Кіріспе
Медианың сақталуы Құжаттарды, суреттерді, жазбаларды, цифрлық мазмұнды және т.б. сақтау – мұрағаттану ғылымының маңызды бір саласы. Бұл сондай-ақ уақыт капсулаларын, отбасы тарихын, тарихи құжаттарды, альбомдарды және шежірелерді құраушылар үшін де маңызды мәселе. Көпте қолданылатын сақтау орталары берік болмайды, ал құжаттар мен суреттерді болашаққа сақтаудың сенімді тәсілдері де көп емес.
Preservation of documents, pictures, recordings, digital content, etc., is a major aspect of archival science. It is also an important consideration for people who are creating time capsules, family history, historical documents, scrapbooks and family trees. Common storage media are not permanent, and there are few reliable methods of preserving documents and pictures for the future.
Қағаз/баспалар (фотосуреттер)
Түсті негативтер мен қарапайым түсті баспалар тиісінше сақталмаса және дұрыс қолданбаған жағдайда, салыстырмалы түрде қысқа мерзімде толыққандай жойылуы мүмкін. Бұл негативтер мен баспалар қараңғыда сақталса да орын алады, себебі шешуші фактор қоршаған ортаның жарығы емес, жылу мен ылғал болып табылады. Түс өзгеруі түсті процестерде қолданылатын бояулардың нәтижесінде пайда болады. Түсті өңдеу дәстүрлі қара-ақ өңдеуге қарағанда аз тұрақты кескінді тудыратындықтан, 1920 жылдардағы қара-ақ суреттер 20 ғасырдың ортасынан кейінгі түсті фильмдер мен фотосуреттерге қарағанда ұзақ сақталуы мүмкін. Күміс галоидты эмульсияларды қолданатын қара-ақ фотопленкалар – мұрағаттық сақтауға арналған сенімді пленка түрлерінің жалғыз түрі. Ұзақ өмір сүруді анықтайтын факторларға пленка негізінің түрі, дұрыс өңдеу (дамыту, тоқтату, бекіту және жуу) және дұрыс сақтау жатады. Алғашқы фильмдерде ыдырауға бейім және өте жанғыш целлюлоза нитраты негізі қолданылды. Нитратты пленка ацетат негізді пленкалармен алмастырылды. Кейіннен бұл целлюлоза ацетаты пленкаларының қышқыл газдарын бөліп шығаратыны анықталды (бұл «сірке қышқылы синдромы» деп те аталады). Ацетат пленкалар 1980 жылдардың басында нитрат немесе ацетат негізіндегі пленкалардан тұрақтырақ деп табылған полиэстер пленка негізіндегі материалдармен алмастырылды. Көптеген сиялы принтерлерде жасалған түсті баспалар бастапқыда өте жақсы көрінеді, бірақ олардың қызмет ету мерзімі өте қысқа, жылдармен емес, айлармен өлшенеді. Тіпті коммерциялық фотолабораториялардағы баспалар да дұрыс өңделмесе және салқын, құрғақ ортада сақталмаса, бірнеше жылдың ішінде солғына бастайды.
Құжаттар/кітаптар
Документтердегі ақпаратты фотокөшіргіштер мен бейне сканерлерді пайдаланып көшіруге болады. Кітаптар мен қолжазбалардағы мәліметтерді кітап сканерін қолдану арқылы жойылмай сақтап қалуға болады. Егер құжаттың өзі сақталуы керек болса, мысалы, белгілі суретшінің қағаздағы пастель эскизі болса, күрделі сақтау процесі қолданылуы мүмкін. Бұл процеске құжатты тұрақтырақ материалға жабыстыру немесе оны қорғау үшін жабу кіруі мүмкін. Полиэстер қаптамалар, қышқылсыз папкалар және pH буферленген құжат қораптары – бұл жиі қолданылатын қорғаушы жабындар, олардың таңдауы құжаттың химиялық және физикалық қасиеттеріне сәйкес болуы керек. Қағаз бен кітаптарды сақтауда қарастырылуы тиіс басқа да факторлар:
Зардап келтіретін жарық, әсіресе ультракүлгін сәулелер, уақыт өте келе құжатты сарғытып, оның құрамын бұзады. Ауада күкірт диоксиді мен азот қышқылының шамалы мөлшері бар, олар құжатты сарғылтады және талшықтарын бұзады. Ылғалдылық пен ылғал да құжаттың бұзылуына себеп болады. Ылғал тым көп болса, құжатқа бактериялар шабуылдауы мүмкін, ал тым аз болса, целлюлоза материал бұзылады. Температура, әсіресе жоғары температура, кейбір құжаттарды жояды. Төмен температурада су кристалданып, кеңейіп, қағаз құжаттың құрылымын бұзуы мүмкін.
