Кіріспе

Вюртембергтің билеушісі 1797-1816 жылдар аралығында, Вюртембергтің бірінші патшасы Фредерик I (Фредерик Вильгельм Карл; 6 қараша 1754 - 30 қазан 1816) 1797 жылдан өліміне дейін Вюртембергті биледі. Ол 1797 жылдан 1803 жылға дейін Вюртембергтің соңғы герцогы, ал 1803 жылдан 1806 жылға дейін Вюртембергтің бірінші және жалғыз сайлаушысы болды. 1806 жылы Наполеон I-нің келісімімен Вюртембергті патшалыққа дейін көтерді. Ол өте алып денелі болғандығымен белгілі.

Пруссияда

Трептоу-ан-дер-Регада (қазіргі Требеятов, Польша) туған Фридрих, Вюртемберг герцогы Фридрих II Евгений мен Бранденбург-Шветттың София Доротеясының үлкен ұлы болды. Фридриктің әкесі Вюртемберг герцогы Карл Александрдың үшінші ұлы болғандықтан, Фридрих ұзақ жылдар бойы билік еткен герцог Карл Евгенийдің (Карл Евгений) немересі еді. Герцог Карл Евгенийдің де, оның келесі ағасы Людвиг Евгенийдің (Людвиг Евгений) ұлдары болмағандықтан, Фридриктің әкесі (сонымен қатар Фридрих аталған) герцогтыққа мұрагер болады деп күтілді, ал одан кейін Фридрих билікке келеді. Алайда, бұл оқиға көп жылдардан кейін болатын, ал оның екі ағасының бірінің заңды ұлының дүниеге келуі Фридриктің үмітін толығымен жояды. Сонымен қатар, герцог ағасы отбасы мүшелерін үкімет ісіне араластыруға құштар емес еді. Сондықтан Фридрих, әкесі сияқты, Ұлы Фридрихтің сарайында әскери мансапқа ұмтылды. Бұл Фридрихті және оның отбасын Пруссия патшасының некелік одақтар желісіне тартты – 1776 жылы оның қарындасы София, Ресей императрицасы Екатерина II-нің ұлы, Цесаревич Павелге үйленді, болашақта Ресей императоры болды. Ресеймен туыстық байланыстар Фридрих үшін дереу, ал 1814 жылғы Вена конгресінен кейін Еуропаның қайта құрылуы кезінде Вюртемберг үшін ауқымды салдарларға әкелді. 1774 жылдың маусым айында ол Пруссия армиясына Кюрассиеррегимент Лёльхёффельдегі оберст (полковник) шенімен кірді, ал 1776 жылдың желтоқсанында сол бөлімнің командирі болды. Ол Бавария мұрагерлік соғысында осы полкпен шайқасты. 1780 жылы ол 2-драгун полкін (Кроков) басқарды. Фридрих 1780 жылдың 15 қазанында Брауншвейгте герцогиня Августа Вулфенбюттельге (он алты жаста, одан он жас кіші) үйленді. Ол Брансвик-Люнебург герцогы Карл Вильгельм Фердинандтың және Ұлыбритания ханшайымы Августаның үлкен қызы болды, сондықтан Ұлыбританияның Георг III-нің немересі және Георг IV-нің болашақ әйелі, Брансвик Кэролайнның әпкесі еді. Неке бақытты болған жоқ – тіпті 1781 жылы алғашқы жүктілігі кезінде ол ажырасуды қалады, бірақ әкесі оны Фридрихпен бірге қалуға көндірді. Төрт баласы болғанына қарамастан, Фридриктің бисексуалдығы және жас дворяндардың тобымен байланысы туралы әңгімелер тарады. Ол Пруссия королімен жақсы қарым-қатынаста болды және үнемі кабинет отырыстарына қатысты, бірақ 1788 жылы оның қарындасы Елизаветаның Австрияның Францискке, кейіннен соңғы Киелі Рим императорына және Австрияның бірінші императорына үйленуі бұл қарым-қатынасқа нұқсан келтірді. Ұлы Фридрих Пруссияның Ресей мен Австрияның жақындасуынан оқшауланып қалуынан қорқып, олардың мұрагерлері Фридрих Вюртембергтің әпкелеріне үйленгенін және (бәлкім, қате) Францисктің некесіне оны кінәлады.

