Кіріспе

Қарнер көгі (Plebejus samuelis) – Солтүстік-Шығыс АҚШ-та кездесетін, жойылып бара жатқан шағын көк көбелек түрі. Бұл көбелек Ұлы көлдердің кейбір штаттарында, Нью-Джерсидің шағын аудандарында, Нью-Йорктің Капитал аймағында және Оңтүстік Нью-Гэмпширде (онда ол штаттың ресми көбелегі) таралған. Өмірлік циклі жабайы көк люпин гүлiне (Lupinus perennis) байланысты болатын бұл көбелек 1992 жылы АҚШ-та жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді. Алғаш рет Plebejus melissa түрінің қосалқы түрі саналған, оны алғаш рет жазушы Владимир Набоков анықтап, сипаттаған. Атауы Албани мен Шенеқтадидің арасында орналасқан Карнер, Нью-Йорк қаласынан шыққан, ол алғаш рет Албани қарағайлы бұтасында табылды. «Пнин» романында Набоков бұл көбелектің көптеген дараларын атаусыз сипаттаған. Жергілікті сақтау шаралары, даму салдарынан (және көк люпинге қажетті ашық, құмды ортаны жоятын өртке қарсы шаралар) жоғалған көк люпиннің кең аудандарын қайта отырғызуға бағытталған, көбелектің қалпына келуіне азды-көпті көмектесуде. Висконсин штатының орталығында орналасқан Неседа ұлттық жануарлар қорығында әлемдегі ең ірі Карнер көгі популяциясы қоныстанған, ол саваннаның кең аудандары мен люпиннің көптігінен пайда көреді. 2003 жылы Канаданың Қауіп төндіретін түрлер туралы заңы Карнер көгінің Канададан жойылғанын көрсетті. 2012 жылы, тым ыстық және құрғақ жылдан кейін, Карнер көгі Индиана құмды ұлттық саябағында да жойылды.

Сипаттама

Бұл ұсақ (қанаттары шамамен бір дюймдік) көбелектің аталығы мен аналығы сыртқы түрімен ерекшеленеді. Аталығының үстіңгі жағы күміс немесе қара көк түсті, жіңішке қара жиектерімен. Аналығы – сұрғылт қоңыр, әсіресе қанаттарының сыртқы бөліктерінде, үстіңгі жағы көк түсті, жіңішке қара жиектің ішінде бейбіршік қызғылт сары жарты ай тәрізді жолақтары бар. Екі жыныстың да астыңғы жағы сұр түсті, екі қанатының шеттерінде үздіксіз қызғылт сары жарты айлар және ақ шеңбермен оралған шашыраңқы қара дақтар бар.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Карнер көк көбелегі Миннесота штатының шығыс бөлігінде, Висконсин, Мичиган және Нью-Йорк штаттарында таралған. Огайо, Индиана, Иллинойс және Нью-Гэмпшир штаттарында оларды қайта қоныстандыру жұмыстары басталды. Карнер көк көбелегі Айова, Пенсильвания, Массачусетс, Мэн және Канаданың Онтарио провинциясы аумағынан жойылған деп есептеледі.

Қиындықтар

Карнер көк көбелектері бұзылулармен байланысты болуы мүмкін. Нәтижелер, жапырақ ауданы мен бұзылулар саны (мысалы, өртеу, көлік қозғалысы, араластыру және тазалау) арасындағы маңызды (p=0,009) оң корреляцияның (r=0,2173) салдарынан бұрмаланған болуы мүмкін, алайда Карнер көк көбелектері мекендейтін Висконсин штатының батыс-орталық аймағындағы жол бойындағы жапырақтар, мекендемейтін жапырақтарға қарағанда бұзылу жиілігі жоғары болды (p≤0,0125).

Температура

Карнер көк көбелектері температураға тікелей сезімтал. Бір шолу көрсеткендей, қар жамылғысы Карнер көк көбелектерінің жұмыртқаларын ерте шығудан немесе тікелей күн сәулесінен қатты қызудан қорғайды. Сондықтан, жер жағдайларына немесе жылы қыстарға байланысты қардың азды-көпті жабылуы Карнер көк көбелектерінің кездесу жиілігінің төмендеуіне немесе олардың популяциясының азаюына алып келуі мүмкін.

Бейнелеу әсерлері

Карнер көк көбелектері гетерогенді тіршілік ортасына тәуелді, себебі ол Карнер көк көбелектерінің әртүрлі ұрпақтарының, жыныстарының және өмір кезеңдерінің, кең ауқымды қоршаған орта жағдайларында әртүрлі қажеттіліктерін қамтамасыз етеді. Индиана ұлттық саябағында жүргізілген зерттеулер ересек еркектер үшін қанатының ашылуын, екі жыныстың да нектармен қоректенуін, сондай-ақ жұмыртқа салатын ұрғашылар үшін 30-60% жабынған жерлерді ұсынуға әкелді. Батыс-орталық Висконсинде көлеңкелі тіршілік ортасының маңыздылығы Карнер көк көбелектерінің тіршілік ортасының 20-40% көлеңкелі люпинмен қамтамасыз етілуіне және оның 1/3 бөлігінің >60% жабынған қанатымен жабылған болуына, ал осы тығыз аудандардағы өсімнің толық жабылуға дейін дамуына ұсыныс жасады. Сонымен қатар, Allegan мемлекеттік ойын алабында Карнер көк көбелектерімен мекенделген жабайы люпин участалары, Карнер көк көбелектері жоқ жабайы люпин участаларына қарағанда, басқа мекенделген участақтарға жақын болды. Бұл тіршілік ортасы участаларының бір-бірінен 230 фут (70 м) қашықтықта болуы керек деген ұсынысқа әкелді. Қағаз құйрықтары (Polistes spp.), тікенекті әскер құрттары және құмырсқалар (Formica spp.) дернәсілдерді алып тастағаны байқалды, ал Monomorium emarginatum құмырсқасы Карнер көк көбелектерінің жұмыртқаларын шайнағаны көрілді.

