Кіріспе

Даму географиясы – географияның адамдардың өмір сүру деңгейі мен өмір сапасын зерттейтін саласы. Осы контексте даму – адамдардың өміріне әсер ететін өзгерістер процесі. Бұл өзгеріске ұшыраған адамдардың өмір сапасының жақсаруын қамтиды. Дегенмен, даму әрқашан позитивті процесс бола бермейді. Гундер Франк дамудың қалыптасуына әкелетін жаһандық экономикалық күштер туралы айтқан. Бұл оның тәуелділік теориясында жарылған. Даму географиясында географтар дамудың кеңістіктік үлгілерін зерттейді. Олар экономикалық, саяси және әлеуметтік факторларды қарастыра отырып, дамуды қандай көрсеткіштер арқылы өлшеуге болатынын анықтауға тырысады. Олар дамудың географиялық себептерін және салдарларын түсінуге ұмтылады. Зерттеулер экономикалық жағынан дамыған елдерді (ЭЖДЕ) экономикалық жағынан дамымаған елдермен (ЭЖДБ) салыстырады. Сонымен қатар, елдер ішіндегі айырмашылықтар да қарастырылады, мысалы, Солтүстік және Оңтүстік Италия арасындағы Меццогиорно сияқты ерекшеліктер.

Санаттық көрсеткіштер

Санақтық көрсеткіштер – дамудың сандық белгілері. Экономикалық көрсеткіштерге жан басына шаққандағы ЖҰӨ (Жалпы ұлттық өнім), жұмыссыздық деңгейі, энергия тұтыну және ЖҰӨ-нің бастапқы салалардағы үлесі кіреді. Олардың ішінде ең көп қолданылатыны – жан басына шаққандағы ЖҰӨ, себебі ол шетелдік компаниялар өндіргенін есепке алмай, елде өндірілген барлық тауарлар мен қызметтердің құнын өлшейді, демек елдің экономикалық және өнеркәсіптік дамуын көрсетеді. Дегенмен, жан басына шаққандағы ЖҰӨ-ні пайдалануда да көптеген мәселелер бар. Мысалы, жан басына шаққандағы ЖҰӨ ақшаның таралуын ескермейді, ол көбінесе БАӘ сияқты елдерде өте теңсіз болуы мүмкін, онда мұнайдан түскен кіріс бай элитаның қолына жиналып, елдің көп бөлігіне жетпейді. Екіншіден, ЖҰӨ өндірілген ақшаның адамдардың өмірін жақсартатынын өлшемейді, бұл маңызды, өйткені көптеген дамыған елдерде байлық уақыт өте келе артады, бірақ бақыттың өсуі шамалы. Үшіншіден, ЖҰӨ көрсеткіші көбінесе ресми емес экономиканы, яғни қарапайым шаруашылықты, қолма-қол ақшаны немесе еңбекақысыз жұмысты, әсіресе дамып келе жатқан елдерде елеулі болатын, ескермейді. Дамып келе жатқан елдерде бұл деректерді дәл жинау өте қымбатқа түседі және кейбір үкіметтер қасақана немесе қателікпен дұрыс емес сандарды жариялайды. Сонымен қатар, ЖҰӨ көрсеткіші әдетте АҚШ долларында беріледі, валюта бағамының өзгеруіне байланысты ақшаның нақты құнын бұрмалауы мүмкін, сондықтан оны көбінесе сатып алу қабілеті паритеті (СҚП) арқылы қайта есептейді, онда елдегі ақшаның нақты салыстырмалы сатып алу қабілеті есептеледі.

Басқа көрсеткіштер

Жалпы әлеуметтік көрсеткіштерге таза суға және санитарлық жағдайларға қолжетімділік (бұл елдегі инфрақұрылымның даму деңгейін көрсетеді) және ересектердің сауаттылық деңгейі кіреді, бұл үкіметтің халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қандай ресурстарға ие екенін өлшейді. Демографиялық көрсеткіштерге туысқақтық, өлім-жітім және фертильдік деңгейі кіреді, олар индустрияландыру деңгейін көрсетеді. Денсаулық көрсеткіштері (демографиялық көрсеткіштердің бір бөлігі) – тамақтану (күнделікті калория мөлшері, ақуыздан алынған калория мөлшері, нашар тамақтанған халықтың пайыздық үлесі), нәресте өлім-жітімі және бір дәрігерге шаққандағы халық саны, бұл елдегі денсаулық сақтау және санитарлық жағдайлардың қолжетімділігін көрсетеді. Экологиялық көрсеткіштер елдің қоршаған ортаны қорғауға қосқан үлесін көрсетеді.

