Кіріспе

Норвегиядағы әлеуметтік артықшылықты тап – Норвегияның қазіргі және орта ғасырлық аристократиясы. Бұған қоса, Норвегия тарихының бағытында экономикалық, саяси және әскери элиталар болды, олар жоғарыда аталғандардың алдыңғылары ретінде қабылданды. 16 ғасырдан бері қазіргі аристократия ақсүйектер (адель) деп аталады. Қазіргі Норвегиядағы ең алғашқы аристократия қола дәуірінде (б.з.д. 1800-500 жж.) пайда болды. Бұл қола аристократиясы бірнеше аймақтық элиталардан тұрды, олардың ең ерте кездескен тарихы б.з.д. 1500 жылға дейін жетеді. Темір дәуіріндегі (б.з.д. 400-793 жж.) ұқсас құрылымдар арқылы, бұл топтар викингтер дәуірінде (793-1066 жж.) және одан бұрын кішігірім патшалықтар ретінде қайта пайда болды. Әр патшалықта басшы немесе кіші патшадан басқа, өз аристократиясы болды. 872-1050 жылдар аралығында, бірігу процесі кезінде, алғашқы ұлттық аристократия қалыптаса бастады. Король Харальд I-ді жоғары билеуші ретінде мойындаған аймақтық монархтар мен аристократтар граф сияқты вассалдық атақтар алды. Бас тартқандар жеңіліске ұшырады немесе Исландияға көшіп, онда аристократиялық, кландық мемлекет құрды. Норвегиядағы кейінгі қарыз аристократиясы – күшті феодалдар мен олардың отбасылары, өз аймақтарын үлкен тәуелсіздікпен басқарды. Олардың мәртебесі қазіргі ақсүйектерге тең емес еді, олар жартылай патшалық болды. Мысалы, Арнмёдлинг әулетінің Ингебьёрг Финнсдоттир Шотландия королі Малкольм III-ке үйленді. Азамат соғысы (1130-1240 жж.) кезінде ескі қарыз берушілер әлсіреп, көптегендері жоғалып кетті. Бұл аристократияны патша Сверре I және Бирчлегтер жеңіп, олардың орнына Сверре жақтастары келді. 9-13 ғасырлар аралығында аристократия Норвегиямен ғана шектелмей, Британ аралдарының, Исландия мен Фарер аралдарының бөліктерінде де пайда болып, билік жүргізді. Корольдіктер, қала-мемлекеттер және басқа да құрылымдар, мысалы, Дублин корольдігі, норвегиялықтар немесе жергілікті вассалдар құрған немесе иеленген. Шетланд және Оркни аралдары сияқты басқа аумақтар тікелей патшалыққа қосылды. Мысалы, Оркни графы норвегиялық дворян болды. Ақсүйектер, бұрынғы ерлер мен шәкірттер деп аталған, Норвегия мемлекетінің құрылуы кезінде институционалдық деңгейге жетті. Бастапқыда патшаның кеңесшісі ретінде қызмет еткен, ақсүйектер үлкен саяси күшке ие болды. Олардың жері мен қарулы күштері, сондай-ақ патшалық кеңесінің мүшелері ретіндегі заңдық билігі ақсүйектерді патшадан тәуелсіз етті. Өркендеген кезеңінде кеңес таққа мұрагерлерді немесе талапкерлерді тануға немесе таңдауға құқылы болды. 1440 жылы олар король Эрик III-ті тақтан түсірді. Кеңес тіпті өз басшыларын регенттер ретінде таңдады, олардың ішінде Судримнің Сигурд Джонссон болды. Бұл аристократиялық билік, оған шіркеу де кірді, Реформацияға дейін созылды, 1536 жылы патша кеңесті заңсыз жойды. Бұл ақсүйектердің саяси негізін жойып, оларды негізінен әкімшілік және рәсімдік функциялармен қалдырды. Даниялық дворяндардың (осылайша норвегиялық дворяндарға айналған) көшіп келуі жергілікті тұрғындардың жағдайын одан әрі нашарлатты. 17 ғасырда ескі дворяндық тобын тек қана даниялық тегі бар дворяндар құрады. 1661 жылдан кейін абсолюттік монархия енгізілгеннен кейін ескі дворяндықты жаңасы бірте-бірте алмастырды. Бұл жақында абыройға ие болған саудагерлер мен лауазымды адамдардан, сондай-ақ шетелдік дворяндардан тұратын. Жаңа дворяндықтың басым элементтері кеңсе дворяндығы (жоғары азаматтық немесе әскери лауазымдарды атқару арқылы дворяндық мәртебе) және әсіресе 18 ғасырда патент хаттары арқылы дворяндық мәртебе алғандар. 1665 жылғы Lex Regia негізінде, патшаны құрметтеу керектігі және оның барлық азаматтары жер бетіндегі ең кемелді және ең жоғары адам деп санауы керектігі, барлық адамзаттық заңдардан жоғары тұруы және оның жеке тұлғасынан жоғары ешкімнің билігі жоқ, тек Құдайдан басқа, патшаның қолы бос болды. оның абсолютті билігін құрметтеу үшін жаңа және адал аристократияны дамыту. Дания мен Норвегияның ақсүйектері де Еуропадағы ең монархиялық мемлекеттердің бірінің даңқына бөленіп, көңіл көтере алды. Граф атағы 1671 жылы енгізілді, ал 1709 және 1710 жылдары екі маркиза (Скандинавиядағы жалғыз) құрылды. Сонымен қатар, жүздеген отбасылар ақсүйектерге ие болды, атақсыз. Өзінің құдіретін көрсету үшін монарх тіпті дворяндық мәртебені бастапқыда жоюға, тіпті дворяндыққа ие болғандарды қайтыс болғаннан кейін ақсүйектерге көтеруге құқылы болды. Осы кезеңде бай аристократиялық мәдениет дамыды, мысалы, Gyldenpalm ('Алтын Тал'), Svanenhielm ('Аққу Қалқаны') және Tordenskiold ('Найзағай Қалқаны') сияқты отбасылық атаулар, олардың көптегендері француздық 'de' және неміс тіліндегі 'von' сияқты қосымшаларды қамтиды. Сонымен қатар, елтаңбалардың көптеп жасалуы геральдикалық мәдениет пен практиканы, соның ішінде бейнелеу өнерін дамытты. 1814 жылғы Конституция жаңа дворяндықтарды құруға, графтықтар, барондықтар, отбасылық иеліктер мен мұрагерліктерді тыйым салды. 1821 жылғы Дворяндық заңы аристократияны ресми статус ретінде жою процесін бастады, оның барысында қазіргі иелеріне олардың мәртебесін және мүмкін болатын атақтарын, сондай-ақ олардың өмірінің соңына дейін белгілі бір жеңілдіктерді сақтауға рұхсат берілді. Норвегиядағы соңғы заңды дворяндар 20 ғасырдың басында қайтыс болды. Норвегияда дворяндық мәртебесіне ие болған көптеген норвегиялықтар Данияда да осы мәртебеге ие болды, онда олар ресми түрде дворян болып саналды. 19 ғасырда дворяндық отбасыларының мүшелері саяси және әлеуметтік билікті сақтап қалды, мысалы, Северин Лёвенскиольд Норвегияның бас губернаторы және Педер Анкер мен Матиас Зоммерхильм премьер-министрлер болды. Аристократтар 1905 жылы Норвегияның тәуелсіздік қозғалысына қатысты, ал Швециямен одақтың таратылуына 'шын аристократиялық толқын' себеп болды деп айтылады. Фриц Ведель Ярлсбергтің жеке күш-жігері 1920 жылы Норвегияның Арктика архипелагы Свалбардқа егемендік алуына ықпал етті. 1912-1918 жылдар аралығында Бредо Хенрик фон Мунте аф Моргенстиерне Осло университетінің ректоры болды. Норвегия НАТО-ны құруға қатысқанда және оған қосылғанда, елші Вильгельм Моргенстиерне 1949 жылы АҚШ президенті Трумен шартқа қол қойған кезде елді өкілдік етті. Енді бірыңғай статус емес, жеке тұлғалар ретінде әрекет етсе де, олар және көптеген басқа дворяндар, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғысқа (1940-1945 жж.) дейін маңызды қоғамдық рөл атқарды. Бүгінде Норвегияда бұрын норвегиялық корольдермен мойындалған 10-15 отбасы бар. Оларға Анкер, Оберт, фон Бензон, Бреттевиль, Фальсен, Гальтунг, Хуитфельдт, Кнагенхьельм, Ловзов, Лёвенскиольд, Мунте Каас, фон Мунте аф Моргенстиерне, де Вибе, Трешов, Вернскиольд және Ведель Ярлсберг графы кіреді. Бұған қоса, бір кезде жеке (мұрагерлік емес) дворяндық мәртебесіне ие болған тұлғалардан тектік байланыс арқылы шыққан дворяндық емес отбасылар бар, мысалы, Паус отбасы және кеңсе дворяндығының бастапқыда жойылған отбасыларының бірнешесі. Норвегияда шетелдік дворяндық та бар, негізінен басқа елдерден шыққан және онда дворяндық мәртебесіне ие болған немесе болған норвегиялық отбасылар.

