Кіріспе

Ескі испан жолы (lang es) – Санта-Фе, Нью-Мексиконың солтүстік аймақтарын (немесе оның жанындағы) Лос-Анджелес, Калифорния және Оңтүстік Калифорниямен байланыстырған тарихи сауда жолы. Шамамен 1127 шақырым (700 миль) ұзындығындағы бұл жол биік таулар, шөлейт далалар және терең шатқалдар арқылы өтеді. АҚШ-та құрылған барлық сауда жолдарының ең қиын жолдарының бірі саналады. 16 ғасырдың соңында испан саяхатшылары тарапынан жартылай зерттелген бұл жолды 1830 жылдан 1850-ші жылдардың ортасына дейін саудагерлер қаптамалы керуендермен кеңінен пайдаланды. Аймақ 1821 жылы Мексика тәуелсіздік алғаннан бастап 1848 жылы Мексиканың АҚШ-қа өткеніне дейін Мексиканың құрамында болды. Жолдың аты Джон К. Фремонттің 1844 жылғы сапары туралы баяндамасынан шыққан (сапар Мексика арқылы өтті), бұл баяндаманы Кит Карсон басқарған АҚШ Топографиялық корпусы үшін Калифорниядан Нью-Мексикоға дейін жасаған экспедициясынан жазылған. Бұл атау жолдың бір бөлігін испандықтардың 16 ғасырдан бері біліп, пайдаланғанын көрсетеді. Фремонттің баяндамасы бұл жолдың шамамен 15 жыл бұрын қолданылып келгенін анықтады. Бұл жол Нью-Мексико тарихы үшін маңызды, өйткені ол Калифорниямен қиын, бірақ қолданылуға жарамды сауда жолын құрды. 2002 жылы Конгресс бұл жолды Ұлттық жолдар жүйесінің бөлігі ретінде Ескі испан ұлттық тарихи жолы деп жариялады.

