Кіріспе

VistaVision — Paramount Pictures инженерлері 1954 жылы жасаған 35 мм кинофильм форматының жоғары ажыратымдылықтағы, кең экранды түрі. Paramount CinemaScope сияқты анаморфтық процестерді қолданбады, бірақ 35 мм негативті камера қақпасында көлденең бағыттау және үлкенірек аумаққа түсіру арқылы жалпақ кең экранды жүйесінің сапасын арттырды, нәтижесінде проекциялық көшірмеде дұрың түйірлер пайда болды. Нақтырақ түйірлі пленкалар нарыққа шыққаннан кейін VistaVision қолданыстан шықты. Paramount жеті жылдан соң бұл форматты тоқтатты, бірақ одан кейін 40 жыл бойы еуропалық және жапондық бірқатар продюсерлер көркем фильмдерде, ал американдық фильмдер, мысалы, алғашқы үш «Жұлдызды соғыстар» фильмінде жоғары ажыратымдылықтағы арнайы эффектілер сахналарын түсіру үшін осы форматты пайдаланды. Көп жағынан VistaVision – 1970 жылдары 70 мм IMAX және OMNIMAX фильм форматтарына дамыған кинематографиялық идеяларды сынау полигоны болды. IMAX және OMNIMAX форматтары да VistaVision сияқты бүйірге бағытталған.