Қара өлім

1349 жылы Норвегияға келген "Қара өлім" ақсүйектер үшін ауыр соққы болды. Өз мүшелерін жоғалтудан басқа, халықтың үштен екі бөлігі обадан көз жұмды, ал егін шаруашылығы үшін қолда бар жұмыс күшінің азаюы экономикалық дағдарыс тудырды. 1350 жылға дейін шамамен 600 отбасы немесе 3600 адамды құраған аристократия, 1450 жылы шамамен 200 отбасыға немесе 1000 адамға дейін азайды. Жердің құны 50-75% төмендеді, ал жерді жалға алу төлемақысы 75% дейін кеміді, бірақ Акерсхус және Бахус сияқты салыстырмалы түрде халық тығыз қоныстанған орталық аудандарда бұл көрсеткіш шамамен 40% болды. Соғымдық салығы да 60-70% төмендеді. Обадан бұрын да, кейін де норвегиялық ақсүйектер басқа елдердегі ақсүйектермен салыстырғанда патшаға ерекше тәуелді болды. Таулы Норвегия ешқашан континенттік масштабтағы ірі жер иеліктеріне жарамды болған емес. Обадан кейін жерге байланысты табыс күрт төмендегендіктен, бұрынғыдан да бетер патшалық қызметке қатысу қажеттігі туды. Әскери тұрғыдан қара өлім – апат болды. Төменгі және жергілікті ақсүйектер обадан көз жұмғандықтан, офицерлер мен әскер басшыларын тағайындау да азайды. Экономикалық базасын жоғалтқан (салықтардан түсетін табыстың азаюы және т.б.) және патшаның экономикалық кепілдіктерінен айырылған жергілікті аристократтар көбінесе әскери міндеттерін орындай алмады.

Фейфтер мен бекіністер

1308 жылы патшалық бақылаудағы феодалдық жүйе орнатылды, ол бастапқыда еркін борышкерлерді ығыстырды. Ортағасырлық феодалардың екі түрі болды: біріншісіне король тағайындаған қамал феодалары (норв. slottslen) немесе негізгі феодалар (норв. hovedlen) және оларға бағынышты кіші феодалар (норв. smålen) жатты. XV ғасырда Норвегияда шамамен елу феода болды. 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басында төрт тұрақты және шамамен отыз кіші қамал феодасы болды. Кейін кіші феодалардың саны азайтылып, олардың орнына іріктеу және тұрақтырақ негізгі феодалар қойылды. Қамал феодаларының иелері патшалық шаруашылықтарының немесе қамалдардың орналасқан ең ірі қалаларында тұрды. Сондай-ақ, ақсүйектер патшалықтың әскери қорғанысына белсенді қатысты, онда бекіністер маңызды рөл атқарды. 14 ғасырдың басында Солтүстік Норвегиядағы Вардёхус бекінісі Ресейдің Новгород Республикасымен туындаған қақтығыстар мен карелиялықтардың қарақшылық шабуылдарынан қорғану үшін салынды. Шығыс Норвегиядағы Бохус және Акершус бекіністері шамамен сол кезде салынды. Батыс Норвегиядағы Бергенхус бұрынғы бекініс болды. Әдетте, әр бекініске бір немесе бірнеше феодалар қарастырылатын. Барлық бекіністер негізінен høvedsmann әскери шеніне ие дворяндардың басқаруында болды.

Ұлылық дәуірі

XIV ғасырда ерлер тобының мүшелері әртүрлі бағыттарға тарады. Ердің төменгі буындары маңыздылығын жоғалтып, жойылды. Жоғары буындары, әсіресе бұрынғы қарыздар, жоғарғы ортағасырлық дәуірдің дворяндығының ядросына айналды: рыцарлық (Ridderskapet). Олар патшаға жақын болды, сондықтан Патшалық кеңесінде орын алып, феодтар алды, ал кейбіреулері тіпті патшалық үймен туыстық байланысқа ие болды. Рыцарлар мен қарапайым дворяндар арасында айқын әлеуметтік қашықтық болды. Патшалық кеңесі – патшалықтың басқарушы мекемесі, ол жоғары рухани және жоғары әлеуметтік аристократияның мүшелерінен, соның ішінде архиепископтан тұрды. Бастапқыда, XIII ғасырда, патшаның кеңесі ретінде кеңес беруші функцияны атқарып, XV ғасырда Кеңес патшадан едәуір тәуелсіздікке ие болды. Өз өркендеген кезеңінде таққа талапкерлерді таңдау немесе мойындау құқығына ие болды және әрбір жаңа патшадан сайлау шартын талап етті. Кейде тіпті өз жетекшілерін регенттер ретінде таңдады (норвегиялық: drottsete немесе riksforstander), олардың ішінде Сигурд Йонссон (Стёрне) Судреймге және Йон Свалссон (Смор) болды. Норвегияда, сондай-ақ Дания мен Швецияда осы кезеңде riksråd конституционализмінің идеясы мен қағидасы қалыптасты, яғни Кеңес егемендіктің нақты негізі ретінде қарастырылды. Патшалар формалды түрде мемлекет басшылары болғанымен, Кеңес үлкен күшке ие болды. Олардың билігі мен белсенді басқаруы, әсіресе регенттер ретінде, тарихшыларды бұл мемлекетті де-факто дворяндық республика (норвег. adelsrepublikk) деп сипаттауға мәжбүр етті. Бұл аристократиялық билік Реформацияға дейін сақталды, ал 1536 жылы патша Кеңесті заңсыз жойды. Аристократтардың билігі 1537 жылы архиепископ Олав Энгельбректссон корольдікті тастап кеткенде аяқталды, ол да дворян тегінен шыққан, Кеңестің президенті және Норвегияның регенті болған еді.