Тарих

Бұл жол алғашқыда түпкілікті халықтар құрған жолдардың жиынтығынан тұрады, кейін испан саяхатшылары, аңшылар мен саудагерлер оны Уте және басқа да түпкілікті тайпалармен бірге пайдаланған. Хуан Мария де Ривера 1765 жылы Ескі испан жолы деп аталған жолдың шығыс бөлігін, соның ішінде Оңтүстік-Батыс Колорадо және Оңтүстік-Шығыс Юта штаттарын зерттеді. Францискан миссионерлері Франсиско Атанасио Домингес және Сильвестр Велес де Эскаланте 1776 жылы Санта-Феден шығып, Аризона жолағы арқылы қайтып келгенде, жаңа қоныстанған Калифорнияға сапар жасауға тырысты, бірақ Юта көлінің жанындағы Ұлы ойпазда тоқтады. Басқа экспедициялар, францискан миссионері Франсиско Гарсес және капитан Хуан Баутиста де Анза басшылығында, аймақтың оңтүстік бөлігін зерттеді және сауда жасады. Олар Сонораны Нью-Мексико және Калифорнияға жалғастыратын таулар мен шөлдер арқылы қысқа және қиындықтары аз жолдарды тапты, бірақ бұл жолдар Мохаве шөліндегі кейбір жолдарды қоспағанда, Ескі испан жолының бөлігі болған жоқ. Гарсес Мохаве жолын алғаш рет Колорадо өзеніндегі Мохаве ауылдарынан Мохаве шөлінің батысына қарай, шөлдегі бұлақтар арасында, солтүстік-батысқа қарай Ескі Техон асуына дейін, Сан-Хоакин аңғарына қарай Монтерейге жол іздеп жүргенге дейін жүрді. Гарсес Сан-Бернардино аңғарынан, Сан-Бернардино тауларынан Монумент шыңына дейін, Мохаве өзенімен төмен және шығысқа қарай Колорадо өзеніне дейін Мохаве жолының барлық ұзындығын бойлап қайтып келді. Бұл жолды алғашқы американдықтар 1826 жылдың қараша айында Джедедия Смит басқарған экспедиция арқылы Калифорнияға құрлықпен жетті. Мохаве жолының Мохаве шөлінің бөлігі қазір Мохаве жолы деп аталатын джип жолы болып табылады. 1829-1830 жылдары Санта-Фе саудагері Антонио Армихо 60 адамнан тұратын сауда тобы мен қаруанды Альта-Калифорнияға бастап кеткен кезде Нью-Мексиконы Калифорнияға байланыстыратын, көптеген саяхатшылардың мәліметтерін біріктіретін жол ашылды. Армихо тобы 1826 және 1827 жылдардағы Джедедия Смит және 1828 жылғы Рафаэль Ривераның Мохаве өзені бойымен Мохаве арқылы Сан-Габриэль миссиясына дейінгі жолдарын біріктірген, жергілікті жолдар желісін пайдалана отырып, сауда жолын салды. Армихо өзінің жолын губернаторға баяндамада сипаттады, ол 1830 жылдың маусымында Мексика үкіметі жариялады. Осы уақыттан бастап саудагерлер жолды жыл сайын бір рет пайдаланды. Армихоның сәтті сауда экспедициясы туралы хабар тарады, және Санта-Фе мен Лос-Анджелес арасында сауда басталды. Алайда 1830 жылы Навахо тайпасымен қайта жаңғырған қақтығыстарға байланысты Армихоның батысқа қарайғы Колорадо өзеніне дейінгі жолы тиімді болмады. Өзеннің солтүстігінде жаңа жол табу қажет болды, ол Нью-Мексиконың тері саудагерлері мен аңшылардың Юта жері арқылы өткен жолдарын пайдаланды. Бұл жол солтүстік-батысқа қарай Колорадо және Грин өзендеріне дейін, содан кейін Сивер өзеніне дейін өтіп, сол арқылы батысқа қарай таулар арқылы Юта штатының Паруан қаласының маңына дейін созылды. Ол оңтүстікке қарай Санта-Клара өзеніне өтіп, Армихоның Калифорнияға баратын жолымен қосылды. Бұл сауда әдетте Санта-Феден 20-ден 200-ға дейін адамнан тұратын, одан екі есе көп қалыңдықты құрайтын, Нью-Мексикодан Калифорнияға үндістер қолмен тоқылған тауарлар, мысалы, серпелер мен жамылғылар әкелетін бір қалыңдық пойыздан тұратын. Калифорнияда көптеген жабайы өсетін жылқылар мен қашырлар болды, жергілікті нарық болмады, олар қолмен тоқылған үнді