PQLI

Басқа да күрделі өлшемдерге PQLI (Тұрмыс сапасының физикалық индексі) жатады, ол Адами даму индексінің (HDI) алдындағысы болып табылады. Ол жан басына шаққандағы жалкі ШІО орнына нәрестелер өлімі көрсеткішін пайдаланды және елдерді 0-ден 100-ге дейін бағалады. Елдерге әлемдегі басқа елдермен салыстырғанда әрбір көрсеткіш бойынша 0-ден 100-ге дейін балл қойылды. Осы үш санның орташасы елдің PQLI көрсеткішін анықтайды.

HPI

Адами кедейлік индексі (HPI) – елдегі халықтың салыстырмалы кедейлікте өмір сүретін бөлігінің пайызын есептеу үшін қолданылады. Ерекше нашар жағдайда өмір сүретін адамдар санын анықтау мақсатында, дамып келе жатқан елдерде HPI 1, ал дамыған елдерде HPI 2 қолданылады. HPI 1 есебі 40 жасқа дейін өмір сүруге үміті жоқ адамдардың пайызы, ересектер арасындағы сауатсыздық деңгейі, таза суға және денсаулық сақтау қызметтеріне қол жеткізе алмайтын адамдардың пайызы және 5 жасқа дейінгі балалардың жеткіліксіз салмағы бойынша жүргізіледі. HPI 2 60 жасқа дейін өмір сүруге үміті жоқ адамдардың пайызы, ересектер арасындағы функционалдық сауатсыздық деңгейі және орташа жеке табыстың 50%-нан төмен деңгейде өмір сүретін адамдардың пайызы негізінде есептеледі.

GDI

GDI (Gender related Development Index) – өмір сүру ұзақтығы, сауаттылық деңгейі, мектепке қатылу және табыс тұрғысынан елдегі гендерлік теңдікті өлшейтін көрсеткіш.

Сапалық көрсеткіштер

Сапалық көрсеткіштерге тұру жағдайлары мен адамдардың өмір сүру сапасының сипаттамалары кіреді. Олар бостандық, сыбайлас жемқорлық немесе қауіпсіздік сияқты сандармен оңай есептеуге немесе өлшеуге қиын жайттарды талдауға көмектеседі, бұл көбінесе материалдық емес игіліктер болып табылады.