Реформация мен абсолютизмнің арасында

1536 жылы Норвегия Корольдік Кеңесінің таратылуынан кейін, ол 1537 жылы де-факто тоқтатылды, Норвегиядағы дворяндар саяси негіздерінің көп бөлігін жоғалтты. Дания Корольдік Кеңесі Норвегияны басқаруды қолға алды. Дегенмен, Норвегиядағы дворяндар, енді әкімшілік және рәсімдік функциялармен шектелген, елдің ресми өміріне, әсіресе жаңа патшаларға адалдық серт беру рәсімінде қатысуын жалғастырды. Норвегиядағы аристократиялық және, сонымен қатар, Рим-католиктерінің қарсылығын жеңгеннен кейін, Копенгагендегі патша Корольдікте өзінің билігін нығайтуға тырысты. Стратегиялық шаралар Норвегиядағы дворяндарды одан әрі әлсіретуге бағытталды. Біріншіден, король елді басқару және азаматтық және әскери лауазымдарды толтыру үшін Дания дворяндарын Норвегияға жіберді. Жаңа жоғары лауазымдарға тағайындалғанда норвегиялық дворяндар жеткіліксіз өкілдік алды. Бұл корольдің тактикасының бір бөлігі болғанымен, білікті білім алған норвегиялық дворяндардың жетіспеуі – Норвегияда университет болмауы – корольдың шетелдіктерді жіберуіне себеп болды. Білім беру саласы Шлезвиг және Хольштайнде, сондай-ақ Германияда жақсы дамыған, сондықтан тек балаларын шетел университеттеріне жіберген дворяндар ғана жоғары лауазымдарды сақтап қалуға немесе алуға үміттене алды. Екіншіден, 16 ғасырда Аустратт сияқты билік орталықтары ретіндегі тәуелсіз, отбасылық иеліктер жүйесі корольдің өзі иелерін тағайындаған феодтардың пайдасына толығымен ауыстырылды. Норвегия дворяндарының бірнешесіне, мысалы, Бергенхус бекінісінің иесі, рыцарь Тронд Торлейвссон Бенкестокқа мұндай феодтар берілді, бірақ уақыт өте келе олардың көп бөлігі иммигранттардың иелігіне өтті. Дегенмен, 17 ғасырда феодтар жоғары лауазымдарға айналдырылды, сонымен қатар король үшін тым тәуекелді деп есептелді. Үшіншіден, 1628 жылы король шаруалардың иелігінен тікелей алынған сарбаздардан құралған ұлттық армияны құрды. Сонымен қатар, техникалық прогресс дәстүрлі әскери тактиканы ескірген етті. Нәтижесінде, дворяндардың бұл саласы өз мағынасын жойды.

Абсолютизм

1660 жылы Данияның иеліктері Копенгагенде жиналғанда, король Фредерик III әскери төтенше жағдай жариялады және астананы жапты, осылайша дворяндар жиналысты бойкоттап, қаладан кетуіне жол бермеді. Дворяндар қарсылық көрсетуден бас тартып, мойынсынуға мәжбүр болды. Келесі күндері Дания сайлаулы монархиядан мұрагерлік монархияға айналды. 17 қазанда 1648 жылғы қолхат корольге қайтарылды, ал 18 қазанда король мұрагерлік монарх деп жарияланды. 1661 жылдың 10 қаңтарында «Абсолюттік және мұрагерлік монархия туралы заң» (Enevoldsarveregjeringsakten) абсолютизмді орнатып, күшіне енгізді. Даниядағы Корольдік Кеңесі 1536 жылы Норвегия Кеңесіне тиген тағдырға ұшырады: таратылды. Ақсүйектердің билігімен жүрген монархия (adelsmonarki) аяқталды. Норвегия ежелден бері мұрагерлік патшалық болғандықтан, Данияның осыған өтуі оған әсер етпеді. Дегенмен, Норвегия да абсолютизмнің ықпалына ішкіріп, өзгерді. 1661 жылдың 7 тамызында Кристианияда Норвегия ақсүйектерінің өкілдері Бағыныштылық туралы заңға қол қойды.

Құрып кету

Жергілікті аристократия соңғы орта ғасырлық дәуірде азайды, бірақ бұрынғыдай емес. Мұның бірнеше себебі болуы мүмкін. Көптеген адамдар дворян титулы тек ұлдарға беріледі деп жаңылысты, ал шындығында дворян титулы әрбір дворяндық жарғыда көрсетілген ережелерге сәйкес мұрагерлікпен берілді. Көптеген жарғыларда барлық ұрпақтар, әйелдер мен ерлер арқылы да мұрагерлік құқығы қарастырылған. Сондықтан, ер адамдардың жетіспеуі дворян отбасыларының жойылуына әкелмеді, көп жағдайда олар қыздары арқылы жалғасты. Бұл сақтық шарасы Норвегияда король Эрик Поммерния заманында шығарылған ең алғашқы дворяндық жарғыларында көрініп, кейіннен өздерінің ұрпақтарын қорғау үшін дворяндардың жетіспеуіне жол бермеуді қалаған корольдер тарапынан қайта енгізілді. Себебі дворяндар, әсіресе әскерде, қара халықтан гөрі қауіп-қатерге көп ұшырап, жас жаста өліп, көбінесе ұрпақ қалдырмайтын. Осылайша, еркек және әйел желісі арқылы барлық ұрпақтарды қамту арқылы, әйел желісі арқылы ұрпақтарды үнемі қосып отырған корольдар болашақ корольдар ретінде өз ұрпақтарын қорғау үшін жаңа дворяндардың үздіксіз тууына көз жеткізді. 1581 және 1582 жылдардан кейін қысқа мерзім ішінде тең емес некелер дворян титулынан, дворян мүлігінен және т.б. айырылуына әкелуі мүмкін еді, бірақ бұл тек 1581 және 1582 жылдардан кейін жарғы алған отбасыларға қатысты, өйткені король өзінің алдыңғылары берген ескі дворян отбасыларының құқықтарын қысқартудан бас тартты. 1591 жылы корольге жолданған өтініште дворяндар Норвегияда дворяндар ерікті емес әйелдерге үйленіп, олардың балалары оның мүлкін мұраға алатынын, бұл дворяндықтың төмендеуіне және ұятқа алып келетінін айтып, олардың балалары дворян титулына немесе дворян мүлігіне ие болмауы керек деп сұрады. Сондай-ақ, дворян титулы автоматты түрде мұрагерлікке көшпейтіні де маңызды фактор. Егер отбасы ұрпақтан-ұрпаққа корольге қызмет етпесе, олар ұмытылуға байланысты мәртебесін жоғалтуы мүмкін. Мысалы, Торденштерн отбасының 16 ғасырдағы мүшелері дворян болған, бірақ 17 ғасырда саяси және әскери белсенділіксіз болғандықтан, 18 ғасырда олардың дворян титулын растауға тура келді. Көбінесе ескі дворяндық орта ғасырдың соңында "жойылды" делінеді. Бұл көбінесе дұрыс, бірақ толық емес. "Жойылу" термині тек физикалық жағынан жойылған отбасыларды ғана емес, сонымен қатар саяси билігі мен маңыздылығын жоғалтқан бұрынғы дворян отбасыларының жазбаша дереккөздерден жоғалуын да қамтиды. Бұл тіпті 16 ғасырдағы және одан бұрынғы отбасылардың 17 ғасырдың соңынан бастап дереккөздерде кездесетін шаруа ұрпақтарымен байланысын жасырды. Басқаша айтқанда, ескі дворяндықтың отбасылары шын мәнінде оны білмей немесе дәлелдей алмай өмір сүрген болуы мүмкін. 16 ғасырдағы дворяндардың саны аз болғандықтан, олар әлеуметтік жағынан ерекшеленді, бірақ саяси жағынан да осал болды. Мысалы, 1537 жылғы Реформациядан кейін дворяндардың саны шамамен 800-ден шамамен 400-ге дейін азайды, яғни халықтың 0,2 пайызынан аз және Дания дворяндарының шамамен 1/7 бөлігі. 1537 жылдан кейін Норвегия жерінің 15 пайызы ғана дворяндарға тиесілі болды.

