Кіріспе
Барбарий – ежелгі "үлкен ұлттардың" біріне жатпайтын халықтың мүшесі. Бұл атау көбінесе кең таралған стереотип негізінде жасалған жалпылама түсінік ретінде қолданылады; варварлар – белгілі бір адамдар жетілмеген немесе тәртіпсіз деп санайтын кез келген ұлттың мүшесі болуы мүмкін (мысалы, тайпалық қоғам), сондай-ақ, белгілі бір "алғашқы" мәдени топтың (мысалы, көшпелілер) немесе әлеуметтік топтың (мысалы, қарақшылар) құрамына кіруі мүмкін, тіпті өз ұлтының ішінде де, сыртында да. Осыған ұқсас термин – "жабайы", ол тарихи тұрғыдан жергілікті халықтармен байланысты. "Барбарий" сөзі идиомалық немесе бейнелі мағынада қолданылғанда, қатыгез, зорлық-зомбылыққа құмар, соғысқұмар және сезімтал емес адамды білдіруі мүмкін. Бұл термин βάρβαρος (barbaros, көпше түрі βάρβαροι barbaroi) сөзінен шыққан. Ежелгі Грекияда гректер бұл терминді грек тілінде сөйлейтін және классикалық грек салтына бағынбайтын адамдарға ғана емес, сонымен қатар грек әлемінің шетіндегі ерекше диалектіде сөйлейтін грек халқына да қолданған. Ежелгі Римде римдіктер бұл терминді германдықтар, кельттер, иберийлер, фракийлер, иллирийлер және сарматтар сияқты римдік емес тайпаларға қатысты пайдаланған. Ерте заманада және кейде одан кейін Византиялық гректер оны түріктерді қаралау үшін қолданған.
A barbarian is a member of a people who are not part of one of the ancient 'great nations'. The designation is usually applied as a generalization based on a popular stereotype; barbarians can be members of any nation judged by some to be less civilized or orderly (such as a tribal society) but may also be part of a certain "primitive" cultural group (such as nomads) or social class (such as bandits) both within and outside one's own nation. A similar term, savage, has historically Indigenous connotations. In idiomatic or figurative usage, a "barbarian" may also be an individual reference to a brutal, cruel, warlike, and insensitive person. The term originates from the βάρβαρος (barbaros pl. βάρβαροι barbaroi). In Ancient Greece, the Greeks used the term not only towards those who did not speak Greek and follow classical Greek customs, but also towards Greek populations on the fringe of the Greek world with peculiar dialects. In Ancient Rome, the Romans adapted and used the term towards tribal non Romans such as the Germanics, Celts, Iberians, Thracians, Illyrians, and Sarmatians. In the early modern period and sometimes later, the Byzantine Greeks used it for the Turks in a clearly pejorative manner.
Этимология
Ежелгі грек тіліндегі βάρβαρος (bárbaros) немесе "варвар" деген атау πολίτης (politēs), "азамат" (πόλις – polis, "қала") деген сөздің антоними болды. Сөздің ең ерте кезде расталған түрі – микен грек тіліндегі pa pa ro, сызба жазу Linear B арқылы жазылған. Гректер грек тілінде сөйлемейтін барлық халықтарды, оның ішінде мысырлықтарды, парсыларды, мидиялықтарды және финикиялықтарды "варварлар" деп атап, олардың өзгешелігін көрсетті. Грек жазушыларының айтуынша, олардың тілі гректерге "бар бар" сияқты түсініксіз дыбыс ретінде естілгендіктен, осы дыбыстар сөздің түбірі саналған, ол эхомиметикалық немесе ономатопоэялық сөз. Әртүрлі жағдайларда гректер, әсіресе афиналықтар, басқа грек тайпалары мен мемлекеттерін (мысалы, эпироттар, элеандар, бооттар және эол тілінде сөйлейтіндер) және тіпті өз афиналықтарын осылай мазақтап, кемсітетін және саяси мақсаттармен пайдаланатын. Бұл термин мәдени екі мағынаны да білдірді. Көне грек тіліндегі βαρβαρίζω (barbarízō) етістігі "варвар сияқты мінездеу немесе сөйлеу" немесе "варварлармен араласу" дегенді білдірді. Платон (Мемлекет 262de) грек-варвар дихотомиясын логикалық абсурд деп қарастырды: әлемді гректерге және грек емес адамдарға бөлу екінші топ туралы ештеңе білдірмейді. Дегенмен Платон өзінің жетінші хатында "варвар" терминін жиі қолданды. Гомердің шығармаларында бұл термин тек бір рет (Илиада 2.867) кездеседі, ол Трой соғысы кезінде Трой үшін күрескен карийлерге қатысты қолданылған βαρβαρόφωνος (barbarophonos) ("түсініксіз сөйлеу") түрінде. Жалпы, "варварлар" ұғымы б.з.б. 5 ғасырға дейінгі архаикалық әдебиетте кеңінен таралмаған. "Илиададағы" барбарофонои грек емес тілде сөйлейтіндерді емес, грек тілін нашар сөйлейтіндерді білдіреді деп болжанады. Б.з.