теңіз күшінің басымдығынан флоттың әлсіздігін көрді. 1930 жылдардың соңында Гитлердің агрессивті сыртқы саясаты Ұлыбританиямен қақтығысты ықтимал етуде, әсіресе 1938 жылдың қыркүйегіндегі Мюнхен дағдарысынан кейін. Флотты кеңейту жолы көп ұзамай, 14 қазанда генерал-фельдмаршал Герман Герингтің Германияның қарулы күштерінің көлемін және күшін күрт арттыруға бағытталған қару-жарақ бағдарламасын жариялауымен ашылды. Жоспар 1942 жылға дейін аяқталуы керек еді, сол кезде Гитлер ағылшын-француз одағына қарсы соғыс бастауды жоспарлаған. Дегенмен ол Райдерге соғыс 1948 жылға дейін болмайтынын уәде берді. Гитлер неміс линкорлары «Бисмарк» және «Тирпицтің» құрылысын жеделдетуді, сондай-ақ әлі салынып бітпеген алты жаңа «H» класты линкорды салуды бұйырды. Бұл сегіз линкор жаңа шайқас флотының ядросын құрауы керек еді, ол британдық Корольдік теңіз күштерімен күресе алатын еді. Райдер оның жақтаған жер беті шабуылдаушылары стратегиясы арқылы Ұлыбританияны жеңуге болатынына сенді. Оның жоспарының бастапқы нұсқасы флоттың панцершиптерге, ұзақ қашықтықтағы крейсерлерге және британдық саудаға шабуыл жасау үшін U- қайықтарға орталықтандырылуы керек деген болжамға негізделген. Бұл күштер британдық теңіз күшін шектеуге және Солтүстік теңізде аз сандағы линкорлардың жұмыс істеуіне мүмкіндік беруге тиіс еді. Бұл алғашқы жоба «X» жоспары деп аталды; қысқартылған қайта қарау «Y» жоспары деп аталды, бірақ Гитлер Райдер ұсынған құрылыс жоспарын қабылдамады. Бұл Хитлер іздеген, ол 1939 жылдың 27 қаңтарында мақұлдаған, линкорларға негізделген теңгерімді флотты көрсеткен «Z» жоспарына әкелді. Гитлер талап еткен алты жаңа линкордан басқа, жоспарда Германия типіндегі сегіз жаңа панцершип және 249 U- қайық салу көзделген, құрылыс келесі тоғыз жылға бөлінген. 1948 жылға қарай Германия флотында барлығы 797 кеме болуы керек еді; бағдарламаның құны тоғыз жыл ішінде жұмсалған 33 миллиард рейхсмарканы құрады. Крейсерлер мен басқа да кемелер санының қосымша түзетулері 1 наурызда бекітілді. Райдер, алайда, линкорларды және ұшақ тасымалдаушыларды британдық сауда кемелеріне шабуыл жасайтын панцершиптерге және жеңіл крейсерлерге қолдау көрсету үшін топтарда пайдалану философиясын сақтап қалды, британдық Корольдік теңіз күштеріне тікелей шайқаста шабуыл жасаудың орнына.

Екінші дүниежүзілік соғысқа әсері

Жоспар бекітілгеннен кейін бір жылдан кем уақыт өткен соң тоқтатылғандықтан, Германия теңіз құрылысына тиетін оң әсері минимал болды. Жоспар бойынша бекітілген барлық кемелер соғыс басталғаннан кейін жойылды, тек бірнеше ірі су үсті кемелері ғана соғыстан бұрын аяқталды. Олардың ішінде «Бисмарк» және «Тирпиц», сондай-ақ «Блюхер» және «Принц-Эйген» ауыр крейсерлері бар еді. Алты H класты соғыс кемесі мен төрт авиатасымалдағышсыз, Kriegsmarine Корольдік теңіз күштерімен тең шарттарда кездесе алмады. Kriegsmarine-нің ауыр кемелерінің көпшілігі соғыстың алғашқы жылдарында саудалық рейдтерге қолданылды. Соғыс басталғанда екі панцерлі кеме – «Дойчланд» және «Граф Шпее» теңізде болды; біріншісі сәттілікке жете алмады, ал екіншісі 1939 жылғы желтоқсанда Плата өзені шайқасынан кейін тұтқындалып, батырылды. 1940 жылғы қазаннан 1941 жылғы наурызға дейін адмирал Шеер өз рейдтік операцияларын жүргізіп, он жеті кемені жаулап алды немесе батырды, бұл оны бүкіл соғыс кезеңіндегі неміс капиталдық кемелерінің ең табысты су үсті рейдкері етті. «Шарнхорст» пен «Гнейзенау» 1941 жылдың басында Атлант мұхитына жасалған ірі шабуыл – «Берлин» операциясын жүргізді. «Бисмарк» пен «Принц-Эйген» 1941 жылғы мамырда Атлант мұхитына соңғы рейдтік миссия – «Рейнюбунг» операциясына аттанды. «Бисмарк» британдық крейсерді батырды, бірақ үш күннен кейін өзі де батырылды. «Бисмарк» жоғалғаннан кейін Гитлер Атлант мұхитына жасалатын одан әрі шабуылдарға тыйым салды; қалған капиталдық кемелер Норвегияда флоты ретінде пайдалану үшін және Мурманск маршрутымен Кеңес Одағына бағытталған конвойларға қауіп төндіру үшін шоғырландырылды. «Z» жоспары екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жаңа соғыс кемелерін жасауға мүмкіндік бермесе де, бұл жоспар сол кездегі Oberkommando der Marine (OKM – «Теңіз жоғары қолбасшылығы») стратегиялық ойлауын көрсетеді. Ең маңыздысы, OKM Dönitz-тің Солтүстік Атланттағы су асты кемелерінің кампаниясына қажет U- қайықтарынан гөрі су үсті кемелерін бағалады, нәтижесінде ол соғыстың басында аз ғана су асты кемелерімен қалды. Екі «Шарнхорст» класты линкордың құны шамамен 150 миллион рейхсмаркқа, ал екі «Бисмарк» класты кемелердің құны шамамен 250 миллион рейхсмаркқа бағаланды; осы сомаға немістер жүзден астам қосымша VII типті U- қайықтарын құрастыра алатын еді. Су асты кемелеріне көшу 1943 жылға дейін нақтыланбады, ол кезде кампанияның жемісі жойылған еді. Жоспардың мүмкіндігі Радер мен Kriegsmarine жоспарлаушыларымен ешқашан қарастырылмады; кемелердің құрылысы жеткілікті уақыт болған жағдайда алаңдау тудырмады. Бірақ флотты жұмыс істеу үшін қажетті отынды қамтамасыз ету, мүмкін, ең қиын мәселе болды. 1936 жылдан бастап 1948 жылы бағдарлама аяқталғанға дейін отын тұтынуы төрт еседен астамға өсті, 1,4 миллион тоннадан шамамен 6 миллион тоннаға дейін. Әскери-теңіз күштеріне соғысқа бір жылға жеткілікті отын қорына 9,6 миллион тоннаға жуық сақтау құрылыстарын салу қажет болды; ұзақ соғыс, әрине, одан да үлкен қорды қажет ететін еді. Kriegsmarine-нің күшін қамтамасыз ету үшін қажетті отынға қарағанда, [[Германия армиясы (1935–1945) (Армия), Люфтваффе (Әуе күштері) және азаматтық экономиканың біріктірілген отын талаптарына қарағанда, 1948 жылға қарай 2 миллион тоннадан аз мұнай және 1,34 миллион тонна дизель отыны өндірілуі абсурдты деуге болады.