өнімдерімен оңай саудаға шығарылды. Әдетте бір ат үшін екі жамылғы алынды; көбірек жамылғылар әдетте қамылға қажет болды, олар төзімді деп саналды. Калифорнияда жүн өңдеу өнеркәсібі мен тоқымашылар аз болғандықтан, тоқыма бұйымдар көптеп сатылатын. Сауда тобы әдетте қарашаның басында Нью-Мексикодан жолға шығып, қыстың жаңбырларын пайдаланып, шөлді кесіп өтіп, ақпанның басында Калифорнияға жетеді. Қайтып оралушылар әдетте сәуірдің басында Калифорниядан Нью-Мексикоға қарай су бұрқақтары құрғап, қар ерігеннен кейін өзендер тым жоғары көтерілгенге дейін жолды кесіп өтуге баратын. Қайтып оралғандар жиі бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін жылқы мен қашырларды алып жүретін. 1830-жылдардың аяғында Нью-Мексикодан Калифорнияға аз көлемде көшіп-қону кезінде тұзақ саудасы өле бастағанда жолдың кейбір бөліктері пайдаланылды. Жаңа мексикалықтар осы жолмен Альта-Калифорнияға қоныс аударған: кейбіреулері алдымен Политанаға қоныс аударған, содан кейін Санта-Ана өзеніндегі Агуа-Манса және Ла-Пласита елді мекендерін құрған, бұл болашақта Сан-Бернардино және Риверсайд округтерінің алғашқы қалалары болды. Антонио Армихоның отбасы Альта-Калифорнияға көшті, онда оның әкесі Рачо Толенас жерін алды. Көптеген американдықтар, көбінесе Нью-Мексикода натурализацияланған мексикалық азаматтар, бұрын Ескі испан жолымен немесе тері саудасында Калифорния саудасында болғандар, Альта-Калифорнияға қоныс аударды. Олардың кейбіреулері, Луи Рубиду, Джон А. Роуленд, Уильям Уоркман, Бенджамин Дэвис Уилсон және Уильям Вольфскил сияқты, кейінірек ықпалды тұрғындарға айналды. Жол заңсыз мақсаттар үшін де пайдаланылды. Кейбір шабуыл жасаушылар жылқы мен құлдарды сату үшін Калифорния рачоларын шапты. Мексикалықтар, бұрынғы аңшылар және үнді тайпалары, ең алдымен Юта тайпасы, жылқы шабуылына қатысты. Одақтастарымен бірге Уалкара бір шабуылда жүздерше немесе мыңдаған жылқыларды ұрлағаны белгілі. Жол бойындағы үнділер, әсіресе пайют тайпасының әйелдері мен балалары, құл ретінде ұсталған, олар Мексика шаруалары мен Калифорния мен Нью-Мексикодағы басқа да қоныс аударушыларға үй шаруа қызметкерлері ретінде сатылды. Мексикалық саудагерлер мен үнді шабуыл жасаушылары екеуі де осы құл саудасына қатысты. Бұл адам саудасының салдары жол бойында тұратындар үшін ұзақ уақытқа созылды, тіпті жол пайдаланылмағаннан кейін де. Жол бойындағы үнділердің арасындағы соғыстар көбінесе адалсыз саудагерлер мен шабуыл жасаушы үнділердің құл шабуылдарынан туындады. Джон К. Фремонт, "Ұлы жолбасшы", 1844 жылы Кит Карсонның басшылығымен осы жолмен өтті және 1848 жылға қарай дайындалған есептерінде оны атады. Нью-Мексико-Калифорния саудасы 1850-жылдардың ортасына дейін жалғасты, одан кейін жүкті вагондарды пайдалану және вагон жолдарының дамуы Ескі посылка жолын ескірді. 1846 жылға қарай Нью-Мексико мен Калифорния Мексика-Америка соғысының (1846-1848) жеңісінен кейін АҚШ территорияларының құрамына қосылды. 1848 жылдан кейін көптеген мормон иммигранттары Юта, Невада және Калифорниядағы жол бойында қоныстанды, сауда мүдделеріне және американдық үнділерді құлдыққа салуға төзімділікке әсер етті. Осы мақалада қолданылған жер аттары қазіргі штаттар мен қауымдастарға сілтеме жасайды. 1850 жылға дейін жол бойында, Альта-Калифорнияның жағалық жазықтарындағылардан басқа, қоныстану болған жоқ, бірақ жол бойындағы геологиялық ерекшеліктердің көптегені испандық атауларын сақтап қалды.