б. 5 ғасырдың бірінші жартысындағы грек-парсы соғыстарынан кейін сөздің мағынасы өзгерді. Осы кезде гректердің біріккен күші алып Парсы империясын жеңді. Шындығында, осы кезеңдегі грек тілінде "варвар" сөзі парсыларға қатысты қолданылды, олар осы соғыста гректердің жауы болған. Римдіктер грек немесе римдіктерге қарама-қарсы, өркениетсіз халықтарды "варвар" деп атады, және Август тұсында римдіктер арасында бұл термин барлық шетелдіктерді білдіретін жалпы атауға айналды (гректер арасында парсы соғыстарынан кейін парсылар сияқты), оның ішінде герман тайпалары, парсылар, галдар, финикиялықтар және карфагендіктер. Грек тіліндегі barbaros термині "варвар" мағынасын білдіретін көптеген сөздердің этимологиялық көзі болды, соның ішінде 16 ғасырда орта ағылшын тілінде алғаш рет тіркелген ағылшын тіліндегі barbarian. Ежелгі Үндістанның санскрит тілінде де barbara (बर्बर) сөзі кездеседі, оның негізгі мағынасы "қатыгез" және "шалқалау" (बड़बड़), бұл бейтаныс тілде сөйлейтін адамды білдіреді. Грек тіліндегі barbaros сөзі санскрит тіліндегі barbaras (шалқалау) сөзімен байланысты. Бұл үнді-еуропалық түбір латын тіліндегі balbutire / balbus ("шалқалау / шалқалау") (итальян тіліндегі balbettare, испан тіліндегі balbucear және француз тіліндегі balbutier) және чех тіліндегі blblati ("шалқалау") сөздерінде де кездеседі. Hindi (बड़बड़ाना) және Urdu (بڑبڑانا) тілдеріндегі baṛbaṛānā етістігі "әурелеп сөйлеу, түсініксіз сөйлеу" дегенді білдіреді. Арамей, көне парсы және араб тілдерінде бұл түбір "шатасып, түсініксіз сөйлеуді" білдіреді. Бұл варварлық немесе көне француз тілінде варварлық ретінде көрінеді, ол араб тіліндегі барбар, бербер сөздерінен алынған, бұл ежелгі араб термині Мысырдың батысындағы Солтүстік Африка тұрғындары үшін қолданылған. Арабша сөз грекше barbaria сөзінен шыққан болуы мүмкін.
Семантика
Оксфорд ағылшын сөздігі "варвар" есімінің бес анықтамасын береді, соның ішінде ескірген "Барбария" қолданысын. 1. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, шетелдік, тілі мен әдет-ғұрыптары сөйлейтін адамнан өзгеше адам. 2. Тарихи. а. Грек емес адам. b. Рим империясы мен оның өркениетінің шегінен тыс жерде өмір сүрген, әсіресе солтүстік халықтарға қатысты, олар оны құлатқан. с. Христиандық өркениетінен тыс адам. d. Ренессанс дәуіріндегі итальяндықтар үшін: Италиядан тыс ұлттың мүшесі. 3. Өрескел, жабайы, беймәдени адам. b. Кейде "жабайыдан" (мүмкін 2-анықтамаға сілтеме жасап) ажыратылады. с. Қытайлар шетелдіктерді осылай жек көрумен атайды. 4. Мәдениетсіз адам немесе әдеби мәдениетке құрметі жоқ адам. 5. Барбарияның тумасы. [Барбария жағалауына қараңыз.] Ескірген. b. Барбариялық қарақшылар және Барбариялық жылқы. Ескірген. ОЭД-дегі "варварлық" жазбасы семантикалық тарихты қорытындылайды: "Ежелгі замандағы мағынасы (гректерде) 'шетелдік, грек емес', кейін 'бейтаныс, өрескел, қатыгез'; (римдіктерде) 'латынша да, грекше де емес', содан кейін 'Рим империясының шегінен тыс жердегілерге қатысты'; осыдан 'мәдениетсіз, беймәдени' және кейін 'христиан емес', содан 'сарацин, дінсіз'; және жалпы алғанда 'жабайы, өрескел, қатыгез, адамгершіліксіз' болған."
Тарихи даму
Гректердің "варварларға" деген көзқарасы құлдықтың өсуімен қатар дамыды, әсіресе Афинада. Грекияның көп бөлігінде қарыздарды төлемеген гректерді құлдыққа түсіру жалғаса берсе де, Афина бұл практиканы б.з.д. 6 ғасырында Солон заманында тыйым салған. Б.з.д. 508 шамасында құрылған Афина демократиясы кезінде құлдық гректер арасында бұрын-соңды көрілмеген деңгейде пайда болды. 483 жылы күміс кенінің ірі қоры табылғаннан кейін, Оңтүстік-Шығыс Аттикадағы Лавреондағы күміс кенінде құлдардың көп саны, өте қатал жағдайда жұмыс істеді, ал кішкентай фабрикалар мен шеберханаларда өндірілетін тауарларды жасаумен айналысатын білікті құл қолөнершілердің саны арта түсті. Бұдан әрі, құл иелену енді тек байлардың ғана құқығы болмады: Афиналық шаруашылықтардың дені, ең кедейлерін қоспағанда, өздерінің еркін мүшелерінің жұмысын толықтыру үшін құлдарды ұстады. Афинаның "варварлық" тегі бар құлдары, әсіресе Қара теңіз маңындағы Фракия және Таврика (Крым) сияқты аймақтардан келді, ал Лидиялықтар, Фригиялықтар және Кариялықтар Кіші Азиядан келді. Аристотель (Саясат 1.2–7; 3.14) варварларды табиғатынан құл ретінде сипаттайды. Осы кезеңнен бастап, Гомерден алынған barbarophonos сияқты сөздер, тек шетел тілінің дыбысын ғана емес, сонымен қатар грек тілінде дұрыс сөйлей алмайтын шетелдіктерді атау үшін де қолданыла бастады. Грек тілінде "логос" сөзі "тіл" және "ақыл" ұғымдарын білдіргендіктен, грек тілінде жаман сөйлеуді ақымақтықпен шатастыру оңай болды. Кейінгі антикалық дәуірде барбарий/варбарой сөзінің мағынасы өзгерді, сол кезде епископтар мен католикойлар "цивилизацияланған" варварлық халықтардың қалаларымен байланысты діни орталықтарға тағайындалды, мысалы, Арменияда немесе Парсыда, ал епископтар көшпелі халықтардың арасындағы бүкіл халықты бақылау үшін тағайындалды. Соңында, бұл термин Кассиодордың (шамамен 485 – 585 ж.) халықтық этимологиясы арқылы жасырын мағынаға ие болды. Ол варвар сөзі "барба (сақал) және рус (жазық дала) сөздерінен құралғанын" айтты, өйткені варварлар қалаларда тұрмай, жабайы жануарлар сияқты далада мекендейді.
