Кіріспе

Рим императоры 282–283 жылдары. Марк Аврелий Карус (шамамен 222 – шілде немесе тамыз 283) – 282–283 жылдары Рим императоры болған. Өзінің қысқа билік кезеңінде Карус Дунай бойындағы герман тайпаларымен және сарматтармен сәтті соғысқан. Ол Сасанид империясына қарсы жорық кезінде қайтыс болды және оның өлімі табиғи емес себептерден туды деген болжам бар. Оған найзағай шағып соққан деген хабар тарады. Оның орнын ұлдары Карин мен Нумериан басты, осылайша қысқа ғасырға соққан, бірақ қайта жанданып келе жатқан империяға одан әрі тұрақтылық әкелген әулет құрылды.

Өмірбаян

Кар, оның аттанудан бұрын Маркус Нумерий Кар деп аталғаны болжамдалады, әртүрлі мәліметтерге сәйкес, Галлияда, Илирикада немесе Африкада дүниеге келген. Қазіргі заманғы ғылым оның туған жерін Галлия Нарбоненсидегі Нарбо (қазіргі Нарбонн) деп санайды, бірақ ол Римде білім алған. Оның өмірі мен билігі туралы анық айту қиын. Сол дәуірдегі әдебиет пен өнердің құлдырауы, сондай-ақ жақсы тарихшылардың болмауы салдарынан, белгілі мәліметтер көбінесе қайшылықтар мен күмәндерге толы. 282 жылы император Проб оны преториандық префект етіп тағайындағанға дейін, Кар сенатор болған және түрлі азаматтық және әскери қызметтер атқарған. Оның таққа отыруы 282 жылдың тамызында немесе қыркүйегінде болған. Латын тіліндегі дереккөздердің көпшілігіне сәйкес, ол Сирмиумдағы көтерілісте Проб өлтірілгеннен кейін әскерлер тарапынан император деп жарияланған. Алайда, грек дереккөздері ол Раэтияда Пробқа қарсы бүлік көтеріп, оны өлтіргенін айтады. Деректерге сүйенсек, бастапқыда ол адалдығы үшін ұсыныстан бас тартқан, бірақ көп ұзамай қабылдаған. Көптеген жағдайларда сенімсіз саналатын Historia Augusta екі дәстүрді де біледі, бірақ біріншісін жоғары бағалайды. Ол таққа отырғаннан кейін Римге оралмаған, тек Сенатқа хабарлама жіберген. Бұл оның тікелей ізашарлары Тацит пен Пробтың конституциялық принциптерінен елеулі айырмашылықты білдірді, олар кем дегенде сенаттың билігін құрметтеген, ал Диоклетианның одан да деспотиялық әскери автократиясының алғы күші болды. Осыған қарамастан, ол император Пробты қасиеттеп, құдайға теңеуге тырысқан.

Сасанидтерге қарсы жорық және өлім

Карус өзінің ұлдары Карин мен Нумерианға Цезарь атағын берді, содан кейін 283 жылдың басында Каринді Август дәрежесіне көтерді, оны империяның батыс бөлігін басқаруға қалдырды, Галлиядағы тәртіпсіздіктерді реттеу үшін, ал Нумерианды Проб жоспарлаған перстерге қарсы жорыққа өзімен бірге алып кетті. Император ретіндегі алғашқы жорығында ол Дунайда квадтар мен сарматтарға ауыр жеңіліс сыйлады, осының нәтижесінде оған Germanicus Maximus атағы берілді. 16 000 квад қаза тауып, 20 000 адам тұтқынға алынды. Бірақ Римнің одан әрі жаулап алу үміті оның өлімімен тоқтап қалды; Карус Сасани аймағында, күдік тудыратын жағдайда қайтыс болды, өйткені оны найзағай шаққан деген аңыз бар. Басқа теориялар бойынша, ол аурудан немесе билік үшін күрескен қарсыласының уынан қайтыс болған. Тағы бір болжам бойынша, болашақ император Диоклетиан оның өліміне қатысқан болуы мүмкін.

Мұра

160 жыл бұрын Траянның жаулап алған жерлері сияқты, Карустың табыстары да оның ізбасарына бірден қайтарылды. Оның ұлы Нумериан, табиғатынан соғысқа құштар емес, әскер тарапынан Тигр өзеніне шегінуге мәжбүр болды. Лагерьде молния шаққандығы туралы хабар кеңінен тарады, ал әскерлердің жорамалдары оларды Карустың өлімін құдайлардың ашуына байланысты деп ойлауға итермеледі. Империяның шекарасын Тигр өзенімен белгілеп, одан әрі қарулы күшпен өткен римдіктерге құрылыс бұйырылған қарапайым болжамдар тарады. Персия өз иелеріне қайтарылды, ал Римнің пайдасына парсы соғысы он жылдан кейін, Диоклетианның шешуші жеңісімен аяқталды. Азаматтық істер саласында Карус ең алдымен Тацит пен Проб кезінде жартылай қалпына келтірілген сенаттың билігін толығымен жойғаны үшін еске алынады. Ол олардың сайлауын бекітуден бас тартып, оларға жоғарыпарсылық және қашық хабарлама арқылы бұл туралы хабарлады. Ол азаматтық және әскери білімді біріктірген соңғы император болды, бұл екі саланың ажыратыла бастаған дәуірінде; Диоклетиан (Император 284–305), Карустың ұлдарының қысқа билігінен кейін оның орнын басып, кәсіптердің бөлінуін және императорлық биліктің автократиялық негізін бекітті. Карус өмірі бойы қатал және адал мінезімен танымал болғанымен, Пробтың өліміне қатысты күдік, сондай-ақ сенатқа қатысты өркөкірек мінез-құлқы оның беделін өлімінен бұрын түсірді, ал Джулиан, Гиббон атап өткендей, оны Римнің тирандарының қатарына қосты.