Damaging light, particularly UV light, which fades and destroys media over time by breaking down the molecules. Atmosphere contains small traces of sulfur dioxide and nitric acid which turn media yellow and break the fibers down. Humidity and moisture also aid in the breakdown of media. If there is too much, the document can be attacked by bacteria, and if too little, cellulose material breaks down. Temperature, particularly elevated ones, can destroy some media. Low temperatures can cause the water to form crystals which expands destroying the structure of paper based documents.
Онлайн фотоальбомдар
Фотосуреттер мен бейнелерді жүктеуге мүмкіндік беретін көптеген веб-сайттар болғанымен, ұзақ мерзімді цифрлық сақтау мәселесі болып қана қоймайды, сонымен қатар сенімсіздік тудырады. Мұндай веб-сайттардың деректерді ұзақ жылдар бойы (мысалы, 50 жыл) бұзылу немесе жоғалу жолдарынан сақтай алатынына көңіл көншітпейді.
Оптикалық медиа - CD, DVD, Blu-ray, M-Disc
CD-Rs және DVD-Rs сияқты бір рет жазылатын оптикалық медиаларда әдетте органикалық бояу болады, ол диск бойындағы бояудың мөлдірлігіне байланысты деректерді оқу мен жазуды ажыратады. Құрамындағы бояудың табиғи тозуына байланысты, дәстүрлі CD және DVD дискілерінің қызмет ету мерзімі шектеулі. Ал, жаңа M DISC технологиясы 2011 жылдан бастап жоғары қуат режимін қолдайтын BD & BDXL оқу/жазу құрылғыларымен дұрыс сақталған жағдайда 100 жылдан 1000 жылға дейін қызмет ететін қалыпты DVD және Blu-Ray (3 қабатқа дейін 100ГБ BDXL) дискілерін жасау үшін органикалық емес материалдарды пайдаланады. Ұлттық архивтер мен құжаттар басқармасының мәліметінше, әдеттегі CD және DVD дискілерінің қызмет ету мерзімі 10 немесе 25 жыл және одан да көп болуы мүмкін, ал консервативті бағалау бойынша – 2 мен 5 жыл аралығында. Сақтау ортасы (температура, ылғалдық сияқты) және дискіні пайдалану жиілігі, сондай-ақ жазу құрылғысы мен дискінің үйлесімділігі сияқты факторлар медианың қызмет ету мерзіміне әсер етеді. Медиа сақтаудың жақсаруы және жаңа жазу технологияларына көшу кейбір форматтарды олардың қызмет ету мерзімі ішінде ескіртіп жіберуі мүмкін. Технологтар соңғы 5 жылда DVD сатудың 33%-ға төмендеуіне себеп болған интернет-трансляция қызметтерін (мысалы, видео бойынша сұраныс бойынша қызметтерді) цифрлық сақтау үшін туындаған қиындықтар деп атап көрсетті.
