Кіріспе

Сұйық оттегі және отын (мысалы, органикалық отын) қамтитын жарылғыш материал оксиликвит деп аталады, сондай-ақ сұйық ауа жарылғышы немесе сұйық оттегі жарылғышы деп те аталады. Ол сұйық оттегінің (LOX) және сәйкес отынның, мысалы, көміртек (көміртегі қарасы), немесе органикалық химиялық заттың (мысалы, күйе мен нафталин қоспасы), ағаш ұны немесе алюминий ұнтағы немесе алюминий кесегінің қоспасынан тұрады. Бұл Sprengel жарылғыш заттарының бір класы болып табылады.

Қасиеттері

Оксиликвиттердің көптеген артықшылықтары бар. Оларды жасау арзан, оларды қауіпсіздік фиузімен іске қосуға болады, ал қателік болған жағдайда оттегі тез буланып, зарядты қысқа мерзімде қауіпсіз етеді. Алғашқы ірі масштабтағы қолданылу 1899 жылы Симплон туннелін салу кезінде, мұнайға малданған диатомит топырағымен немесе қолдану алдында сұйық оттегімен сіңірілген сіңіргіш көмірмен толтырылған патрондар түрінде болды. Басқа бір модификацияда патрон бұрғылау тесігіне орналастырылғаннан кейін сұйық оттегімен толтырылады. Оксиликвиттердің бір кемшілігі – араластырылғаннан кейін олар ұшқынға, соққыға және жылуға сезімтал, сондай-ақ өздігінен тұтану жағдайлары туралы хабарлар да бар. Салмағына шаққандағы қуаты жоғары, бірақ тығыздығы төмен болғандықтан, жарылыс күші де төмен. Тек фиузімен іске қосу кейде сенімсіз болады. Зарядты малданғаннан кейін 5 минут ішінде жарыту керек, бірақ 15 минуттан кейін де, тіпті әлсіз және көмірқышқыл газын бөліп шығара отырып, жарылуы мүмкін. Оксиликвит жарылысы жоғары биіктіктегі ұшақ жүйелерін толтыру кезінде кездейсоқ орын алуы мүмкін. Сұйық оттегі асфальтқа (қарға) төгілгенде, төгілгеннен кейін оттегі тез буланып кетсе де, үстінен өткен кезде жарылыс тудыруға жеткілікті жарылғыш күшке ие болуы мүмкін. Бастапқыда, тұрып, азоттың қайнау температурасы төмен болғандықтан және ол тезірек буланатындықтан, азотпен байытылған сұйық ауа қолданылды, бірақ таза сұйық оттегі жақсы нәтижелер береді. Лампадағы қара және сұйық оттегі қоспасының жарылыс жылдамдығы 3000 м/с, ал динамиттен 4-12% артық жарылыс қуаты бар екені анықталды. Алайда, ол тудырған жалынның ұзаққа созылуы жарылғыш газдардың қатысуында оны пайдалануды қауіпсіз емес етті. Сондықтан оксиликвиттер көбінесе ашық карьерлерде және тоғандарда қолданылды.

Тарих

Бұл қоспалардың жарылғыш қасиеттерін 1895 жылы Германияда газдарды сұйытуға арналған табысты машинаны жасаған профессор Карл фон Линде ашты және оларды оксиликвит деп атады. 1930 жылы осы мақсатта Германияда ғана көп мөлшерде сұйық оттек қолданылды, ал британдық карьерлер қосымша 201,466 фунт (91,383 кг) тұтынып шықты. Апаттардың саны дәстүрлі жарылғыш заттарға қарағанда аз болды. Алайда, LOX сақталған Дьюар колбалары кейде жарылып, бұл колбадағы жылу оқшаулау вакуум қабатындағы газды сіңіретін белсендірілген көмірдегі темір қоспаларынан туындады, ол LOX жабық кеңістікке шыққан жағдайда өздігінен тұтануға себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оксиликвиттерді пайдалану шектеулі болды, себебі синтетикалық аммиактан алынған нитраттар жеткілікті мөлшерде болды. Сұйық оттек өндіруге қажетті күрделі жабдықтарға байланысты, оксиликвит жарылғыш заттары көбінесе тұтыну жоғары болған жерлерде ғана қолданылды. АҚШ-та мұндай орындардың бірі – Орта Батыстағы көмір өндіру аймақтарындағы ашық карьерлер болды. Оның тұтынуы 1953 жылы 10,190 тоннаға жетті, бірақ 1968 жылы нөлге дейін төмендеді, ол толығымен арзан ANFO жарылғыш заттарымен алмастырылды.

Көркем әдебиет

Оксиликвит жарылғыш затты 1951 жылғы Станислав Лемнің "Астронавттар" романында құлаған үңгірде тесік жасау үшін қант пен баллондан алынған сұйық оттектен қажеттілік туғанда дайындаған. Сол құрылғы Энди Уэйрдің "Марсиан" романында және оның фильмдегі бейімделуінде ғарыш кемесінің шлюзінің есігін жарып, қасақана қысымын түсіру үшін де пайдаланылды.