Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Даму географиясы – географияның адамдардың өмір сүру деңгейі мен өмір сапасын зерттейтін саласы. Осы контексте даму – адамдардың өміріне әсер ететін өзгерістер процесі. Бұл өзгеріске ұшыраған адамдардың өмір сапасының жақсаруын қамтиды. Дегенмен, даму әрқашан позитивті процесс бола бермейді. Гундер Франк дамудың қалыптасуына әкелетін жаһандық экономикалық күштер туралы айтқан. Бұл оның тәуелділік теориясында жарылған. Даму географиясында географтар дамудың кеңістіктік үлгілерін зерттейді. Олар экономикалық, саяси және әлеуметтік факторларды қарастыра отырып, дамуды қандай көрсеткіштер арқылы өлшеуге болатынын анықтауға тырысады. Олар дамудың географиялық себептерін және салдарларын түсінуге ұмтылады. Зерттеулер экономикалық жағынан дамыған елдерді (ЭЖДЕ) экономикалық жағынан дамымаған елдермен (ЭЖДБ) салыстырады. Сонымен қатар, елдер ішіндегі айырмашылықтар да қарастырылады, мысалы, Солтүстік және Оңтүстік Италия арасындағы Меццогиорно сияқты ерекшеліктер.
Development geography is a branch of geography which refers to the standard of living and its quality of life of its human inhabitants. In this context, development is a process of change that affects peoples' lives. It may involve an improvement in the quality of life as perceived by the people undergoing change. However, development is not always a positive process. Gunder Frank commented on the global economic forces that lead to the development of underdevelopment. This is covered in his dependency theory. In development geography, geographers study spatial patterns in development. They try to find by what characteristics they can measure development by looking at economic, political and social factors. They seek to understand both the geographical causes and consequences of varying development. Studies compare More Economically Developed Countries (MEDCs) with Less Economically Developed Countries (LEDCs). Additionally variations within countries are looked at such as the differences between northern and southern Italy, the Mezzogiorno.
Санаттық көрсеткіштер
Санақтық көрсеткіштер – дамудың сандық белгілері. Экономикалық көрсеткіштерге жан басына шаққандағы ЖҰӨ (Жалпы ұлттық өнім), жұмыссыздық деңгейі, энергия тұтыну және ЖҰӨ-нің бастапқы салалардағы үлесі кіреді. Олардың ішінде ең көп қолданылатыны – жан басына шаққандағы ЖҰӨ, себебі ол шетелдік компаниялар өндіргенін есепке алмай, елде өндірілген барлық тауарлар мен қызметтердің құнын өлшейді, демек елдің экономикалық және өнеркәсіптік дамуын көрсетеді. Дегенмен, жан басына шаққандағы ЖҰӨ-ні пайдалануда да көптеген мәселелер бар. Мысалы, жан басына шаққандағы ЖҰӨ ақшаның таралуын ескермейді, ол көбінесе БАӘ сияқты елдерде өте теңсіз болуы мүмкін, онда мұнайдан түскен кіріс бай элитаның қолына жиналып, елдің көп бөлігіне жетпейді. Екіншіден, ЖҰӨ өндірілген ақшаның адамдардың өмірін жақсартатынын өлшемейді, бұл маңызды, өйткені көптеген дамыған елдерде байлық уақыт өте келе артады, бірақ бақыттың өсуі шамалы. Үшіншіден, ЖҰӨ көрсеткіші көбінесе ресми емес экономиканы, яғни қарапайым шаруашылықты, қолма-қол ақшаны немесе еңбекақысыз жұмысты, әсіресе дамып келе жатқан елдерде елеулі болатын, ескермейді. Дамып келе жатқан елдерде бұл деректерді дәл жинау өте қымбатқа түседі және кейбір үкіметтер қасақана немесе қателікпен дұрыс емес сандарды жариялайды. Сонымен қатар, ЖҰӨ көрсеткіші әдетте АҚШ долларында беріледі, валюта бағамының өзгеруіне байланысты ақшаның нақты құнын бұрмалауы мүмкін, сондықтан оны көбінесе сатып алу қабілеті паритеті (СҚП) арқылы қайта есептейді, онда елдегі ақшаның нақты салыстырмалы сатып алу қабілеті есептеледі.