Грек стереотиптері
Классикалық бастаулары бар грек стереотиптері варварлықты дамытты: варварлар балалар сияқты, дұрыс сөйлей немесе ойлай алмайды, қорқақ, әйелсіз, тұрпатты, қатыгез, өздерінің құштарлықтары мен тілектерін бақылай алмайды, саяси тұрғыдан өздерін-өздері басқара алмайды. Жазушылар осы стереотиптерді қатты айқайлап жеткізді – мысалы, б.з.д. 4-ғасырда Исократ грек проблемаларын шешу үшін Парсыға қарсы жаулап алу соғысын қажет деп атады. Дегенмен, варварларды кемсітетін грек стереотипі грек көзқарастарына толығымен үстемдік етпеді. Мысалы, Ксенофонт (б.з.д. 354 жылы қайтыс болған) «Киропедияны» жазды, ол Парсы империясын құрған Ұлы Кирдің мақтауға лайық, қияли есептемесі. «Анабазис» еңбегінде Ксенофонттың парсылар және басқа грек емес халықтар туралы айтқандары, олармен танысқан немесе кездескендері, стереотиптердің көбінесе ізін көрсетпейді. Платонның «Протагор» еңбегінде Кеостың Продикі Митиленалық Питтак сөйлеген эол тілін «варварлық» деп атайды. Аристотель гректер мен варварлардың арасындағы айырмашылықты «Саясат» кітабының басты тақырыбының бірі етіп көрсетеді және Эврипидтің «Гректер варварларды билеуі керек» деген сөзін мақұлдап келтіреді. Атақты шешен Демосфен (б.з.д. 384–322) өз сөздерінде «варвар» сөзін қолданып, жамандау пікірлерін білдірді. Киелі кітаптың Жаңа өсиетінде, Тарсус қаласынан шыққан Пауыл (шамамен б.з. 5–67 жылдары өмір сүрген) грек емес халықтарға (Римдіктерге 1:14) қатысты грек мағынасындағы «варвар» сөзін қолданады, сондай-ақ ол жай ғана басқа тілде сөйлейтін адамды сипаттау үшін де қолданады (1 Коринфтіктерге 14:11). Елшілердің істері кітабында Мальта аралдықтары – Пауылға және онымен бірге кеме апатқа ұшырағандарға мейірімділік көрсеткендер – «варварлар» деп аталды (Елшілердің істері 28:2). Пауылдан кейін шамамен жүз жыл өткен соң, Люциан – бұрынғы Рим империясына қосылған Коммагена корольдігінің Самосата қаласының тумасы, Сирия провинциясының бір бөлігі болған – өзін сипаттау үшін «варвар» терминін қолданды. Ол белгілі сатирик болғандықтан, бұл өзін-өзі кемсітетін иронияны білдіруі мүмкін. Бұл сондай-ақ Самосатаның түпкілікті семит тілді халқынан шыққандығын көрсететін болса керек, оларды кейінгі грек тілінде сөйлейтін қоныс аударушылар «варварлар» деп атаған, және олар ақырында бұл атауды өздері қабылдаған болуы мүмкін. Бұл термин грек тілінде орта ғасырлар бойы стандартты қолданыста болды; Византиялық гректер оны 15 ғасырда Шығыс Рим империясының құлауына дейін (кейін Византия империясы деп аталды) кеңінен қолданды (1453 жылы астанасы Константинополь құлаған кезде). Цицерон (б.з.д. 106–43) ішкі Сардинияның таулы аймағын «варварлардың жері» деп сипаттады, ал оның тұрғындары «латроне маструкати» («жүннен жасалған дөрекі киіммен ұрылар») деген ашық жамандаушы терминмен де белгілі болды. «Барбагия» (сардиния тілінде Барбагия немесе Барбаза) деп аталатын аймақ өзінің атауында осы ескі «варварлық» атауын сақтайды, бірақ ол енді «варварлық» қауымдастықтарын саналы түрде сақтамайды: аймақтың тұрғындары өздері атауды табиғи және әсерсіз пайдаланады.