Географиялық дамудағы айырмашылықтар

Даму қарқынындағы кеңістіктік айырмашылықтар айқын. Дамудың ең танымал үлгісі – Солтүстік-Оңтүстік бөлінісі. Бұл бөлініс бай Солтүстікті немесе дамыған әлемді кедей Оңтүстіктен ажыратады. Бұл бөліну сызығы көрінетіндей қарапайым емес және бүкіл әлемді екі негізгі бөлікке бөледі. Ол Брандт сызығы деп те аталады. Бұл бөліністегі «Солтүстік» деп Солтүстік Америка, Еуропа, Ресей, Оңтүстік Корея, Жапония, Австралия, Жаңа Зеландия сияқты елдер саналады. Бұл аймақтағы елдер көбінесе экономикалық жағынан дамыған. Сондықтан «Оңтүстік» Оңтүстік жарты шардың қалған бөлігін қамтиды, көбінесе дамып келе жатқан елдерден (ДКЕ) тұрады. Тағы бір мүмкін бөліну сызығы – Австралия мен Жаңа Зеландияны ескермегенде, Рак тропигі. Елдердің мәртебесінің тұрақты емес екенін және кейбір оңтүстік елдердің, олардың көпшілігі – Үндістан, Таиланд, Бразилия, Малайзия, Мексика және басқалары сияқты жаңа индустриалданған елдердің (ЖИЕ) қарқынды дамуымен бұл үлгі өзгеріуі мүмкін екенін түсіну маңызды. Бұл елдер өндірістік өндіріс пен экспорттың өсуінің нәтижесінде тұрақты дамуды бастан кешіруде. Көптеген елдерде байлық пен тұрмыс деңгейі айтарлықтай жоғарылап келеді. Дегенмен, осы ережеден ауытқулар да бар. Бұрынғы Кеңес Одағының кейбір елдері нарықтық экономикаға өту кезінде өнеркәсіптің күрт құлдырауын бастан өткерді. Көптеген Африка елдері соғыстар мен ЖИТС эпидемиясының салдарынан ЖҰӨ-нің төмендеуін бастан өткерді, мысалы, Ангола, Конго, Сьерра-Леоне және басқалары. Араб мұнай өндіруші елдер ЖҰӨ-ні қолдау үшін мұнай экспортына өте тәуелді, сондықтан мұнай бағасының төмендеуі ЖҰӨ-нің жылдам төмендеуіне әкелуі мүмкін. Табысының көп бөлігін тек бірнеше экспорт тауарларына тәуелді елдер осы тауарлардың нарықтық құнының өзгеруіне өте сезімтал және көбінесе «банан республикалары» деп аталады. Көптеген дамып келе жатқан елдер табысының үлкен бөлігін бірнеше негізгі тауарлардың экспортына (мысалы, кофе мен ағаш) байланыстырады, ал бұл тауарлардың құны төмендегенде, олардың қарыздарын төлеуге мүмкіндігі болмайды, бұл қиын жағдайға әкеледі. Елдер ішінде байлық көбінесе ауылдық аймақтарға қарағанда қалалық аймақтарда шоғырланған. Байлық табиғи ресурстары бар немесе үшінші (қызмет көрсету) салалары мен саудамен айналысатын аймақтарға да қарай бағытталған. Бұл кен орындары мен Нью-Йорк, Лондон және Токио сияқты қаржы орталықтарының маңында байлықтың жиналуына әкеледі. География экономикалық дамуға да түрлі әсер етеді. Қазіргі деректерді талдау географияның дамып келе жатқан елдерге тигізетін үш маңызды әсерін көрсетеді. Біріншіден, теңіз жолдарына қол жеткізу маңызды, бұл туралы Адам Смит бұрыннан айтқан. Теңіз арқылы тасымалдау құрлықпен салыстырғанда әлдеқайда арзан және жылдам, бұл ресурстар мен идеялардың кеңірек және жылдам таралуына мүмкіндік береді, ал олардың екеуі де экономикалық өркендеудің маңызды бөлігі болып табылады. География аурудың таралуын да анықтайды: мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, әр жылы шамамен 300–500 миллион жаңа безгекке шалдыққан жағдай тіркеледі. Безгек көбінесе экономикалық дамуға қол жеткізе алмаған елдерде кездеседі. Ауру еңбек өнімділігін төмендетіп қана қоймай, елдің жас құрылымын да өзгертеді, халықты ересектердің аурудан қайтыс болуына байланысты балаларға көбірек жүгінуге мәжбүр етеді, ал халық өлім-жітімнің жоғары деңгейіне байланысты туыс деңгейін арттырады. Жоғары туыс деңгейі әр балаға бөлінетін ресурстардың азаюына байланысты балалардың өмір сүру сапасын төмендетеді, сонымен қатар әйелдердің еңбек өнімділігін төмендетеді. Географияның дамуға тигізетін үшінші әсері – ауыл шаруашылығы өнімділігі арқылы. Орташа белдеулерде негізгі астық дақылдарының ең жоғары өнімділігі байқалады, ал Африка саваннасы сияқты аймақтар еңбек құнына қарағанда әлдеқайда аз өнім береді. Ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендігі халықтың үлкен бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеуге тиіс дегенді білдіреді, бұл қалалардың баяу дамуына әкеледі. Бұл өз кезегінде технологиялық прогреске кедергі келтіреді: ХХІ ғасырдағы дамудың маңызды көзі.