Әйелдер және әйелдер құқықтары

Ортағасырлық асыл әйелдердің бірнеше мысалы бар, олар іс жүзінде едәуір тәуелсіздікпен әрекет етті. Олардың ішінде Астратттан Ингеджерд Оттесдоттер Ремер және Гискеден Гёрвел Фадерсдоттер (Спарре) есімдері белгілі. Дегенмен, олардың "псевдо-еркектер" ретінде әрекет еткенін білу маңызды, яғни формалды түрде ер адам рөлінде (әдетте олардың қайтыс болған күйеулері, әкелері немесе ағалары). Заң бойынша, әйелдерге арналған ресми рөлдер мүлдем болған жоқ. Жалпы, асыл әйелдер еркін емес әйелдерге қарағанда экономикалық жағынан көбірек еркіндікке ие болды. 1274 жылғы Жер заңы мен 1276 жылғы Қала заңы шаруа және қала әйелдеріне мүлкін басқаруда шектеулі ғана құқық бергенімен, асыл әйелдер қалағандарын сатып алып, сата алатын. 1457 жылы король Кристиан I Бьёрн Торлейфссонды абыройлылыққа ие етті. Осы құрмет 1450 жылы Торфи Арасонға да берілген еді. Бьёрн Исландиядағы "hirðstjóri" (жоғары сарай шенеунігі) болды, сонымен қатар Норвегияның осы бөлігіндегі ең бай адам да осы кісі еді. 1488 жылы король Джон Норвегияның құрлық бөлігіндегі Викеннің заңгерін (лагманн) Эггерт Эггертссонды абыройлылыққа ие етті. Оның ұлы Ханс Эггертсон (1522 ж. шамасында), Берген қалалық әкімшісі (rådmann) болды, ал соңғысының ұлы Эггерт Ханссон, Исландияның заңгері (1517–1563 ж. шамасында) болды. Бұл әулет бүгінде Норбагге деп аталады. 1620 жылы Альтингте Жон Магнуссон Үлкен оның атасы Бьёрн Торлейфссонға алғаш берілген 1457 жылғы патент хатын оқыды. Король Кристиан IV оның асыл тегін мойындады. Ол Норвегияның осы бөлігіндегі соңғы норвегиялық дворян болды деп есептеледі. Исландиядағы дворяндық дәуір 1661 жылы Норвегияда абсолютизм орнату арқылы аяқталды.

Орта ғасырлардағы зайырлы аристократия дін қызметкерлері бөлімі

Корольдік дін қызметкерлері (kongelig kapellgeistlighet), яғни корольдің жеке капеллаларының дін қызметкерлері, тек корольге бағынышты және Норвегиядағы шіркеу иерархиясынан көбінесе тәуелсіз болды, корольге қызмет етудегі лауазымдары бойынша зайырлы аристократияға жатты. 1300 жылғы 22 маусымдағы патшалық жарлықта Хакон V Ослодағы Әулие Мария шіркеуіне – корольдік капеллаға – көптеген артықшылықтар берді және «оның деканы болып табылатын немесе болатын білімді адам» (яғни проваст) лауазымы бойынша лендман дәрежесіне ие боларын, ал пребендтері бар дін қызметкерлері (яғни канондар) рыцарь дәрежесіне, викарийлер мен диакондар – (қалыпты) хирдман дәрежесіне, ал басқа дін қызметкерлері – кьертесвейн дәрежесіне ие боларын белгіледі; Сверре Багге сәйкес, осы шіркеудің дін қызметкерлері ерекше жоғары аристократиялық дәрежелерге ие болды. 1314 жылы Хакон патша Әулие Мария шіркеуінің провосты сонымен қатар канцлер (Норвегия Корольдігінің канцлері – Norges Rikes kansler) және Ұлы мөрдің сақтаушысы қызметін «мәңгілікке» атқаратындығын жарлықтады, және кейбір үзілістермен канцлер лауазымы 1536 жылғы Реформациядан кейін бірнеше жылға дейін Әулие Мария шіркеуінің провосты лауазымымен байланысты болды. Патшалық хатқа сәйкес, басқа дін қызметкерлерінің бірі (әдетте канон) вице-канцлер қызметін атқаратын. Негізгі Ұлы мөр 1398 жылы Данияға әкелінді, бірақ канцлер 16 ғасырға дейін қолданылған мөрдің ескі нұсқасын сақтады. Әулие Мария шіркеуінің викарийлері, әрине, ерекше аристократиялық дәрежесіне байланысты басқа жерлерге қарағанда жоғары лауазымға ие болды. 1348 жылы патша Хакон VI канондардың барлық жағынан жоғары дәрежеде екенін және олардың шіркеуінің иелігін тек олар ғана басқаруы керек екенін атап өтуді қажет деп тапты. Әулие Мария шіркеуі Реформация дәуіріне дейін маңызды саяси институт болды, өйткені ол Норвегиядағы үкіметтің ордасы болды, бірақ 14 ғасырдың соңынан бастап Копенгагендегі орталық үкімет әкімшілігіне тиімді бағынышты болды және тек құқықтық салаға қатысты мәселелермен айналысты. Питер Андреас Мунк корольдік дін қызметкерлерін (қалыпты) зайырлы аристократияға қарсы салмақ ретінде сипаттады, олардың корольге адалдығы күштірек және қызметтік элементі жоғары болды. 1545 жылы Осло соборының кафедрасымен біріктірілгеннен кейін Әулие Мария шіркеуінің кафедралық бөлімі жеке институт ретінде өмір сүруін тоқтатты, бірақ оның дін қызметкерлері өздерінің пребендтерін сақтап қалды. Корольдік дін қызметкерлерінің көпшілігі – әсіресе канон және проваст сияқты жоғары сатыларға көтерілгендер – төменгі дворяндардан, кейде тіпті жоғары дворяндардан таңдалды. Реформациядан кейінгі жылдары бұл корольдік дін қызметкерлері біртіндеп жоғалып кетті, өйткені бүкіл шіркеу иерархиясы тікелей корольдің бақылауына көшті. Кейбір институттың қалдықтары біраз уақыт сақталды; мысалы, Әулие Мария шіркеуінің провостының иелігі (Mariakirkens prostigods) әдетте Норвегия канцлеріне 17 ғасырға дейін берілді. Ханс Олуфсон (1500–1570), Реформациядан бұрын және кейін Әулие Мария шіркеуінің каноны болған және 43 шіркеулік мүліктердің кірісін қамтитын Дильвиктің пребендісін басқарған, Паус әулетінің ықтимал атасы деп есептеледі.