Quantitative indicators are numerical indications of development. Economic indicators include GNP (Gross National Product) per capita, unemployment rates, energy consumption and percentage of GNP in primary industries. Of these, GNP per capita is the most used as it measures the value of all the goods and services produced in a country, excluding those produced by foreign companies, hence measuring the economic and industrial development of the country. However, using GNP per capita also has many problems. For example, GNP per capita does not take into account the distribution of the money which can often be extremely unequal as in the UAE where oil money has been collected by a rich elite and has not flowed to the bulk of the country. Secondly, GNP does not measure whether the money produced is actually improving people's lives and this is important because in many MEDCs, there are large increases in wealth over time but only small increases in happiness. Thirdly, the GNP figure rarely takes into account the unofficial economy, which includes subsistence agriculture and cash in hand or unpaid work, which is often substantial in LEDCs. In LEDCs it is often too expensive to accurately collect this data and some governments intentionally or unintentionally release inaccurate figures. In addition, the GNP figure is usually given in US dollars which due to changing currency exchange rates can distort the money's true street value so it is often converted using purchasing power parity (PPP) in which the actual comparative purchasing power of the money in the country is calculated.
Басқа көрсеткіштер
Жалпы әлеуметтік көрсеткіштерге таза суға және санитарлық жағдайларға қолжетімділік (бұл елдегі инфрақұрылымның даму деңгейін көрсетеді) және ересектердің сауаттылық деңгейі кіреді, бұл үкіметтің халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қандай ресурстарға ие екенін өлшейді. Демографиялық көрсеткіштерге туысқақтық, өлім-жітім және фертильдік деңгейі кіреді, олар индустрияландыру деңгейін көрсетеді. Денсаулық көрсеткіштері (демографиялық көрсеткіштердің бір бөлігі) – тамақтану (күнделікті калория мөлшері, ақуыздан алынған калория мөлшері, нашар тамақтанған халықтың пайыздық үлесі), нәресте өлім-жітімі және бір дәрігерге шаққандағы халық саны, бұл елдегі денсаулық сақтау және санитарлық жағдайлардың қолжетімділігін көрсетеді. Экологиялық көрсеткіштер елдің қоршаған ортаны қорғауға қосқан үлесін көрсетеді.
Social indications in general include access to clean water and sanitation (which indicate the level of infrastructure developed in the country) and adult literacy rate, measuring the resources the government has to meet the needs of the people. Demographic indicators include the birth rate, death rate and fertility rate, which indicate the level of industrialization. Health indicators (a sub factor of demographic indicators) include nutrition (calories per day, calories from protein, percentage of population with malnutrition), infant mortality and population per doctor, which indicate the availability of healthcare and sanitation facilities in a country. Environmental indications include how much a country does for the environment.
PQLI
Басқа да күрделі өлшемдерге PQLI (Тұрмыс сапасының физикалық индексі) жатады, ол Адами даму индексінің (HDI) алдындағысы болып табылады. Ол жан басына шаққандағы жалкі ШІО орнына нәрестелер өлімі көрсеткішін пайдаланды және елдерді 0-ден 100-ге дейін бағалады. Елдерге әлемдегі басқа елдермен салыстырғанда әрбір көрсеткіш бойынша 0-ден 100-ге дейін балл қойылды. Осы үш санның орташасы елдің PQLI көрсеткішін анықтайды.
Other composite measures include the PQLI (Physical Quality of Life Index) which was a precursor to the HDI which used infant mortality rate instead of GNP per capita and rated countries from 0 to 100. It was calculated by assigning each country a score of 0 to 100 for each indicator compared with other countries in the world. The average of these three numbers makes the PQLI of a country.
HPI
Адами кедейлік индексі (HPI) – елдегі халықтың салыстырмалы кедейлікте өмір сүретін бөлігінің пайызын есептеу үшін қолданылады. Ерекше нашар жағдайда өмір сүретін адамдар санын анықтау мақсатында, дамып келе жатқан елдерде HPI 1, ал дамыған елдерде HPI 2 қолданылады. HPI 1 есебі 40 жасқа дейін өмір сүруге үміті жоқ адамдардың пайызы, ересектер арасындағы сауатсыздық деңгейі, таза суға және денсаулық сақтау қызметтеріне қол жеткізе алмайтын адамдардың пайызы және 5 жасқа дейінгі балалардың жеткіліксіз салмағы бойынша жүргізіледі. HPI 2 60 жасқа дейін өмір сүруге үміті жоқ адамдардың пайызы, ересектер арасындағы функционалдық сауатсыздық деңгейі және орташа жеке табыстың 50%-нан төмен деңгейде өмір сүретін адамдардың пайызы негізінде есептеледі.
The HPI (Human Poverty Index) is used to calculate the percentage of people in a country who live in relative poverty. In order to better differentiate the number of people in abnormally poor living conditions the HPI 1 is used in developing countries, and the HPI 2 is used in developed countries. The HPI 1 is calculated based on the percentage of people not expected to survive to 40, the adult illiteracy rate, the percentage of people without access to safe water, health services and the percentage of children under 5 who are underweight. The HPI 2 is calculated based on the percentage of people who do not survive to 60, the adult functional illiteracy rate and the percentage of people living below 50% of median personal disposable income.