Өлі Галатиялық мүсін
Өлі Галатиялық мүсіні эллиндіктердің "барбарларға" деген көзқарасы мен қатынасын түсінуге көмектеседі. Пергамонның Аттал I (б.з.д. 241–197 жылдары билік еткен) Анатолиядағы кельт галаттарына қарсы жеңісін (шамамен б.з.д. 232 жылы) мерекелеу үшін мүсін жасауды тапсырды (бронза түпнұсқасы жоғалды, бірақ римдік мәрмәр көшірмесі 17 ғасырда табылды). Мүсінде ерекше реализммен өлген кельт жауынгері, оның кельт шашы мен мұрты бейнеленген. Ол құлаған қалқанына отырған, ал жанында қылыш және басқа да заттар жатыр. Ол өліммен күресіп, тағдырына мойын бұрудан бас тартқандай көрінеді. Мүсін кельттердің жеңілісін еске түсіріп, оларды жеңген елдің күшін көрсетеді, сонымен қатар олардың батыл қарсыластар екенін еске салады. Х.В. Янсонның айтуынша, мүсін "олар өлуге қалай дайын екенін білді, тіпті олар варварлар болғанмен де" деген ойды жеткізеді.
Барша жауыздық, өркениет, және асыл жабайы
Гректер скифтер мен галаттарды батыр тұлғалар ретінде, тіпті (Анахарсис жағдайындағыдай) философтар ретінде құрметтеді, бірақ олардың мәдениетін варварлық деп санады. Римдіктер түрлі герман тайпаларын, қоныстанған галлдарды және шабуыл жасайтын гунндарды варварлар деп сипаттады, ал кейінгі классикалық тарихи әңгімелер Батыс Рим империясының құлауымен байланысты көші-қонды "варварлардың шапқындары" деп бейнеледі. Римдіктер бұл терминді римдік емес нәрселерді атау үшін пайдаланды. Неміс мәдениет тарихшысы Сильвио Виетта "варварлық" сөзінің мағынасы қазіргі заманда семантикалық өзгеріске ұшырағанын айтады, себебі Мишель де Монтень 1580 жылы жарияланған сатирикалық мақаласында испандықтардың Жаңа әлемдегі іс-қимылдарын сипаттау үшін оны қолданды. "Варварлық" деп аталатын "цивилизацияланбаған" үнді тайпалары емес, жаулап алушы испандықтар еді. Монтень еуропалықтар басқа мәдениеттердің варварлығын байқаған, бірақ өз қоғамдарының одан да қатыгез және зорлық-зомбылық әрекеттерін, әсіресе (оның заманында) дін соғыстары деп аталатын кезеңде ескермегенін мәлімдеді. Монтеньдің пікірінше, оның халқы – еуропалықтар – нағыз "варварлар" болды. Осылайша, аргумент кері қайрылып, еуропалық басқыншыларға қолданылды. Бұл мағыналық өзгеріспен Еуропада түпкілікті үнді халықтарын күнсіз деп сипаттаған, ал әскери жағынан басым еуропалықтарды жұмақтық әлемге шабуыл жасаған "варварлық" басқыншылар ретінде бейнелеген әдебиет пайда болды.
Батыс емес тарихи контексте
Тарихи тұрғыдан алғанда, "варвар" термині ағылшын тілінде кеңінен қолданылып келген. Көптеген халықтар өзгенің мәдениеттерін, тіпті қарсылас өркениеттерді де түсінбегендіктен мойындамаған. Мысалы, Қара теңіздің солтүстігіндегі көшпелі түркі халықтары – печенегтер мен қыпшақтар византиялықтар тарапынан варварлар деп аталған.
Таяу Шығыс және Солтүстік Африка
Христиандарға белгілі варварлар елі. Солтүстік Африканың тума берберлері ерте римдіктердің "варбар" деп атаған көптеген халықтарының бірі болды. Бұл термин ортағасырлық арабтар тарапынан да қолданыла берді (бербер этимологиясына қараңыз), бірақ кейін "Амазиг" деген сөзбен алмастырылды. Ағылшын тілінде "бербер" термині экзоним ретінде қолданыла береді. Осы жағалауда орналасқан Барбариялық қарақшылардың аты (бірақ олар міндетті түрде берберлер емес) және Барбария немесе Барбария жағалауы деген географиялық атау да одан шыққан. Бұл термин сонымен қатар Солтүстік Африканың көп бөлігін қамтитын Барбария аймағынан шыққан адамдарды да білдіретін болды. Барбария деген атау араб тіліндегі "Барбар" сөзінен, ал ол латын тіліндегі "barbaricum" – "варбарлардың жері" деген сөзден туындаған болуы мүмкін. Көптеген тілдерде "басқалар" деген ұғым өз тіліңде сөйлейтін емес адамдармен байланыстырылады; грек тіліндегі "barbaroi" сөзі араб тіліндегі "ajam" – "араб тілінде сөйлейтін емес, араб емес (әсіресе) парсылар" сөзімен паралельді.
Үндістан
Гректер бүкіл Арабияны варварлық деп есептеген. Ежелгі үнді эпосы Махабхаратада санскрит тіліндегі "барбара" сөзі ведалық емес халықтардың түсініксіз, бейтаныс тіліне (қабылдау бойынша "әдемі сөздер", "тұспалжыңды сөйлеу") сілтеме жасаған ("надан, шетелдік, күнәкар, төмен және варварлық").