Орта ғасырдағы дін қызметкерлері

Руханилар (geistlighet) Норвегия феодалдық жүйесіндегі әдеттегі үш қатардың бірі болды. Патша және діни аристократиямен бірге, архиепископ пен дін қызметкерлері корольдіктегі билік класын құрады. 1536 жылғы Реформацияға дейін бұл аристократия секулярлы аристократиямен қатар жұмыс істеді және дамыды. 1030 жылы король Олаф «Қасиетті» қайтыс болғаннан кейін Норвегия толығымен христиан дініне енді, осы арқылы шіркеу біртіндеп саяси рөл атқара бастады. 1163 жылы мұрагерлік туралы заңда норвегиялық корольдер енді тәуелсіз монархтар емес, Норвегияны Сент-Олаф, яғни Норвегияның мәңгілік королінің вассалы ретінде ұстап тұрғандар екендігі айтылды. Бұл жаңалық шіркеуге корольдік билікке көбірек бақылау мүмкіндігін берді, әсіресе король Папаға адалдық серт беруге міндетті болғандықтан. Король Магнус V (1156–1184) Норвегия корольдерінің арасында «Құдайдың рақымымен» деген аталымды алғаш рет қолданған король болды. Дегенмен, бұл мұрагерлік заңы тек бір ғасыр ғана сақталды, содан кейін корольдерге көбірек тәуелсіздік беретін жаңа заң қабылданды. Шіркеу азамат соғысы кезеңінде (1130–1240 жж.) белсенді қатысты, онда олар орнықты аристократияның одақтастары болды және «Олаф Қасиеттінің» ұрпақтары деп есептелген таққа талапкерлерді қолдады. Ақырында шіркеу граф Эрлинг Ормссон мен ханшайым Кристин Сигурдсдоттердің ұлы Магнус Эрлингссонды (1156–1184) қолдады. 1184 жылы Магнус корольді жеңгеннен кейін Сверре Сигурдсон Норвегия королі болды. Сверре архиепископтың корольге бағынуын талап етті. Осының салдарынан Сверре айыпталып, шіркеуден қуылды. Данияда эмиграцияда болған архиепископ Эрик және көптеген епископтар Баглерлер деп аталған қарсылық қозғалысын ұйымдастырды. Олар Шығыс Норвегияның бір бөлігін қайта басып алып, бақылауға алды, сол арқылы король Сверреге тұрақты қауіп тудырды. 1202 жылы король Сверре қайтыс болғаннан кейін Сверренің жақтастары, Бирчлегтер мен архиепископ арасында келісімге келуге мүмкіндік туды. 1217 жылы олар король Хакон IV-ке келісті, ол король Сверренің әкесінің немересі болды. 13 ғасырда шіркеу мен король арасында билік күресі болды. Көптеген келіспеушіліктер 1277 жылғы Тунсберг (Sættargjerden) конкордатымен уақытша шешілді. Бұл конкордат діни аристократияға бірнеше құқықтар мен жеңілдіктер берді немесе оларды растады, мысалы, саудалау еркіндігі және летинг төлеуден босату. Сонымен қатар, конкордат архиепископқа 100 свейн (қарқынды жас сарбаз) ұстауға, ал әр епископқа 40-қа дейін ұстауға рұқсат берді.

Қаңтар

Канон (kannik) – Норвегиядағы діоцездердің біріне қарасты дін қызметкерлері болған. Канонтар негізінен рухани емес аристократиядан таңдалған. Көптеген канонтар төменгі ақсүйектерден шыққан болса, біразы туған тегі бойынша жоғары ақсүйектерге жатқан. Соңғылары рыцарьлардың, тіпті Корольдік кеңесшілерінің ұлдары болды. Мысалы, Рёмер әулетінен Якоб Матссон, Гилденлове әулетінен Хенрик Нильссон және Окс әулетінен Эллинг Педерссон. 13 ғасырда канонтарды "Сира" (ағылшын тіліндегі "Sir" сөзімен салыстырыңыз) деп атаған.

Діни қызметкерлер

Діни қызметкерлердің (прест) жергілікті деңгейін дін қызметкерлері құрады. Бастапқыда 13 ғасырда канондар үшін қолданылған стиль ретінде, дін қызметкерлері 14 ғасырдан бастап Сира деп аталды. Солтүстік Норвегияда сетсвейннің әдеттегі орналасқан жері – аса табысты балық аулауды тікелей бақылайтын орталық позиция болды. Кейбір сетсвейн әулеттік аристократияға да жататын, көбінесе туған тегі бойынша. Дегенмен, олардың барлығы да ақсүйектер қатарына кірді. Барондар мен графтар титулды немесе феодалдық болуы мүмкін. Феодалдық дворяндықты (ленсадель) соңғылары құрады. 22 сәуірде 1709 жылы король Фредерик IV маркиз атағын енгізді. Граф және барон атақтарын енгізу ескі дворяндар арасында қырқыс дау тудырды, олар патшалық абсолютизмнің жаулары болды және бұл атақтар оларды басып өтуге бағытталған еді. Осыған жауап ретінде 1675 жылы анонимді түрде "Граф пен баронның комедиясы" атты театрлық пьеса жарық көрді.

Феодалдық дворяндар

Феодалдық барондар мен феодалдық графтар Норвегияда жаңа феодалдық құрылымның енгізілуіне себеп болды. Бұл заманауи феодалдық иеліктер ақсүйек отбасыларымен шартты тәуелсіздікпен басқарылды және мұрагерлік болып табылды. Феодалдық иелерге кең құқықтар мен міндеттер жүктелді. Бірақ, феодалдық иелік формальды түрде корольдің тікелей меншігі болып саналды. Сондықтан, атақ жойылған жағдайда (мысалы, Розендал барониясы) немесе феодалдық иелік адалсыздық үшін сотталғанда (мысалы, Гриффенфельд графтығы) ол Тажға қайтарылатын еді. 1671 жылы енгізілген барондықтар мен графтықтардың жаңа жүйесінің негізгі құрылтайшысы Педер Шумахер болды, ол 1671 жылы Педер Шумахер Гриффенфельд деп асылданды және 1673 жылы Гриффенфельд графы атанды. 1675 жылы Тенсберг қаласының тұрғындары өз тәуелсіздігінен айырылып, қала графтыққа біріктірілді. Гриффенфельд графтық ішіндегі барлық кен және аң аулау құқығына эксклюзивті ие болды. Ол судьяларды тағайындауға, тұрғындарды қамауға алып, айыптауға және сотталған қылмыскерлерді жазалауға құқылы болды. Ол өзінің меншігіндегі барлық шіркеулерге дін қызметкерлерін тағайындай алатын. Графтың поддандыларына бірнеше міндеттер жүктелді. Мысалы, графқа қарасты шаруалар (хусманн) оған еш төлемсіз жұмыс істеуге міндетті болды. Бұл жаңа саясат әр аймаққа маңызды өзгерістер әкелуі мүмкін болғанымен, оның әсері мен салдары Норвегияда жалпы алғанда шектеулі болды, себебі бастапқыда тек екі графтық және бір барония құрылды. Бұл Норвегия халқының шағын бөлігін ғана қамтыды. Өлкелерге (амат) бөлінген Норвегияның қалған бөлігі тікелей корольдік басқаруда болды.

Гугеноттардың көшіп келуі

Лютерандық евангелистік корольдіктер, Дания мен Норвегия 1685 жылы Нант эдиктының жойылғаннан кейін Франциядан қашқан гугеноттарды құшақ жайып қарсы алды. Гугеноттарға бірнеше жеңілдіктер берілді, ал кейбіреулері тіпті ақсүйек мәртебесіне және/немесе лауазымдарға қол жеткізді. Солардың бірі – 1717 жылы Гилденштейн графы атанған Лион қаласынан шыққан Жан Анри Гугетан (1665–1749) болды.

Норвегиялықтардың ықпалы артуда

XVIII ғасырда Норвегияда туған ақсүйектер мен қала тұрғындары Дания-Норвегия мемлекетінде маңызды рөл атқара бастады.

Ставнсбэндтің енгізілуі

1733 жылы король Кристиан VI Данияда "ставнсбанд" жүйесін енгізді – шаруалардың тәуелділікке ұқсас жағдайы. Бұл шаруашылық дағдарысынан кейін адамдардың ауылды қырауға тастап, қалаларға көшіп кетуіне себеп болды. Бұл жүйе 1788 жылдан кейін де сақталды. Норвегияда "ставнсбанд" енгізілген жоқ, себебі онда барлық ер адамдар ежелгі скандинавтық дінге табынушылық кезіндегі құлдықтан азат болған, ал Рим католик шіркеуі оны жойған.