GDI
GDI (Gender related Development Index) – өмір сүру ұзақтығы, сауаттылық деңгейі, мектепке қатылу және табыс тұрғысынан елдегі гендерлік теңдікті өлшейтін көрсеткіш.
The GDI (Gender related Development Index) measures gender equality in a country in terms of life expectancy, literacy rates, school attendance and income.
Сапалық көрсеткіштер
Сапалық көрсеткіштерге тұру жағдайлары мен адамдардың өмір сүру сапасының сипаттамалары кіреді. Олар бостандық, сыбайлас жемқорлық немесе қауіпсіздік сияқты сандармен оңай есептеуге немесе өлшеуге қиын жайттарды талдауға көмектеседі, бұл көбінесе материалдық емес игіліктер болып табылады.
Qualitative indicators include descriptions of living conditions and people's quality of life. They are useful in analyzing features that are not easily calculated or measured in numbers such as freedom, corruption, or security, which are largely non material benefits.
Географиялық дамудағы айырмашылықтар
Даму қарқынындағы кеңістіктік айырмашылықтар айқын. Дамудың ең танымал үлгісі – Солтүстік-Оңтүстік бөлінісі. Бұл бөлініс бай Солтүстікті немесе дамыған әлемді кедей Оңтүстіктен ажыратады. Бұл бөліну сызығы көрінетіндей қарапайым емес және бүкіл әлемді екі негізгі бөлікке бөледі. Ол Брандт сызығы деп те аталады. Бұл бөліністегі «Солтүстік» деп Солтүстік Америка, Еуропа, Ресей, Оңтүстік Корея, Жапония, Австралия, Жаңа Зеландия сияқты елдер саналады. Бұл аймақтағы елдер көбінесе экономикалық жағынан дамыған. Сондықтан «Оңтүстік» Оңтүстік жарты шардың қалған бөлігін қамтиды, көбінесе дамып келе жатқан елдерден (ДКЕ) тұрады. Тағы бір мүмкін бөліну сызығы – Австралия мен Жаңа Зеландияны ескермегенде, Рак тропигі. Елдердің мәртебесінің тұрақты емес екенін және кейбір оңтүстік елдердің, олардың көпшілігі – Үндістан, Таиланд, Бразилия, Малайзия, Мексика және басқалары сияқты жаңа индустриалданған елдердің (ЖИЕ) қарқынды дамуымен бұл үлгі өзгеріуі мүмкін екенін түсіну маңызды. Бұл елдер өндірістік өндіріс пен экспорттың өсуінің нәтижесінде тұрақты дамуды бастан кешіруде. Көптеген елдерде байлық пен тұрмыс деңгейі айтарлықтай жоғарылап келеді. Дегенмен, осы ережеден ауытқулар да бар. Бұрынғы Кеңес Одағының кейбір елдері нарықтық экономикаға өту кезінде өнеркәсіптің күрт құлдырауын бастан өткерді. Көптеген Африка елдері соғыстар мен ЖИТС эпидемиясының салдарынан ЖҰӨ-нің төмендеуін бастан өткерді, мысалы, Ангола, Конго, Сьерра-Леоне және басқалары. Араб мұнай өндіруші елдер ЖҰӨ-ні қолдау үшін мұнай экспортына өте тәуелді, сондықтан мұнай бағасының төмендеуі ЖҰӨ-нің жылдам төмендеуіне әкелуі мүмкін. Табысының көп бөлігін тек бірнеше экспорт тауарларына тәуелді елдер осы тауарлардың нарықтық құнының өзгеруіне өте сезімтал және көбінесе «банан республикалары» деп аталады. Көптеген дамып келе жатқан елдер табысының үлкен бөлігін бірнеше негізгі тауарлардың экспортына (мысалы, кофе мен ағаш) байланыстырады, ал бұл тауарлардың құны төмендегенде, олардың қарыздарын төлеуге мүмкіндігі болмайды, бұл қиын жағдайға әкеледі. Елдер ішінде байлық көбінесе ауылдық аймақтарға қарағанда қалалық аймақтарда шоғырланған. Байлық табиғи ресурстары бар немесе үшінші (қызмет көрсету) салалары мен саудамен айналысатын аймақтарға да қарай бағытталған. Бұл кен орындары мен Нью-Йорк, Лондон және Токио сияқты қаржы орталықтарының маңында байлықтың жиналуына әкеледі. География экономикалық дамуға да түрлі әсер етеді. Қазіргі деректерді талдау географияның дамып келе жатқан елдерге тигізетін үш маңызды әсерін көрсетеді. Біріншіден, теңіз жолдарына қол жеткізу маңызды, бұл туралы Адам Смит бұрыннан айтқан. Теңіз арқылы тасымалдау құрлықпен салыстырғанда әлдеқайда арзан және жылдам, бұл ресурстар мен идеялардың кеңірек және жылдам таралуына мүмкіндік береді, ал олардың екеуі де экономикалық өркендеудің маңызды бөлігі болып табылады. География аурудың таралуын да анықтайды: мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, әр жылы шамамен 300–500 миллион жаңа безгекке шалдыққан жағдай тіркеледі. Безгек көбінесе экономикалық дамуға қол жеткізе алмаған елдерде кездеседі. Ауру еңбек өнімділігін төмендетіп қана қоймай, елдің жас құрылымын да өзгертеді, халықты ересектердің аурудан қайтыс болуына байланысты балаларға көбірек жүгінуге мәжбүр етеді, ал халық өлім-жітімнің жоғары деңгейіне байланысты туыс деңгейін арттырады. Жоғары туыс деңгейі әр балаға бөлінетін ресурстардың азаюына байланысты балалардың өмір сүру сапасын төмендетеді, сонымен қатар әйелдердің еңбек өнімділігін төмендетеді. Географияның дамуға тигізетін үшінші әсері – ауыл шаруашылығы өнімділігі арқылы. Орташа белдеулерде негізгі астық дақылдарының ең жоғары өнімділігі байқалады, ал Африка саваннасы сияқты аймақтар еңбек құнына қарағанда әлдеқайда аз өнім береді. Ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендігі халықтың үлкен бөлігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеуге тиіс дегенді білдіреді, бұл қалалардың баяу дамуына әкеледі. Бұл өз кезегінде технологиялық прогреске кедергі келтіреді: ХХІ ғасырдағы дамудың маңызды көзі.