Қытай
Барбарий типтерінің патшалығы деп аталады. Қытайдың дәстүрлі мәдениетіндегі "барбар" терминінің бірнеше аспектісі бар. Біріншіден, қытай тілінде бірнеше тарихи "варвар" экзонимдері кездеседі. Қытай емес халықтарды атау үшін қолданылған бірнеше тарихи қытай иероглифтері графикалық тұрғыдан қарапайымдыққа шақыратын болған. Мысалы, Яо халқының иероглифі яо 猺 "шакал" дегеннен яо 瑤 "бағалы жаде" деп заманауи кезеңде өзгертілді. Хуа ("қытай") мен И (көбінесе "барбар" деп аударылады) арасындағы бастапқы Хуа-И айырмашылығы мәдениет пен билікке, бірақ нәсілге емес, негізделген. Тарихи тұрғыдан алғанда, қытайлықтар шетелдік этностық топтарды атау үшін әртүрлі сөздерді қолданған. Олардың ішінде 夷 Yi термині де бар, ол көбінесе "барбарлар" деп аударылады. Бұл дәстүрлі аудармаға қарамастан, И терминін ағылшын тіліне аударудың басқа да тәсілдері бар. Мысалы, "шетелдіктер", "сыртқы адамдар", "жабайы тайпалар", "цивилизацияланбаған тайпалар" және т.б.
Тарих және терминология
Қытай тарихи жазбаларында қазіргі уақытта "варварлар" деп аталатын халықтар туралы деректер төрт мың жылдан астам уақыттан бері кездеседі, бірақ бұл "варвар" терминінің грек тіліндегі шығу тегі, кем дегенде грек тіліндегі жазбалардың отыз төрт ғасырынан бұрын белгілі болған. Синолог Херли Глеснер Криль айтқандай: "Қытай тарихында "варварлар" тұрақты түрде кездесетін тақырып, кейде маңыздылығы аз, ал кейде өте маңызды. Олар Шан оракул жазуларында жақсы көрінеді, ал 1912 жылға дейін болған династия қытайлықтардың көзқарасынан варварлық болып саналды". Шан династиясының (1600–1046 ж.б.д.) оракулдары мен қола жазуларында шетелдіктерді атау үшін алғаш рет арнайы қытай экзонимдері қолданылды, көбінесе соғыс немесе құрмет көрсету контекстінде. Мысалы, У Динг патшасы (б.з.д. 1250–1192 жж.) Гуйфан 鬼方, Ди 氐 және Цян 羌 "варварларымен" күресті. Көктем және күз кезеңінде (б.з.д. 771–476 жж.) төрт экзонимнің мағынасы кеңейтілді. "Оларға варвар тайпаларын білдіретін Ронг, И, Ман және Ди сияқты жалпы атаулар кірді". Бұл Сий 四夷 "Төрт варвар", көбінесе "алғашқыда этникалық топтардың атаулары" болды: И немесе Донги 東夷 "шығыс варварлары", Ман немесе Нанман 南蠻 "оңтүстік варварлары", Ронг немесе Сиронг 西戎 "батыс варварлары" және Ди немесе Бейди 北狄 "солтүстік варварлары". Орыс антропологы Михаил Крюков осы тұжырымға келді. Көрініп тұрғанындай, варвар тайпаларының бастапқыда жеке-жеке аттары болған, бірақ б.з.б. бірінші мыңжылдықтың ортасында олар әлемнің төрт бағытына сәйкес жіктеліп, схемалық түрде жіктелді. Нәтижесінде, аумақ тағы да "біз" тобының басты критерийіне айналды, ал ортақ тектің санасы екінші орынға түсті. Тіл, материалдық мәдениеттің белгілі бір формаларын қабылдау, белгілі бір рәсімдерді сақтау, ең бастысы, экономика мен өмір салты маңызды болып қала берді. Хуа-Ся халқы үшін ауыл шаруашылығы – жалғыз лайықты өмір салты. Қытай классиктері осы төрт жалпы атаудың комбинацияларын жергілікті "варвар тайпаларын" атау үшін қолданды, мысалы, "батыс және солтүстік" Ронгди, "оңтүстік және шығыс" Маньи, Наньибейди "оңтүстік және солтүстіктегі варвар тайпалары" және Маньиронгди "барлық варварлар". Крильдің айтуынша, қытайлар Ронгди және Маньиді "қытай емес, шетелдік, варвар" дегенді білдіретін жалпылама терминдер ретінде қолданған, ал "Ронг пен Ди – қасқырлар" (Zuozhuan, Min 1) деген мәлімдеме "бүгінде көптеген елдердегі көптеген адамдардың "шетелдіктерге сенуге болмайды" деген пікіріне өте ұқсас". Қытайлардың қытай емес топтарды жамандауының кем дегенде екі себебі болды. Біріншіден, олардың көпшілігі қытайларды мазалап, тонады, бұл оларға нағыз наразылық тудырды. Екіншіден, қытайлардың осы халықтардың аумағына үнемі еніп, оларды алдап, бағындыруға тырысқаны анық. Оларды адамнан кем етіп көрсету арқылы қытайлар өздерінің іс-әрекеттерін ақтады және ар-ұждандарына қайғы тудырмады. И сөзінің нақты мағыналары да бар, мысалы, Хуай өзені аймағындағы Хуайи 淮夷 халқына қатысты, сонымен қатар "варвар; шетелдік; қытай емес" деген жалпылама мағыналары да бар. Лин Ютанның "Қытай-ағылшын заманауи сөздігі" И сөзін "шығыс шекарасындағы ежелгі варвар тайпасы, кез келген шекара немесе шетелдік тайпа" деп аударады. Синолог Эдвин Г. Пуллейбланк И есімінің "варвар" деген негізгі қытай терминін бергенін айтады, бірақ "Қайшылығы бар, И қытай емес халықтардың ішіндегі ең өркениеттісі деп есептелді".