Тарих

Теледидардың танымалдығынан туындаған индустрияның құлдырауына жауап ретінде Голливуд студиялары көрермендердің қатысуын қайтару үшін үлкен форматты фильмдерге жүгінді. Бұл форматтардың алғашқысы – Cinerama, 1952 жылдың қыркүйегінде дебют жасады және үш 35 мм-лік фильм жолағынан тұрды, олар жеті стереофондық дыбыс арнасымен толықтырылған, үлкен, иілген экранға қатар-қатар проекцияланды. 1953 жылдың ақпан айында Twentieth Century Fox көп қабатты фильмдердің орнына анаморфты линзаларды қолдана отырып, Cinerama-ның қарапайым нұсқасын енгізу туралы жариялады, бұл кең экрандық процесс көп ұзамай CinemaScope ретінде танылды. Осыған жауап ретінде Paramount Pictures келесі айда өзінің 3D процесін кеңейту үшін Paravision деп аталатын жүйесін ойлап тапты. Бұл процесс экранның өлшемін пайдаланып, ені бес бірлік, биіктігі үш бірлік, ал көрініс қатынасы 1.66:1 болды. Әртүрлі өлшемді диафрагма тақтасы мен кең линзаны қолдану арқылы, академиялық қалыпты пропорциясы осы немесе кез келген басқа пропорциямен жұмсақ түссіздікпен көрсетілуі мүмкін. Көп ұзамай студияның барлық туындылары 1:66:1 қатынасында түсірілетіндігі туралы хабарланды. Бұл "жазық" кең экрандық процесс басқа студиялар тарапынан да қабылданып, 1953 жылдың соңына қарай АҚШ-тағы театрлардың жартысынан астамы кең экран орнатты. Алайда, суреттің кішігірім бөлігі қолданылып, ұлғайту көбейтілгендіктен, ертедегі кең экрандық көрсетімдерде шамадан тыс түйіршіктілік пен жұмсақ суреттер байқалды. Кейбір студиялар осы әсерлерді түсті фильмдерді толық апертуралық қақпамен түсіріп (академиялық апертурадан гөрі), содан кейін Technicolor оптикалық принтерінде кескінді азайту арқылы өтеуге тырысты. Бұл процесс бүгінгі Super 35 форматының алдағысы, ол да 1.85:1 қатынасын қолданады, бірақ стандартты 1.85:1-ге қарағанда 4:3 қатынасына сәйкес келетін үштен бір бөлігі көбірек кадрлық аумақты пайдаланады. Paramount бұл тұжырымдаманы тағы бір қадам алға жылжытты, 1930 жылдардағы ескі Stein камераларын пайдаланып, екі кадрлық түсті форматты қолданды, ол 1902 жылы Эдвард Реймонд Тернер әзірлеген үш кадрлық түсті фильм процесінен алынған. 1930 жылдардың басындағы түсті процесс тоқтатылғаннан кейін, камера төрт перфорациялы бейнеге емес, сегіз перфорацияны (негізінен екі кадр) көрсетті, олардың бірі қызыл фильтр арқылы, екіншісі жасыл фильтр арқылы төрт перфорациялық суреттен тұрды. VistaVision процесінде түсіру кезінде фильм тік емес, көлденең бағытта жүргізілді және екі бір мезгілде төрт перфорациялық кадрды көрсетудің орнына, бір сурет үшін барлық сегіз перфорация қолданылды. Бұл формат 35 мм камераларда қолданылатын 135 пленка форматына ұқсас. Paramount-тың техниктері бұл процесті дамыту және "Ақ Рождество" түсірілімі кезінде "Lazy 8" жүйесі деп атады – "lazy" көлденең фильм жолы үшін, ал "8" – сегіз тік бұрышты бейне ені үшін. Paramount 1954 жылдың басында процеске "VistaVision" деген ат берді. Бұл процесс әдеттегі 1.37:1 Academy қатынасына қарағанда 1.5:1 кеңірек көрініс қатынасын және әлдеқайда үлкен бейне аумағын қамтамасыз етті. Әр түрлі экран өлшемі бар кинотеатрларды қанағаттандыру үшін VistaVision фильмдері ұсынылатын үш көрініс қатынасының бірімен көрсетілуі мүмкін: 1.66:1, 1.85:1 және 2.00:1. Paramount бас инженері Лорен Л. Райдер VistaVision келесі себептерге байланысты кең экранды проекцияның алдағысы болады деп сенді: VistaVision 1.66 мен 2.00:1 аралығындағы кең экрандық көрініс қатынасында көрсетілуі мүмкін. VistaVision стандартты тік 35 мм-лік роликтерге басып шығарылуы мүмкін (көбінесе солай болды), оның 1.66:1 кең экрандық көрініс қатынасын сақтай отырып, кинотеатр иелеріне CinemaScope үшін қажет болатын қосымша проекциялық жабдықтарды сатып алудың қажеті болмады. VistaVision кинотеатрларда орындықтарды жоюға мәжбүрлемеді (алғашқыда Cinerama және CinemaScope сияқты). VistaVision көрермендерге көбірек көруге мүмкіндік берді, сондықтан фильмнен көбірек ләззат алды. Бірнеше айлық сауда көрсетілімдерінен кейін Paramount VistaVision-ді 1954 жылдың 14 қазанында Radio City Music Hall-да халыққа таныстырды, бұл процесте түсірілген алғашқы фильм – "Ақ Рождество". "Ақ Рождество", "Стратегиялық әуе командасы", "Ұрыны ұстауға", "Ричард III" және "Ривер-Плейт шайқасы" сегіз перфорациялық VistaVision форматында түсірілген өте шектеулі (екі немесе үш) көшірмесі жасалды. Бұл сегіз перфорациялық көшірмелердің айқындығы таңғаларлық болғанымен, олар 1954 және 1956 жылдар аралығында тек премьера немесе алдын ала қарау үшін қолданылды және арнайы проекторлық жабдықты қажет етті. Бұл көрсету процесі практикалық емес еді, өйткені кадрлар проектор арқылы секундына 24 кадр жылдамдықпен өту үшін фильм секундына үш фут жылдамдықпен, 35 мм фильмнің жылдамдығынан екі есе жылдамдықпен айналып, көптеген техникалық және механикалық проблемалар тудырды. Осы көшірмелерден басқа, барлық VistaVision фильмдері жоспарланғандай, дәстүрлі төрт перфорациялық (тік) форматта көрсетілді. Альфред Хичкок 1950 жылдарығы көптеген фильмдерін VistaVision-да түсірді. Алайда, 1950 жылдардың соңында, әлдеқайда жіңішке түсті пленкалардың енгізілуімен және екі есе көп негативті пленканы түсірудің қиындығымен VistaVision ескірді. CinemaScope сияқты арзан анаморфты жүйелер және қымбат 70 мм формат 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдары стандартқа айналды. 1961 жылы түсірілген соңғы американдық VistaVision фильмі "One Eyed Jacks" болғаннан бері, бұл формат американдық көркем фильмдері үшін негізгі бейнелеу жүйесі ретінде қолданылмады. Алайда, VistaVision-ның жоғары ажыратымдылығы кейбір кешірек фильмдердегі арнайы эффектілер үшін тартымды болды. Көптеген қолданылған американдық VistaVision камералары 1960 жылдардың басында халықаралық нарыққа сатылды, бұл Италия және Жапония сияқты елдерде 1960 жылдардан 1980 жылдарға дейін VistaVision форматында (саудалық атауды қолданбаған) көптеген өндірістерге әкелді. Бұл формат кем белгілі жапон фильмдері үшін 2000 жылға дейін сирек қолданылды.