Ресейде

1781 жылы Фридрих прус әскерінен генерал-майор шенімен кетті. Келесі жылы ол әпкесі София мен күйеуі Паульмен бірге Франция мен Италиядағы саяхатынан кейін Ресейге келді. Екатерина II Фридрихтің сөйлеу өнерімен және сенімділігімен әсерленді және оны Випуриде орналасқан Шығыс Финляндияның губернаторы етіп тағайындады. 1783 жылдың маусымнан қазан айына дейін орыс-түрік соғысы кезінде Херсон қаласында 15 000-20 000 сарбаздық корпустың басшысы болды, бірақ ол айқын шайқастарға қатыспады. Фридрих пен оның әйелі арасындағы қарым-қатынас ушыға түсті. Ол оған зорлық көрсеткен деген қаңтар бар, және 1786 жылдың желтоқсанында Санкт-Петербургке келгендегі бір қойылымнан кейін Августа императрица Екатеринадан қорғау сұрады. Екатерина Августаға пана берді және Фридрихке Ресейді тастап кетуді бұйырды. София ағасының тағдырына наразылық білдіргенде, Екатерина: «Вюртемберг князіне қара нәрсе жабатын мен емеспін, керісінше, мен осындай жамандықтарды жасыруға тырысамын және одан әрі олардың пайда болуын тоқтату – менің міндетім» деді. Фридрихтің қайын інісі Паульмен де қарым-қатынасы нашарлағандықтан, Фридрих әпкесі Софияны Екатеринаның ықпалынан қорғауға көмектесуге мәжбүр болды. Августа Батыс Эстониядағы Лохде сарайына жіберілді, бірақ 1788 жылдың 27 қыркүйегінде бірнеше жылдан бері мазалап келген аменореяның салдарынан қайтыс болды. Тұқым қуалаудан болған өлім деген қаңтар тарады, бірақ кейінірек жасалған эксгумация арқылы оның жалған екені дәлелденді. Сол жылы Фридрих Выборгтағы Монрепос резиденциясын сатты. Осы уақыт аралығында Фридрихтің Вюртемберг тағына мұрагер болу мүмкіндігі арта түсті. 1789 жылдың маусымында ол француз төңкерісінің бастапқы кезеңдерін көру үшін Парижге сапар шекті, ал келесі жылы Людвигсбургке көшті, бұл әлі тақта отырған ағасы Карл Эугеннің наразылығын тудырды. 1795 жылы әкесі таққа отырды, содан кейін Фридрих көптен күткен саяси ықпалына қол жеткізді. Брансуикте туған әкесі оған британдық патша отбасымен байланыс орнатуға көмектесті, өйткені Фридрихтің бірінші әйелі Георг III-тің немересі болған. 18 мамыр 1797 жылы Фридрих Георгтың үлкен қызы Шарлоттамен Сент-Джеймс сарайындағы Корольдік капеллада үйленді.

Герцог және курфюрст

1797 жылдың 22 желтоқсанында Фредериктің әкесі, екі жыл бұрын ағасының орнына Вюртемберг герцогы болғаннан кейін, қайтыс болды, және Фредерик III Фредерик ретінде Вюртемберг герцогы болды. Бірақ ол өзінің билігін ұзақ уақытқа дейін тыныштықта ұстай алмады. 1800 жылы француз әскері Вюртембергті басып алды, ал герцог пен герцогиня Венаға қашты. 1801 жылы герцог Фредерик Монбельяр анклавын Франция Республикасына өткізді, және екі жылдан кейін Эллвангенді алмастырды. Рейн өзенінің батыс жағалауын француздардың басып алуы нәтижесінде Империяны қайта ұйымдастырған Рейхсдепутацияхауптсхлюсс бойынша Вюртемберг герцогы сайлау ханзадасы (принц-выборщик) дәрежесіне көтерілді. Фредерик 1803 жылдың 25 ақпанында Сайлау ханзадасы (Курфюрст) атағын алды, содан кейін Вюртемберг сайлау ханзадасы деп аталды. Империяның қайта ұйымдастырылуы жаңа сайлау ханзадасына әртүрлі шіркеулік жерлер мен бұрынғы еркін қалалардың бақылауын да қамтамасыз етті, осылайша оның иеліктерінің аумағын кеңейтті.