Струензеедегі жылдар

1770 және 1772 жылдар аралығында Иоганн Фридрих Струензеенің де-факто билігі кезінде Дания мен Норвегиядағы ақсүйектердің билігіне сын басталды. Ол өзін және досы Брандтты феодалдық графтар етіп тағайындауға қарсы болмаса да, Струензе мұрагерлік аристократияның жауы болды және оны қабілеттілік негісіндегі үкімет жүйесімен алмастыруға тырысты. Оның реформаларының бір бөлігі ретінде Струензе ақсүйектердің артықшылықтарын жойды және мемлекеттік қызметтерге тағайындау адамның біліктілігіне ғана негізделуі керек деп шешті. 17 қаңтарда 1772 жылы жасалған қарсы төңкеріс кезінде Ове Хёег Гулдберг, Ханс Хенрик фон Эйкштедт, Георг Людвиг фон Кёлер Баннер және басқалар Струензеені тұтқындады. Одан кейін өткен сотта ол өлім жазасына кесілді. 28 сәуірде бұрынғы графтар Брандт пен Струензе өлімге кесілді; ең алдымен олардың оң қолдары кесілді, содан кейін бас кесіліп, денелері тілгіленді.

1814 жылғы Конституция және 1821 жылғы дворяндық заң

1814 жылғы Норвегия Корольдігінің Конституциясы, француз төңкерісінің қағидаларының рухында құрылып, Америка Құрама Штаттарының Конституциясымен күшті ықпалдасқан, жаңа дворяндық құруға тыйым салды, оның ішінде графтық, барондық, отбасылық иеліктер (stamhus) және мүліктік құқықтар (fideikommiss). Бұл тыйым салу заманауи саяси идеологияға сай келуден бөлек, 1814 жылдан кейін Швеция королі болған Норвегия королі үшін шведтер мен адал норвегтерден дворяндық құру мүмкіндігін жойды. 1821 жылғы Дворяндық заңы (норв. Adelsloven) барлық дворяндық атақтар мен жеңілдіктерді жою процесін бастады, ал қазіргі дворяндарға өздерінің дворяндық мәртебесін, мүмкін болатын атақтарын және кейбір жағдайларда өмір бойына жеңілдіктерін сақтауға рұқсат берілді. Дворяндық заңына сәйкес, өздері және балалары үшін Норвегия Парламентіне дворяндық мәртебесін растау үшін үміткерлік білдіргісі келетін дворяндар өздерінің мәртебесін куәландыратын құжаттарды ұсынуға міндетті болды. Он сегіз дворяндық отбасының өкілдері Парламентке өтініштерін ұсынды. Парламент 1815 және 1818 жылдары осы заңды қабылдады, бірақ король екі рет те вето құқығын қолданды. Корольдің үшінші вето құқығы болмағандықтан, ол 1821 жылы заңды мақұлдауға мәжбүр болды. Содан кейін король жаңа дворяндық құруды ұсынды, бірақ Парламент бұл әрекетті қабылдамады. Норвегияда дворяндық мәртебесі бар көптеген норвегтер Данияда да дворяндық мәртебесіне ие болды және осылайша дворяндық мәртебесін сақтады. Бұл және көптеген норвегиялық дворяндар елде тұрмауы Дворяндық заңына қарсылықтың азаюына себеп болуы мүмкін. Дегенмен, қарсылық болды, ол Северин Лёвенскиольдта ең айқын көрініс тапты, ол демократияға қарсы күресті және Дворяндық заңын тоқтатуға тырысты. Львенскиольд маңызды саясаткер және корольдің жақын одақтасы болғандықтан, оның ықпалы жоқ емес. Львенскиольд заңға қарсы сөйледі, Норвегия королі, демек Корольдік үкіметі, оның отбасына мәңгілік дворяндық мәртебесін бергенін, ал 1739 жылғы патент хатында «мәңгілік» деген сөз қолданылған. Сонымен қатар, Конституцияның 97-бабында: «Ешбір заңға кері күш беруге болмайды» делінген. Ресми түрде танылған соңғы норвегиялық граф – 1893 жылы қайтыс болған Ведель-Жарлсберг графы Педер Анкер. Оның кіші ағалары – 1888 жылы қайтыс болған Герман, Ведель-Жарлсберг бароны, және 1897 жылы қайтыс болған Харальд, Ведель-Жарлсберг бароны. Оның туыстары Ульрике Антуанетта де Шубо (1813–1901) және Джули Элиза де Шубо (1813–1911), сондай-ақ Анна Софи Доротея Кнагенхельм (1821–1907) 20 ғасырдың басында қайтыс болды, олар Норвегиядағы дворяндық мәртебесін ресми түрде таныған соңғы адамдардың бірі болды. Дворяндық институты біртіндеп таратылса да, дворяндық отбасының мүшелері елдің саяси және әлеуметтік өмірінде маңызды рөл атқара берді. Мысалы, Герман Ведель-Жарлсберг (Стюард, 1836–1840), Северин Лёвенскиольд (Стюард, 1841–1856, Премьер-министр, 1828–1841), Педер Анкер (Премьер-министр, 1814–1822), Фредерик Дюэ (Премьер-министр, 1841–1858), Георг Сибберн (Премьер-министр, 1858–1871) және Карл Отто Лёвенскиольд (Премьер-министр, 1884) сияқты конт-пәтерлер мен премьер-министрлердің аристократиялық тегі болды.

1905 Тәуелсіздік

Аристократтар 1905 жылы Норвегия мен Швеция арасындағы одақтың таратылуына да белсенді қатысты. Ең танымалдары – дипломат Фриц Ведель Жарлсберг және әлемге әйгілі полярлық саяхатшы Фридтжоф Ведель Жарлсберг Нансен болды. Нансен, кейін Норвегияның Лондондағы алғашқы елшісі болған (1906–08), одақты таратуды жақтады және басқа істермен қатар Ұлыбританияға сапар шегіп, тәуелсіздік қозғалысына қолдау көрсету үшін сәтті лоббилік жұмыс жүргізді. Норвегиядағы монархия мен республика арасындағы референдумда халықтың батыры Нансеннің монархияны қолдауы және монархияны жақтау кампаниясына белсенді қатысуы халық пікіріне маңызды ықпал еткені айтылады. Одақ тарағаннан кейін жаңа мемлекеттің Сыртқы істер министрлігін құрудағы басшы тұлға шетелдік ақсүйек норвегиялық Тор фон Диттен болды.

Қазіргі жағдай

Бүгінде ақсүйектер қоғамда, мәдениет пен әлеуметтік, сондай-ақ саяси жағынан салыстырмалы түрде маргиналды фактор болып табылады. Ақсүйек отбасының мүшелері тек жеке тұлға ретінде ғана танымал, мысалы, Анникен Хитфельдт сияқты. Дегенмен, бірнеше отбасы, әсіресе Лёвенскиолд, Трешоу және Ведель Ярлсберг әлі де айтарлықтай байлыққа ие. Бұған атақ-даңқ пен газеттерде және түрлі-түсті журналдарда үнемі пайда болу жатады. Жер иесі және кәсіпкер Карл Отто Лёвенскиолд Maxbo компаниясының және тағы басқаларының иесі. Николай және Педер Лёвенскиолд ағайындылары Норвегиядағы көптеген жекеменшік жоғары білім орталықтарына ие, оның ішінде Вестердалс коммуникация мектебі, Бьоркнес колледжі және Норвегияның ақпараттық технологиялар мектебі бар. Бұрынғы жер иесі және кәсіпкер Миль Мари Трешоу да танымал болды, ол Норвегиядағы ең бай әйелдердің бірі еді. 20-ғасырға дейін және оның ішінде Ослодағы Король сарайында ақсүйектер қызмет еткен. (1985 жылдан бері) Робаның ханымы Ингеджерд Лёвенскиолд Стюарт және (1931-1945 жылдар аралығында) Лорд-камеральян Педер Анкер Ведель Ярлсберг есімдері белгілі. Артықшылықтар жойылғанмен және атақтардың ресми мойындалуы алынса да, кейбір отбасылар дәстүр бойынша өзінің ақсүйек екенін санайды және заңды түрде мұрагерлік есімдерін және гербтерін сақтайды. Ақсүйектерге қатысты талаптардың заңдық күші немесе қолдауы жоқ. Дания үкіметінен ресми мойындау алған норвегиялықтар әлі де бар; Данияда ақсүйектер институты әлі де сақталған. Олар сондай-ақ Дания ақсүйектер қауымдастығы жариялаған «Дания ақсүйектерінің жылнамасына» енгізілген. Швеция ақсүйектерінің Роос аф Хелмсатер отбасы Норвегияның ортағасырлық ақсүйек отбасыларының бүгінгі күнгі тірі қалған санаулы өкілдерінің бірі болып табылады.