Идеалдандыру
Кейбір қытай классиктері варварларды романтикалық бейнелеуге немесе идеализациялауға ұмтылады, бұл батыстың "асыл жабайы" концепциясына ұқсас. Мысалы, Конфуцийдің "Аналектісінде" мынадай жазба бар: «Ұстаз деді: Шығыс және Солтүстік [夷狄] варварлары өз билеушілерін сақтап қалды. Олар Қытайдағыдай құлдырап кеткен жоқ. Ұстаз деді: «Жол дамымайды». Мен салаға мініп, теңізге қарай жүземін». Ұстаз Шығыс тоғыз тайпасының [九夷] арасында қоныстануды жоспарлады. Біреу: «Мен сіздің олардың мәдениетсіздігіне төзе алмайтыныңыздан қорқамын», – деді. Ұстаз: «Егер нағыз адал кісі олардың арасында қоныстанса, мәдениетсіздік туралы мәселе тез арада шешілер еді», – деді. Аудармашы Артур Уэйли ертедегі қытай әдебиетінде «асыл жабайының» идеалдануы жиі кездесетінін атап өтті, «Цзо Чжуань» максикасын мысалға келтірді: «Егер император өкіметін жоғалтса, білімді «Төрт варвар» – солтүстік, батыс, шығыс және оңтүстік арасында іздеу керек». Профессор Крильдің айтуынша, ежелгі заманнан бері қазірге дейін қытайлықтардың мәдениеті қытай мәдениетінен өзгеше адамдарға – «варварларға» – деген көзқарасы көбінесе жеңілтектеушілікпен, кейде қорқынышпен араласқан. Қытайлықтар варварларды кемсіткенімен, қытай мәдениетін қабылдаған жеке тұлғалар мен топтарға өте жомарт болғандарын атап өткен жөн. Сонымен қатар, кейде олар осы халықтардың қатыгез күшіне немесе қарапайым әдет-ғұрыптарына қызығушылық танытқан сияқты. Сәл байланысты мысал ретінде, Мэнций конфуцийлік тәжірибелердің әмбебап және уақыттан тыс екеніне сенді, сондықтан Хуа және И олардың үлгісін алды. «Шун шығыс варвары болды; ол Чу Фенгте туды, Фу Сяға көшті және Минг Тяода қайтыс болды. Вэнь патшасы батыс варвары болды; ол Ч'и Чоуда туды және Пи Иньде қайтыс болды. Олардың туған жерлері мың лиден астам қашықтықта болды және араларында мың жыл өтті. Бірақ олар Орталық мемлекеттерде билікке келгенде, олардың іс-әрекеттері бір-бірімен үйлесімді болды. Екі дананың, бірі ертерек, бірі кейінірек, принциптері бірдей болды». 121 жылғы Шуовэнь Цзези сөздігінде «и 夷» термині «шығыс адамы» деп түсіндіріледі. Сөздікте И, қытай тіліндегі Xia 夏 сөзінен ешқандай айырмашылығы жоқ екені де айтылады. Шуовэнь Цзезиде qiang терминінің астында yi термині қайырымдылық пен ұзақ өмірмен байланыстырылған. Сондықтан И елдері – адамдар ұзақ өмір сүретін ізгі елдер. Конфуцийдің дао орталық мемлекеттерде іске аспаған кезде, И елдеріне баруды қалаған себебі осы.
The Master said, The [夷狄] barbarians of the East and North have retained their princes. They are not in such a state of decay as we in China. The Master said, The Way makes no progress. I shall get upon a raft and float out to sea. The Master wanted to settle among the [九夷] Nine Wild Tribes of the East. Someone said, I am afraid you would find it hard to put up with their lack of refinement. The Master said, Were a true gentleman to settle among them there would soon be no trouble about lack of refinement. The translator Arthur Waley noted that, "A certain idealization of the 'noble savage' is to be found fairly often in early Chinese literature", citing the Zuo Zhuan maxim, "When the Emperor no longer functions, learning must be sought among the 'Four Barbarians,' north, west, east, and south." Professor Creel said,
From ancient to modern times the Chinese attitude toward people not Chinese in culture—"barbarians"—has commonly been one of contempt, sometimes tinged with fear It must be noted that, while the Chinese have disparaged barbarians, they have been singularly hospitable both to individuals and to groups that have adopted Chinese culture. And at times they seem to have had a certain admiration, perhaps unwilling, for the rude force of these peoples or simpler customs. In a somewhat related example, Mencius believed that Confucian practices were universal and timeless, and thus followed by both Hua and Yi, "Shun was an Eastern barbarian; he was born in Chu Feng, moved to Fu Hsia, and died in Ming T'iao. King Wen was a Western barbarian; he was born in Ch'i Chou and died in Pi Ying. Their native places were over a thousand li apart, and there were a thousand years between them. Yet when they had their way in the Central Kingdoms, their actions matched like the two halves of a tally. The standards of the two sages, one earlier and one later, were identical." The prominent (121 CE) Shuowen Jiezi character dictionary, defines yi 夷 as "men of the east" 東方之人也. The dictionary also informs that Yi is not dissimilar from the Xia 夏, which means Chinese. Elsewhere in the Shuowen Jiezi, under the entry of qiang 羌, the term yi is associated with benevolence and human longevity. Yi countries are therefore virtuous places where people live long lives. This is why Confucius wanted to go to yi countries when the dao could not be realized in the central states.