Армихо жолы

Ескі испан жолының Армихо жолы 1829–1830 жылдары Антонио Армихо басқарған экспедициямен құрылған. 1829 жылдың 7 қарашасында Абикиуден аттанған Армихо экспедициясы Санта-Феден солтүстік-батыс және батысқа қарай, Чама және Пуэрко өзендерінің бойымен сапарлады. Олар Сан-Хуан өзенінің алабына өтті. Сан-Хуаннан олар Төрт бұрыш аймағына кірді, Каризо тауларының солтүстігінен, қазіргі Кайентаның шығысындағы Черч-Рокке дейін өтті. Жол Марш асуынан солтүстікке қарай, содан кейін Тэги каньоны арқылы каньонды мекендерге жетті. Колорадо өзенінде (сол кезде Рио-Гранде деп аталған) саяхатшылар қазіргі Глен-Каньон тоғанының үстіндегі Әкелер өткелінен өтті. Батысқа қарай Пайп-Спрингке, ал содан кейін қазіргі Сент-Джордж, Ютадан жоғары Виргин өзеніне жетті. Экспедиция Виргин өзенін Санта-Клара өзенінің сағасына дейін, одан Шиввиц резерватының жанына дейін ұстанды. Олар оңтүстікке қарай Бивер-Дэм тауларынан өтіп, Юта-Хилл Саммитінде Виргин өзеніне қайта оралды, оны үш күн бойы Колорадо өзеніне дейін ұстанды. Олар өзенге параллель батысқа қарай, Қара таулардағы қиын жерлерден өтті, Боулдер каньонының тар және терең шатқалынан сақтану үшін Каллвилл Уош және Лас-Вегас Уош өзендерінің жағалауындағы оазистерге жетті. Армихо өз барлаушыларының оралуын күтті, әсіресе, бұрын Мохаве ауылдарын зерттеген Ривераның қайтысын. Ривера Оңтүстік Калифорнияға бағыттайтын Мохаве жолын таныған күйі оралды. Мүмкін, Мохаве соңғы жылдары таушыларға қарсы болғандықтан немесе уақытты үнемдеу үшін Армихо Мохаве өзенінің сағасына дейін қысқа жолмен өтуге тырысты. Колорадо өзеніндегі Лас-Вегас Уоштан Армихо экспедициясы оңтүстік-батысқа қарай Эльдорадо алқабындағы Эльдорадо құрғақ көліне және Гудспрингс алқабындағы бұлаққа, содан кейін Уилсон асуы арқылы Мескит және Калифорния алқаптарынан өтіп, Эмигрант асуы ретінде белгілі болған Рестлингспрингске, одан кейін Амаргаса өзенінің бойымен Текопаның жанынан Солт-Спрингке дейін сапарлады. Солт-Спрингтен екі күн сусыз жолдан өтіп, Солт-Крикке дейін Лагуна-дель-Милагроға ("Күдегер көлі") (вероятно, Күміс көлі), содан кейін Сода көліне Ожито-дель-Мальпаиске ("жаман жерлердің кішкентай қайнар көзі") жетті. Сода көлінен кейін тағы бір сусыз күнді өткізіп, Мохаве өзеніне жетті, ол ішуге жарамды сумен тұрақсыз қамтамасыз етілді, және өзенге дейін созылған Мохаве жолына қосылды. Азық-түлік азайғандықтан Армихо Сан-Бернардино-де-Сена Эстансиясында азық-түлік алу үшін барлаушыларының бір бөлігін алдыға жіберді. Олар өзен бойымен алты күн (сағасынан бастап 110 миль) сапарлады, күнде бір қашыр немесе жылқы сойып жеуге мәжбүр болды. Вероятно, Кахон асуының шығысындағы өзеннің жоғарғы ағысындағы Самит аңғарында Сан-Бернардино-де-Сена Эстансиясының вакероларымен кездесті, олардың қолында қосымша азық-түлік болды. Армихо Монумент шыңы арқылы Мохаве жолымен тауларды кесіп өтпеді, бірақ ол жоғарғы Мохаве өзенінен батысқа қарай Каджон асуы арқылы және Краудер мен Каджон каньондарынан Каджон асуының аузына дейін, онда жол Сан-Бернардино аңғарының жазығына жеткен "Каньон де Сан-Бернардино" деп аталатын жолмен жүрді. Бұл жол Сан-Бернардино Эстансиясының вакероларына белгілі болды.