Асыл ықпал және мұра

Аристократия Норвегия Корольдігінің барлық тарихында елді басқарып, қалыптастырды. Аристократияның туындылары мен оларға сілтемелер бүгінгі қоғамда анық көрінеді, сонымен қатар жасырын да болуы мүмкін.

Үлкен істер

1814 жылы Норвегияда конституциялық монархия мен парламент құрылғанда, ақсүйектер жетекшілік етті. Олардың арасында Ведель-Жарлсберг графы, Педер Анкер және Кристиан Магнус Фальсен болды. Норвегия Корольдігінің 1814 жылғы Конституциясын, ол әлі күнге дейін қолданыста, ақсүйек, атап айтқанда Фальсен жазған. Бұл конституция басқалармен қатар сөз бостандығын, жеке меншікті қорғауды және қиын іздеу мен тәркілеуге тыйым салады. 1905 жылы аристократия өкілдері тәуелсіздік қозғалысын жетекке алды. Эйстейн Эгген Норвегияның тәуелсіздігі «шынайы аристократиялық толқын» арқылы іске асырылды деп мәлімдеді, онда әсіресе Фридтжоф Ведель-Жарлсберг Нансен және Фриц Ведель-Жарлсберг маңызды рөл атқарды.

Ежелгі ақсүйектер отбасылары

Келесі тізімде Норвегияның шамамен 872–1050 жылдардағы бірігуіне дейін, оның кезінде және одан кейін танымал болған әулеттер бар. Бұларға бірігуден кейінгі лендман аристократиясы да (1050–1184/1240) кірді. Атауы Пайда болуы Күші жойылғандығы Ақпарат Сілтеме Арнмёдлинг әулеті 10 ғасыр Бяркёй әулеті, ескі тармақ 10 ғасыр Тьорир хундр Тьорирссонмен бірге пайда болды. Бяркёй әулеті, жас тармақ 1355 Рейн әулеті Нортумбрия графы Тостиг Годвинсонның ұлы деп есептелетін Скули Тостиссонмен бірге пайда болды. Судрим әулеті 12 ғасыр Көрініс тапқан. Лендман Але Варг Иварссонмен бірге. Рос аф Хелмсатер әулеті ретінде әлі де бар. Торнберг әулеті 12 ғасыр 1290 жыл.

Герцогтар

К. о. а. Алушының аты-жөні Сексус үйі Бар болды Сілтеме. Skule Bårdsson Е Gille 1237 1240 Хакон V Магнуссон Е Sverre 1270 1299

Ортағасырлық феодалдық санақтар

К. о. а. Феоданың атауы Алушының аты Жынысы Үйі Бар болған мерзімі Сілтеме Солтүстік Холланд феодалы Гудвин үйі 1228–1240 Солтүстік Холланд графы Якоб Нильсен, Холланд графы Книтлингтер үйі 1285 1305 Солтүстік Холланд графы Норвегияның Хакон V Сверре үйі 1305

Герльдер (Жарл)

К. о. а. Қабылдаушының аты Sexus House Иеленген лауазымы Ref. Алв Эрлингссон М Торнберг 1285/86 1290 Ассур Джонссон Мэрлинг Скаке М Стёдле 1163 1179 Филипп Симонссон М 1204 1217 Хакон Фолквидссон Ақылсыз М 1214 Кнут Хаконссон М 1240 1261 Архиепископ Йорунд М 1297 1309 Скуле Бардссон М Гилл 1217 1237 Сигурд Холлвардссон Рёйр М 1163

Барондар

К. о. а. Қабылдаушының аты Жынысы Үйі Иеленген атағы Сілтеме Алв Эрлингсон Торнберг МТорнберг Андрес Грегориуссон М Белгілі 1273 Андрес Николассон М Андрес Плитт Эдойға М Белгілі 1302 Аслак Гус М Белгілі 1273 Аудун Хуглейксон М 1302 Бьярне Эрлингсон Бьяркёйге М Бьяркёй Бьярне Лодинссон М 1304/5 1311 Брюнйольв Йонссон Квалеға М Квале Эйлиф Наусдальдік М Наусдаль Эрлинг Алвссон Торнбергке М Торнберг Эрлинг Амундссон М Гауте Эрлингсон Тальгеге М 1288 Гауте Гаутессон жас, Хаттебергке М Гальте 1277 Гутторм Гидассон М Халлькьелль Огмундссон Крёкеданс М 1287 Ивар Олавссон М Белгілі 1307–23 Лодин Лепп М –1288 Йон Рауд Иварссон Судрхеймге М Судрхейм 1302 1314 Йон Хавторессон Судрхеймге М Судрхейм Огмунд Крёкеданс М Огмунд Сигурдссон Хесбиге М 1311 жылға дейін Снаре Аслакссон М Белгілі 1303 Себьёрн Хельгессон М Белгілі 1291–1322/24 Торе Хаконссон Лекумға М Бископссон Видкунн Эрлингсон М Бьяркёй Виглейк Аудунссон Простесон М 1277–

Қазіргі аристократиялық отбасылар

Асыл тектің жойылу жылдары – соңғы асыл текті еркек мүшесі қайтыс болған кез. Дегенмен, бірнеше патенттік хаттарда ерлер мен әйелдер тең қарастырылғанын ескеру керек; үйленбеген немесе күйеуін жоғалтқан әйелдер жеке және тәуелсіз абыройлы мәртебеге ие болды. Мысалы, Лёвенскёльд әулетінің патенттік хаты «еркек және әйел жынысының заңды ұрпағы» деген терминді пайдаланады.

Ежелгі аристократиялық атақтар

Атын ағылшынша жазу jarl earl Аймақтық басшы, әсіресе король билігіндегі үкімші. herse Жергілікті басшы. sysselmann syssel әкімшісі. 12 ғасырдың соңында енгізілген; 'lendmann' және 'årmann' лауазымдарын ығыстырды. lendmann Корольге бағынышты аймақтық әкімші. Әдетте аристократиядан шыққан. årmann Корольге бағынышты жергілікті әкімші. Әдетте аристократиялық емес тегінен болған. huskarl housecarl Элиталық жаяу әскер. hauld hold Алты немесе одан көп ұрпақ бойы бір шаруашылықты иеленген шаруа. Бос адамдардың ең жоғары ранкі. Ескерту: Бұл тізім атаулар арасындағы нақты дәрежелік қатынасты көрсетпеуі мүмкін.