Магниттік құралдар - бейнекассеталар, таспалар, қатты дискілер
Магниттік құралдар, мысалы, аудио және видео таспалар мен дискеталардың да қызмет ету мерзімі шектеулі. Аудио және бейне таспаларды жазылған ақпараттың сақталуын қамтамасыз ету үшін арнайы күтім мен ұстану қажет. Мәліметтерді мәңгі сақтау үшін ескі құралдарды жаңа құралдарға үнемі көшіру қажет, себебі құралдардың тұрақсыздығы ғана емес, жазу технологиясы да ескіріп кетуі мүмкін. Магниттік құралдар да әдеттегідей 10-20 жылдық сөрелік мерзімінде табиғи түрде тозады. Магниттік таспа байламшы гидролизінен немесе магниттік қалдықтардың жоғалуынан зақымдануы мүмкін. Байламшы гидролизі, сондай-ақ «жабысқақ синдром» деп те аталады, таспаның полиэстерлік негізінде магниттік бөлшектерді ұстап тұратын желімнің ыдырауына жатады. Ыстық және ылғалды жағдайда сақталған таспалар осы құбылысқа өте осал және жылдам тозуы мүмкін. Желімнің нашарлауы магниттік материалдың негізден түсіп қалуына немесе шашылып кетуіне әкелуі мүмкін, нәтижесінде тозаң мен таза қабық қалдырады. Архившілер таспаны пісіру арқылы таспадағы су молекулаларын буландырып, көшірме жасау алдында желімді уақытша қалпына келтіре алады. Магниттік таспаның магниттік қалдықтардың жоғалуынан тұрақсыздығы да мүмкін, бұл таспаның магниттелуінің уақыт өте келе әлсіреуін білдіреді. Бұл таспаның оқылуын қиындатады, дыбыстың айқындығы мен күшінің немесе суреттің түсі мен контрастының төмендеуіне әкеледі. Таспаны пісіру магниттелуді қалпына келтірмейді. Қауіп төндіретін құралдарға симфониялардың түпнұсқа аудио жазбалары және соңғы 40 жылда жиналған жаңалықтардың бейне жазбалары сияқты жазылған материалдар жатады. Маңызды жазба құралдарын архивтеу кезінде ескерілуі тиіс қауіп-қатерлерге кездейсоқ өшіру, өрт және су тасқыны сияқты апаттардан болатын физикалық жоғалту және құралдардың тозуы жатады. Ұзақ жылдар бойы құралдардың тозуымен қатар, аудио көздерін ойнатуға немесе көбейтуге қол жетімді машиналар да ескіріп барады. Өндірушілер мен олардың машиналарына арналған қолдау (қосалқы бөлшектер, техникалық жаңартулар) жылдар бойы жоғалып кетті. Тіпті егер құрал дұрыс сақталған және архивтелген болса да, машиналардың механикалық қасиеттері нашарлап, олар ойнатылатын таспаға зиян келтіруі мүмкін. Көптеген ірі киностудиялар қазір өз кітапханаларын AIFF немесе WAV сияқты электрондық медиа файлдарға түрлендіріп, резервтік көшірме жасауда. Осылайша, тіпті егер цифрлық платформа өндірушісі банкрот болса немесе өнімдерін енді қолдамаса да, файлдарды кез келген компьютерде ойнатуға болады. Цифрлік шешім енгізілгеннен кейін түпкілікті архивтік өнімге дейін жүргізілуі тиіс егжей-тегжейлі процесс бар. Үлгілеу жиілігі, оның түрлендірілуі және эталондық жылдамдық осы процесте маңызды рөл атқарады. Дискеталарда пластикалық қаптамадағы майлау материалдары магниттік ортаның тозуын жеделдетеді. Сонымен қатар, дискінің негізіндегі магниттік бөлшектердің бағыты біртіндеп бұзылуы мүмкін, бұл пішімдеудің жоғалуына және деректердің зақымдануына әкеледі. Алғашқы лазерлік дискілер деградацияға бейім болды, өйткені дискінің қабаттары уақыт өте келе ыдырайтын және құлайтын жабысқышпен байланысқан. Бұл дискінің әр түрлі қабаттарының бөлініп кетуіне, деректердің бетін зақымдап, дискіні оқуға болмайтын етіп жасайды.