Патша

Францияға үлкен көмекші күшпен қамтамасыз еткені үшін Наполеон Фредерикке 1805 жылғы 26 желтоқсанда Вюртембергті патшалыққа көтеруге рұқсат берді. Фридрих 1806 жылғы 1 қаңтарда Штутгартта патша болып тағайындалды және король Фридрих I атағын алды. Көп ұзамай Вюртемберг Киелі Рим империясынан бөлініп, Наполеонның Рейн конфедерациясына қосылды. Жаңа атақ алумен бірге аумақтық кеңею де болды, себебі жақын маңдағы түрлі княздықтардың жерлері Вюртембергке қосылды. Наполеонмен одақтастығының нысаны ретінде Фредериктің қызы Катерина Наполеонның кіші інісі Жером Бонапартқа үйленді. Жаңа патшаның Франциямен одақтасуы оны әкесі Георг III-нің жауына айналдырды. Бірақ патшаның әулеттік байланыстары оған Ұлыбритания және басқа да Еуропалық державалар арасында делдалдық жасауға мүмкіндік берді. 1810 жылы Фредерик композитор Карл Мария фон Веберді Вюртембергтен Фредериктің інісі Людовиктің қаржысын дұрыс басқармағаны үшін қуды. 1813 жылғы неміс жорығында Фридрих жақын одақтастарға өтті, онда оның Ұлыбританияның регенті (кейін Георг IV) және Ресей императоры Александр I-нің туысы ретіндегі мәртебесіне көмектесті. Наполеон құлағаннан кейін ол Вена конгресіне қатысты және патша ретінде бекітілді. Венада Фридрих және оның министрлері Вюртембергтің соңғы он бес жылда алған барлық территорияларын сақтап қалуға тырысты. Фридриктің өзінің билігіндегі медиатизацияланған княздықтарға қатыгездікпен қарауы, оны жоғалтқан тәуелсіздігін қайтаруды үміттене отырып, ықпалды державалардың қолдауын күтіп отырған, жерден айырылған княздықтар ұйымының басты нысанына айналдырды. Бірақ соңында Австрия, княздықтардың табиғи одақтасы ретінде қарастырылған, Вюртемберг сияқты орташа өлшемді неміс мемлекеттерімен одақтасуға көбірек қызығушылық танытты, бұрынғы империяның кішігірім билеушілерінің қорғаушысы ретіндегі дәстүрлі рөлін нығайтудан гөрі; және Фридриктің күмәнді жолмен сатып алынған жерлерін сақтап қалуға рұқсат берілді. 1815 жылы Фридрих басқа неміс княздарымен бірге жаңа Германия конфедерациясына қосылды. Ол келесі жылдың қазан айында Штутгартта қайтыс болды. Патша болғаннан кейін ол балаларына және одан кейінгі еркек ұрпақтарына Вюртембергтің ханзадалары мен ханшайымдары атағын берді, ал туыстарын Вюртембергтің герцогтары мен герцогинялары атағымен құрметтеді. Ол өте бойы ұзын және семіз болды: оның артында оны "Ұлы қарны бар басқарушы" деп атады. Наполеон Құдайдың ханзаданы адам терісінің жарылмайынша қаншалықты созылатынын көрсету үшін жаратқанын айтты. Ал Фридриктің Наполеонның кішкентай басына қанша у бар сыйып батысы қызықтырды.