1591 жылғы құрмет

1591 жылы Акершюс бекінісінде өткен құрмет көрсету шарасы 16 ғасырдың соңындағы норвегиялық дворяндық туралы мәліметтер береді. Осы құрмет көрсету шарасына қатысқан норвегиялық дворяндардың арасында – Гильденстиерне, Ланге, Юэль және Хьюитфельдт сияқты даниялықтар, Бенкесток сияқты норвегиялықтар, Моват (шотланд) және Норман де ла Навите (француз) сияқты бірнеше шетелдіктер, сондай-ақ «сен» жалғауымен аяқталатын есімдер (әкесінің атымен аталатын) шамамен 30 норвегиялық болған.

1648 жылғы өтініш

1648 жылы ақсүйектер корольге жолдаған хатында: "Біз және біздің ұрпақтарымыз христиандық нанымға және Аугсбургтік мойындауға берілген болуымыз керек, осылайша ол Корольдікте сақталып, қорғалып, қолдау көрсетілсін" және "Біз және біздің ұрпақтарымыз Норвегиядағы ақсүйектер Норвегияның заңдары мен құқықтарына бағынуы керек, сондай-ақ Даниядағы ақсүйектерге берілгендей, бірдей артықшылықтарға ие болуы керек". Король өзі евангелистік лютеран дінін ұстанатынын растап, "Шынайы және таза дін жерлер мен мемлекеттерде бұзылмай сақталады" деді.

1582 жылғы асылдар артықшылықтары

1582 жылғы дворяндық құқықтары, сол жылы Дворяндық жиынына дейін берілген, дворян емес еркекке үйленген дворян әйелінің барлық ата мүлігін ең жақын мұрагеріне беру керектігін белгіледі. Бұл ереже дворяндық жерді дворяндардың қолында ұстап, осылайша дворяндықтың билік негізін нығайту үшін жасалған. 1591 жылғы ұқсас ережеде дворянның дворян емес әйелге үйленген жағдайда, оның балалары дворяндық мәртебесінен айырылатыны көрсетілген.

Әр түрлі

Көптеген ғасырлар бойы қарапайым халық ақсүйек болуды немесе осы тектің мүшелерінен тарауды қалаған. Бұл кейбіреулерді жалған шежірелер жасауға немесе қате шежірелерді қабылдауға итермеледі. Мұндай шежірелердің бір көрнекті мысалы – Джон Братт Отнес (1919–2004). Отнес шаруалардың ең төменгі тобынан шыққан; оның әкесі үй ішінде жұмыс істеуші (husmann) болған. 1970 жылдары, өте қате шежіреге сүйене отырып, Отнес Орта ғасырлық Братт/Братт әулетінің қазіргі басшысы екенін және осылайша Норвегия мен Швецияның патшасы болуға құқылы екенін жариялай бастады. Бұл мәселе 1970-2000 жылдар аралығында көптеген дау-жанжалға себеп болды. Романтикалық ұлтшылдық дәуірінің және одан кейінгі викингтерге табыну кезеңінде, Норвегияның "нағыз" (яғни ортағасырлық, шетелдік емес) ақсүйек отбасылары мен патшаларынан таралуды көрсету танымал болғанда және/немесе жоғары мәртебе бергенде, алаяқтық шежірелер гүлденді. Бұл жағдай Германияның Норвегияны оккупациялауы кезіндегі (1940–1945 жж.) заңсыз Ұлттық біріктіру кезеңінде де орын алды.

Ортағасырлық терминдер

Орта ғасырдағы аристократия өздерін "хирд" деп атады, ал кейіннен "еркін адамдар" деп те аталды, ал қарапайым халық "еркін емес" деп аталды. Рыцарлар "Ridderskapet" деп аталатын, "қарапайым дворяндықтан" (menig adel) жоғары тұрған белгілі бір топқа бірікті. Аристократия 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басына дейін "асылдық" (adel) терминін қабылдамады және қолданбады; бұл бастапқыда неміс тілінен келген сөз Норвегияның неміс Ольденбург корольдерімен бірге келді. Дегенмен, бұл термин енгізілгенге дейін де, кейін де мән жағынан ешқандай өзгеріс болған жоқ.

Ескі және жаңа абыройы

Кейбір жағдайларда ескі дворяндық, яғни ортағасырлық аристократия мен жаңа дворяндық, яғни қазіргі аристократия арасында нақты шекара жүргізу қиын. Келісім бойынша, жаңа дворяндық – Норвегия монархтары, ең алдымен королева Маргареттен бастап кейінгі монархтардың патент хаттары арқылы дворяндық атағын алған адамдар мен отбасылар. «Жаңа дворяндық» термині көбінесе «ортағасырдан кейінгі дворяндықпен» бірдей қарастырылса да, «патенттік дворяндық» деп аталатын отбасылардың қандай-да бір бөлігі, мысалы, 1505 жылы дворяндыққа ие болған Розенвинге отбасысы сияқты, орта ғасырдың соңында саяси және әскери тұрғыдан белсенділік танытқан. Данияның ескі дворяндығы Норвегияда жаңа дворяндық ретінде қарастырылады, себебі олар Норвегия тарихында жаңа дәуірді – шетелдік үстемдікті білдірді.

Жоғары және төмен абыройы

Жоғары дворяндық титул иегерлері мен олардың отбасыларынан құралады. Төменгі дворяндықтың титулы жоқ. Бұл терминдер жиынтығы негізінен 1671 жылдан кейінгі дворяндыққа қатысты, осы жылы граф және барон титулдары енгізілді. 1536 жылға дейін Корольдік Кеңесінде (Риксрад) орын алған отбасылар Норвегияда жоғары дворяндық деп есептеледі. Олар тіпті өздеріне тән терминімен белгілі – Риксрад дворяндығы (риксрадсадел).

Қилыстар мен шапандар

Қарулы дворяндық (sverdadel) және шапан дворяндық (kjoleadel) терминдері 1660 жылға дейінгі және одан кейінгі дворяндықты сипаттайды.

Кеңселік және хаттық дворяндық

Бұл шарттар осы мақаланың "Қазіргі аристократия" бөлімінде талданған.

Урадель

Урадель (ағылшын тілінде: сөзбе-сөз ‘алғашқы дворяндық’) – 1820 жылдары туындаған, кейін норвег, сондай-ақ дания және швед тілдеріне ауысқан неміс және романтизм дәуіріне тән термин. Бұл термин орта ғасырлық аристократияны көрсетеді. Урадельге қарама-қарсы – бривадель (ағылшын тілінде: сөзбе-сөз ‘жазба дворяндық’).

Шынайы шаруалар

Шаруалар дворяндығы (норв. bondeadel) – дворян титулы бар шаруалар. Бұл термин сондай-ақ бұрын дворян болған немесе туыстық байланыстар арқылы мұндай тегі бар, сондай-ақ жақын генеалогиялық шеңбердегі шаруаларды бейресми түрде сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. Олар Норвегия дворяндығының құрамына кірген жоқ. Мысалы, 1768 жылы Копенгаген билігі Солтүстік Норвегиядағы Сенья және Тромс аймақтарында ескі дворяндар әлі де бар ма деп сұрағанда, Даниядан келген шенеунік былай деп жазды: «Ескі дворяндар туралы мен солтүстікте ештеңе білмеймін, бірақ мұнда шаруалар дворяндығы немесе Бенкесток дворяндығы тым көп!» Осы аймаққа жаңадан келген ол, аристократиялық тегі бар шаруалар мен, әдепкі дворяндар (төменде қараңыз) арасындағы мақтаныш сезімін білмеді.

Беттің абыройы

Пейдж дворяндығы (knapeadel; knape сөзі «парақ» немесе «бала» деген мағынаны білдіреді) – Солтүстік Норвегиядағы дін қызметкерлерінің тарихи және көп жағдайда биологиялық ұрпақтарын білдіретін, заңмен реттелмеген термин.