Арнайы эффекттерді қолдану

1975 жылы суретшілер мен техниктердің шағын тобы (оның ішінде өз жұмысы үшін екі «Оскар» сыйлығын алған Ричард Эдлунд) Джордж Лукастың «Жұлдыздық соғыстар» ғарыш эпопеясы үшін арнайы эффектілерді жасау мақсатында ұзақ уақыт қолданылмай келген форматты қайта жаңғыртты. Арнайы эффекттер шебері Джон Дайкстраның атымен аталған Dykstraflex деп аталған VistaVision камерасы топпен (кейін Industrial Light & Magic деп аталды) күрделі процестік түсірілімдерде қолданылды. Осыдан кейін екі он жылдан астам уақыт бойы VistaVision жиі арнайы эффектілерді түсіру үшін бастапқы және аралық формат ретінде пайдаланылды, себебі үлкен негативтік аймақ кадрлар оптикалық түрде біріктірілген кезде пайда болатын ұлғайған зернистолықты азайтады. XXI ғасырдың басында компьютерлік графика, жетілдірілген киносканерлеу, цифрлық аралық әдістер және арнайы эффектілерге оңтайландырылған жоғары ажыратымды киноленталар VistaVision-ды тіпті арнайы эффектілер үшін де көне форматқа айналдырды. Дегенмен, 2008 жылы ILM әлі де кейбір өндіріс кезеңдерінде, мысалы «Индиана Джонс және кристалл бас сүйегінің патшалығы» фильмінде осы форматты қолданды. «Қараңғы рыцарь» фильміндегі жартылай трейлердің аударылу сахнасында VistaVision камерасы қолданылды, өйткені түсірілімге қажетті барлық ракурстарды қамтитын жеткілікті IMAX камералары болған жоқ. Соңғы кезде «Inception» фильмінің кейбір маңызды эпизодтары VistaVision форматында түсірілді, ал «Scott Pilgrim vs. the World» фильмінде оптикалық түрде үлкейтілуі қажет болған кадрлар VistaVision-да түсірілді.

VistaVision-та түсірілген фильмдер

Ақ Рождество Paramount компаниясының VistaVision әдісін қолданған тұңғыш фильмі болды, бірақ Альфред Хичкоктің «Vertigo» фильмі VistaVision форматында толығымен түсірілген ең танымал фильм болып саналады. «Evangelion-ның соңы» қазірге дейін VistaVision үшін толығымен түсірілген соңғы фильм, ол 1997 жылы жарық көрді.

Мұра

Сесил Б. Демилдің "Он өсиет" және Альфред Хичкоктың бірнеше фильмінде қолданылған VistaVision #1 нөмірлі камера 2015 жылдың 30 қыркүйегінде Profiles in History аукционында 30 000 АҚШ долларынан 50 000 АҚШ долларына дейін бағаланып, 65 000 АҚШ долларына сатылды. Сол аукционда VistaVision High Speed #1 (VVHS1) да ұсынылды, ол "Он өсиет" фильмінде Қызыл теңіздің бөлінуі және "Жұлдызды соғыстар" фильмінің арнайы эффектілерін түсіруге қолданылды (жеңімпаз ұсынысы: 60 000 АҚШ доллары). RED Monstro сенсоры – VistaVision сенсорының қазіргі заманғы нұсқасы. Бұл сенсорды қолданатын камераларға Red Ranger Monstro, DSMC2 Monstro және Panavision Millennium DXL2 жатады.