Солтүстік бөлімшесі

Ескі испан жолының солтүстік тармағын саудагерлер мен аңшылар үнді және испан отарлаушыларының жолдарын пайдаланып құрды. Ол Санта-Феден солтүстікке қарай Таосқа дейін, ал одан әрі Колорадо штатының Сан-Луис аңғарына дейін созылды. Кербуендер кейін батысқа қарай бүгінгі Сагуашеге бет алды, Кочетопа асуы арқылы Континенттік бөліністі кесіп өтіп, қазіргі Гуннисон мен Монтроз қалалары арқылы Ункомпагре аңғарына жетті. Содан кейін жол Гуннисон өзенімен бүгінгі Гранд-Джанкшенге дейін жалғасты, онда Колорадо өзені қайырылып өтіліп, одан әрі батысқа қарай Грин-Ривердің шығысындағы Басты Солтүстік жолымен қосылды. Солтүстік тармақ кейіннен 38-ші параллель бойымен трансконтиненттік теміржолдың мүмкіндіктерді бағалайтын зерттеушілердің қызығушылығын тудырды. 1853 жылы ғана Кочетопа асуы арқылы үш жеке экспедиция Солтүстік тармақты зерттеді. Бұл топтарды тізбектеп лейтенант Эдвард Фицджеральд Бил, капитан Джон Уильямс Ганнисон және Джон С. Фремонт басқарды. Ескі испан жолының батыс бөліктерін қысқы маусымда жаңбыр немесе қар шөлге су жинаған кезде ғана сенімді түрде пайдалануға болар еді. Жазда көбінесе су болмайтын, ал қатал ыстық өлімге алып келуі мүмкін. Жыл ішінде бір рет сапармен барып-қайту ғана мүмкін болатын. 1848 жылдан кейін жолдың батыс бөліктері Юта мен Калифорния арасындағы қысқы қатынас үшін қолданылды, себебі басқа жолдар қармен жабылып қалды.

Тұзды бұлақ Жолдың бұрылысы

Ескі испандық жолдың Армихо бағытындағы тағы бір торабы 1844 жылға дейін қалыптасты, онда жол Мохаве өзенінен және Мохаве жолынан солтүстік-шығысқа қарай, қазіргі Ермо, Калифорниядан шығысқа қарай, Испан шатқалы арқылы Алворд тауына дейін, Ащы бұлаққа, содан кейін Қызыл өткел арқылы Силуриан аңғарындағы Тұзды бұлаққа жақын Армихо бағытымен қосылды. Фремонт та 1844 жылы осы бағытты пайдаланды.

Фремонт шекарасы

Бұл жолдың соңғы өзгерісін 1844 жылы Джон К. Фремонт шығысқа қарай жасаған. Оның экспедициясы Армихо жолынан Демалыс көктемінде шығып, Нопах жотасын кесіп өтіп, Эмигрант асуы арқылы Калифорния алқабына, содан кейін Пахрамп алқабы арқылы Стамп-Спрингке, тауларға, Маунтин-Спрингске, Коттонвуд-Спрингске, Лас-Вегас көктеміне жетті. Одан кейін ол 50 мильді құрғақ жермен, Мадди өзеніне дейін өтті, сосын Мормон Меса деп аталған жерді кесіп өтіп, Виргин өзеніндегі Бас жолға, Жарты жолдағы шатқалда қосылды. Бұл жол Армихо және Бас жолдардың Колорадо өзенін бойлай бұрылуынан туындаған үлкен қашықтықты қысқартты және кейін Мормон жолының бағыты болды – Солтүстік-Лейк-Сити мен Лос-Анджелес арасындағы Неваданың оңтүстігіндегі вагон жолы. 2001 жылы Аризона шекарасынан Калифорнияға дейінгі Невада арқылы өтетін жолдың бөлігі Ескі испан жолы / Мормон жолы тарихи ауданы ретінде Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Ескі испан жолы Конгресс 1946 жылғы Сенат заң жобасын қабылдағаннан және президент Джордж Буш 2002 жылдың желтоқсан айында заңға қол қойғаннан кейін он бесінші ұлттық тарихи жол атанды. Ертедегі саудагерлердің жолынан қалған іздер аз болғанымен, қазіргі таңда Жол көптеген жергілікті көшелер мен жолдардың атауларында және ол өтіп кеткен штаттардағы көптеген тарихи белгілерде еске алынады. Колорадодағы US 160 және Ютадағы US 191 жолдарының бөліктері де осылай белгіленген.