Қытайдың кемсітуші таңбалары
Қытай емес халықтарды транскрипциялау үшін қолданылған кейбір қытай таңбалары графикалық тұрғыдан кемсітетін этностық айыптаулар болды, онда қорлау қытай сөзінен емес, оны жазуға қолданылған таңбадан туындаған. Мысалы, "Яо халқы" деп аталатын, негізінен Қытайдың оңтүстік-батысы мен Вьетнамның таулы аймақтарында тұратын Яо халқының жазбаша қытай транскрипциясы. 11-ғасырдағы Сун әулетінің авторлары Яо экзонимін алғаш жазғанда, 100-ден астам "яо" деп айтылатын таңбалардың ішінде олар қорлайтын мағынада "шакал" (猺) таңбасын таңдады (мысалы, 腰 "бел", 遙 "алыс", 搖 "қалтырату"). 20-ғасырғы қытай тілі реформалары барысында, бұл графикалық кемсітуші таңба 猺 ("ит/аң" радикалымен жазылған) "шакал; Яо" екі рет ауыстырылды: біріншісінде, жаңадан ойлап табылған yao 傜 ( "адам" радикалымен) "Яо", содан кейін yao 瑤 ("жаде" радикалымен) "бағалы жаде; Яо". Қытай орфографиясы (тілді жазуға қолданылатын символдар) әліпбилік жазу жүйесінде болмайтын этникалық айыптауларды логографиялық түрде жазуға ерекше мүмкіндіктер береді. Яо этносы үшін, Яо 猺 "шакал" және Яо 瑤 "жаде" транскрипциялары арасында айырмашылық бар, бірақ Яо және Яу транскрипциялары арасында ешқандай айырмашылық жоқ.
Мәдени және нәсілдік варварлық
Археолог Уильям Мичэмнің айтуынша, тек Шан әулетінің соңғы кезеңінде ғана «қытай», «қытай мәдениеті» немесе «қытай өркениеті» туралы сөз қозғауға болады. «Ежелгі Қытай тарихының дәстүрлі көзқарасы дұрыс деген бір түсінік бар (әлде, мүмкін, ол династиялық өркениеттің алғашқы пайда болуынан бастау алған): осы эзотерикалық оқиғаның шетінде және сыртында болғандар «варварлар» болды, өйткені олар өркениеттің императорлық кеңеюімен тығыз байланысқа келмегенше өркениеттің жемісінен ләззат алмады (немесе зардап шекпеді)». Дәл осылай, Крил конфуцийлік лидің – «әдет-ғұрыптар; ырымдар; әдеп» – мәнін түсіндірді. «Қытайлықтардың» негізгі критерийі ежелден және бүкіл тарих бойына мәдени болып келді. Қытайлықтардың өмір сүрудің ерекше жолы, кейде ли деп сипатталатын ерекше әдеттер кешені болды. Бұл өмір салтына сай келетін топтар, жалпы алғанда, қытайлар деп саналды. Одан бас тартқандар қытайлық болып саналмады. Осы аккультурация процесі, варварларды қытайға айналдыру, қытай халқының үлкен бөлігін жасады. Батыс Чоу дәуіріндегі варварлар көбінесе болашақ қытайлықтар немесе болашақ қытайлардың ата-бабалары болды. Бұл өте маңызды факт. Алайда, ерте әдебиеттерде қытайлықтар мен варварлардың арасындағы физикалық айырмашылықтарға қатысты ешқандай сілтемелерді ешқашан таппайтынымыз маңызды. Бізге белгілі болғандай, бұл айырмашылық тек мәдени тұрғыдан болды. Пакистандық академик М. Шахид Аламның айтуынша, «қытайлық дүниетанымда нәсілге қарағанда мәдениеттің орталық маңызы маңызды болды. Бұл әрқашанда «варварлар мәдени тұрғыдан ассимиляциялануы мүмкін» деген тұжырымға негізделген өркениетті миссияға айналды; атап айтқанда, лаихуа 來化 – «келіп, өзгеріңіз» немесе Ханхуа 漢化 – «қытайға айналыңыз; синизацияланыңыз». Француз антропологы Клод Леви-Штраустың «Шикі және пісірілген» атты еңбегін жазғанға дейін екі мыңжылдық бұрын қытайлықтар Қытайда өмір сүрген варварлық халықтардың «шикі» және «пісірілген» санаттарын ажыратты. Shufan 熟番 – «тамақ пісірілген [тамақ жейтін] варварлар» кейде синизацияланған деп түсіндіріледі, ал shengfan 生番 – «шикі [тамақ жейтін] варварлар» синизацияланбаған деп түсіндіріледі. Лиджиде мына сипаттама берілген: «Сол бес аймақтың халқы – Орта мемлекеттер, [Ронг], [И] (және олардың айналасындағы басқа да жабайы тайпалар) – олардың әрқайсысының өз табиғаты болды, оларды өзгертуге болмайды. Шығыс тайпалары [И] деп аталды. Олардың шаштары байланбаған, денелеріне татуировкалар салынған. Олардың кейбіреулері тамағын отқа пісірмей-ақ жеді. Оңтүстікке қарай адам деп аталды. Олар маңдайларына татуировка жасап, аяқтары бір-біріне қаратып қойған. Олардың кейбіреулері тамағын отқа