There is a considerable spatial variation in development rates. The most famous pattern in development is the North South divide. The North South divide separates the rich North or the developed world, from the poor South. This line of division is not as straightforward as it sounds and splits the globe into two main parts. It is also known as the Brandt Line. The "North" in this divide is regarded as being North America, Europe, Russia, South Korea, Japan, Australia, New Zealand and the like. The countries within this area are generally the more economically developed. The "South" therefore encompasses the remainder of the Southern Hemisphere, mostly consisting of KFCs. Another possible dividing line is the Tropic of Cancer with the exceptions of Australia and New Zealand. It is critical to understand that the status of countries is far from static and the pattern is likely to become distorted with the fast development of certain southern countries, many of them NICs (Newly Industrialised Countries) including India, Thailand, Brazil, Malaysia, Mexico and others. These countries are experiencing sustained fast development on the back of growing manufacturing industries and exports. Most countries are experiencing significant increases in wealth and standard of living. However, there are unfortunate exceptions to this rule. Noticeably some of the former Soviet Union countries has experienced major disruption of industry in the transition to a market economy. Many African nations have recently experienced reduced GNPs due to wars and the AIDS epidemic, including Angola, Congo, Sierra Leone and others. Arab oil producers rely very heavily on oil exports to support their GDPs so any reduction in oil's market price can lead to rapid decreases in GNP. Countries which rely on only a few exports for much of their income are very vulnerable to changes in the market value of those commodities and are often derogatively called banana republics. Many developing countries do rely on exports of a few primary goods for a large amount of their income (coffee and timber for example), and this can create havoc when the value of these commodities drops, leaving these countries with no way to pay off their debts. Within countries the pattern is that wealth is more concentrated around urban areas than rural areas. Wealth also tends towards areas with natural resources or in areas that are involved in tertiary (service) industries and trade. This leads to a gathering of wealth around mines and monetary centres such as New York, London and Tokyo. Geography can also affect economic development in a number of ways. Analysis of current data sets show three significant implications of geography on developing nations. First, access to sea routes is important; this has been noted as far back as Adam Smith. Sea travel is much cheaper and faster than that of land, leading to a wider and quicker dissemination of both resources and ideas, both of which are integral to economic stimulus. Geography also dictates the prevalence of disease: for example, the World Health Organization estimates roughly 300–500 million new cases of malaria every year. Malaria is largely associated with nations that have struggled to achieve sound economic development. Not only does disease decrease labor productivity, but it changes the age structure of the country, forcing the population to lean heavily toward children as adults die from disease and the population sees an increase of fertility to keep up with the high death rates. High fertility both lowers the quality of life for each child due to a decrease in resources allocated to each of them, and also decreases labor productivity for women. The third way geography affects development is through agricultural productivity. Temperate regions have shown the highest output of major grains; regions such as the African savanna relatively yield much less value for the labor cost. Low agricultural output means that a larger portion of the population must spend their efforts in agriculture, leading to a slower urban development. This, in turn, discourages technological advance: an essential source of development for the twenty first century.