Қымыралармен өзара қарым-қатынас

Карнер көк көбелектерінің личинкалары бірнеше құмырсқа түрлерімен міндетті емес, өзара пайдалы қарым-қатынаста болады. Нью-Йорктегі қарағай-жартас емен (Pinus rigida Quercus ilicifolia) өсетін жерде, құмырсқалар күткен личинкалардың 67%-ы тірі қалса, күтімсіз личинкалардың тек 38%-ы ғана тірі қалды. Карнер көк көбелектерінің личинкаларын күткен 19 құмырсқа түрі аймақта кең таралған Formicinae, Myrmicinae және Dolichoderinae тұқымдастарына жатады. Құмырсқа түрі Карнер көк көбелектерінің личинкаларына тиесілі пайданың деңгейіне әсер етуі мүмкін. Карнер көк көбелегінің жағдайына шолу. Қайта қалпына келтіру критерийлері қарастырылды, Висконсин штаты үшін мекендеу ортасын сақтау жоспасын жасау кезінде алынған тәжірибелер талқыланды. 2023 жылы Ұлттық саябақтар қызметі 154 беттік есеп жариялады, онда 2012 жылғы құрғақшылық пен ыстыққа байланысты популяцияның жойылуына себеп болған зерттеулер мен ұсыныстар келтірілді, бұл климаттың өзгеруі салдарынан мұндай оқиғалардың жиілеуінің алғышары саналды. Ұсыныстардың арасында популяцияларды оңтүстік бөлігінен солтүстікке қарай, қолайлы жағдайлары мен қолдаушы өсімдіктері бар жерлерге көшіру қарастырылды. Есепте бұл ұсынысты қолдаушылар мен басқарушылардың «сирек түрлерді климаттың өзгеруіне байланысты жойылудан сақтау үшін ғылыми негіздегі жаңа тәсілдерді қолдауға көбірек бейімделіп келе жатқаны» атап көрсетілді. Карнер көк көбелегін үлгілеу әдістемесін қарастыратын мақалалар бар, мысалы, Swengel еркек және әйел популяциясының мөлшерін бөлек есептеуді ұсынады. Карнер көк көбелегін өсіру әдістері мен транслокация/ қайта енгізу техникаларының сипаттамалары қолжетімді. Карнер көк көбелектерінің популяциясын сақтау үшін басқарудың әртүрлі тәсілдерін тиімді уақытта, дұрыс қарқындылықпен, масштабпен және жиілікпен қолдануға назар аударғанда олар үйлесімді болуы мүмкін. Мысалы, шабындықтар ашық аумақтарды сақтауға мүмкіндік береді, бұл жерде өрт сөндіру мүмкін емес немесе өрттен аман қалуға бейім Карнер көк көбелектерінің популяциясын қолдау үшін тым кішкентай аумақтарда көбелектерге зиянды әсері аз. Висконсин штатының оңтүстік-орталық бөлігіндегі қалпына келтірілген еменді саванналарда Карнер көк көбелектерінің тығыздығында (p=0,924) жаз айында өртенген жерлерде, тамыз айында шабылған жерлерде және бақылау участаларында айтарлықтай айырмашылықтар байқалған жоқ. Шабындықтарды күзде немесе қыста жыл сайын немесе екі жылда бір рет 10 см-ден биік емес биіктікте кесу керек, ал кесілген шөптер өз орнында қалдырылуы тиіс. Карнер көк көбелектеріне инсектицидтердің, ал кейбір гербицидтердің, сондай-ақ люпин мен нектарлы өсімдіктерге тигізетін әсері туралы ақпарат бар. Карнер көк көбелегін қалпына келтіру жоспарына сәйкес, зиянды әсер ететін басқару шараларын қайталау арасында кем дегенде екі ұрпақ өтуіне мүмкіндік беру керек және, мүмкін болса, маңызды қосалқы популяцияларды жеке басқару бірліктеріне бөлу керек. Жергілікті емес нектарлы өсімдіктерді отырғызуға кеңес берілмейді, өйткені олар жергілікті азық-түлік көздеріне, әсіресе жабайы люпинге әсер етуі мүмкін.

Гетерогендік

Гетерогенділік Карнер көк көбелегінің мекендемесінің маңызды ерекшелігі болып табылады. Қажетті мекендеме типтерінің және Карнер көк көбелегінің мекендеме участаларының кеңістіктік орналасуына қатысты нақты ұсыныстар "Ландшафт әсерлері" бөлімінде талқыланады. Басқару бірліктерін құру және ауыстыру осы ақпаратты, сондай-ақ Карнер көк көбелегінің қозғалысы туралы деректерді қамтуы керек (қараңыз, "Басты өмірлік кезеңдердің уақыты" бөлімі). Бидуэлл көршілес аймақтардан қайта қоныстануды жақсарту үшін басқару бірліктерінің енінің ең көбі 1300-ден 1600 футқа (400–500 м) дейін болуын ұсынады. Қол жетімді және айналасындағы мекендемеге байланысты, гетерогенділікті басқару әртүрлі техникаларды қолдануды білдіруі мүмкін.