пісірмей-ақ жеді. Батыстағылар [Ронг] деп аталды. Олардың шаштары байланбаған, терілері бар еді. Олардың кейбіреулері дәнді тағамдар жемеді. Солтүстіктегілер [Ди] деп аталды. Олар мал терісін, құс терісін киіп, үңгірлерде тұратын. Олардың кейбіреулері дәнді тағамдар жемеді». Дикёттер табиғат пен тәрбие арасындағы тығыз байланысты түсіндіреді: «Шенгфан, сөзбе-сөз «шикі варварлар» деп аталатын, олар жабайы және қарсылық білдіретін адамдар деп саналды. Шұпандар немесе «пісірілген варварлар» – қолға ілгерілеп, мойынсұнатын адамдар. Шикі азықтарды жеу – варвардың физиологиялық күйіне әсер ететін жауыздықтың белгісі деп саналды». Кейбір соғысушы мемлекеттер кезеңіндегі мәтіндерде қытайлықтардың және варварлардың табиғаты үйлесімсіз деген сенім жазылған. Мысалы, Менций бірде былай деген: «Мен қытайлықтардың варварларды өздерінің жолдарына бұрғанын естідім, бірақ олардың варварлық жолдарға бұрылғанын естімедім». Дикёттер былай дейді: «Қытайлардың табиғаты варварлардың зұлым әсерлеріне төзімді деп саналды; кері қайту мүмкін емес еді. Тек варвар ғана қытайлықтардың салтын қабылдап, өзгеруі мүмкін». Алайда, әр түрлі ойшылдар мен мәтіндер бұл мәселеде әр түрлі пікірлер білдіреді. Мысалы, танымал Тан конфуцийшісі Хан Ю өзінің Yuan Dao эссесінде былай деп жазды: «Конфуций Chunqiu жазғанда, ол феодалдар И ырымдарын қолданса, онда оларды И деп атауға тиіс деді; егер олар қытай ырымдарын қолданса, онда оларды қытай деп атауға тиіс». Хан Ю сол эсседе өз заманының қытайлықтарының барлығы И бола алатынын айтып, қайғырды, өйткені Тан соты И заңдарын бұрынғы патшалардың ілімдерінен жоғары қоюды қалады. Сондықтан Хан Юның очеркі қытайлықтардың өз мәдениетін жоғалтып, бейтарап шеткеріге айналуы мүмкіндігін көрсетеді, ал бейтарап шеткерілердің қытайлыққа айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Әйелдер әулетінен кейін, Қытайдың көптеген билеушілері солтүстіктегі Ішкі Азия этникалық топтарынан болды, мысалы, Ляо, Цзинь және Юань әулеттерінің кидандары, жучендері және моңғолдары, соңғысы бүкіл Қытайды биледі. Сондықтан тарихшы Джон Кинг Фэрбенк былай деп жазды: «Ляо, Цзинь және Юань әулеттерінің басқындығының Қытайға тигізген үлкен әсері зерттеле бастады». Цин әулеті кезінде Қытай билеушілері Конфуций философиясын және Хань қытайлық институттарын қабылдап, маньчжу билеушілері Қытайды билеуге құдайдың мандатын алғанын көрсетуге тырысты. Сонымен қатар, олар өздерінің туған мәдениетін сақтап қалуға да тырысты. Маньчжулардың Хань қытай мәдениетін қабылдауының арқасында көптеген Хань қытайлықтары (бірақ барлығы емес) маньчжуларды Қытайдың заңды билеушілері деп қабылдады. Сол сияқты, Фудан университетінің тарихшысы Яо Далидің айтуынша, тіпті соңғы Сун және ерте Юань кезеңдерінің «отаншыл» батыры Вэнь Тяньсян да моңғол билігінің заңсыз екеніне сенбеді. Шындығында, Вэнь Юань әулетінің шенеунігі болуға мәжбүр болмаса, моңғол билігі астында өмір сүруге дайын болды, Сун әулетіне деген адалдығынан. Яо Вэньнің соңында қаза тапқанын, өйткені ол Юань шенеунігі болуға мәжбүр болды деп түсіндіреді. Демек, Вэнь өзінің әулетіне деген адалдығы үшін қаза тапты, өйткені ол Юань сотын қытай емес, заңсыз режим деп қарады және олардың билігі астында өмір сүруден бас тартты. Яо сонымен қатар, Юань Мин кезеңіне көшкен кезде көптеген қытайлықтар Вэньдің бір әулетке адалдық танытуын, нәсілдік/этникалық айырмашылықтардан жоғары қоюын бөлісетінін айтты. Көптеген Хань қытай жазушылары моңғолдардың құлауын және Мин әулеті үкіметі түрінде Хань қытай билігінің қайта оралуын тойламады. Көптеген Хань қытайлықтары жаңа Мин сотында қызмет етуді қаламады, өйткені олар Юаньға адал болды. Кейбір Хань қытайлықтары моңғолдарға деген адалдығының дәлелі ретінде олар үшін өлімге дейін барып, өз-өзіне қол жұмсады. Мин әулетінің негізін қалаушы Чжу Юаньчжан Юань кезеңінде дүниеге келгеніне және Юань Қытайды билеуге заңды түрде мандат алғанына қуанғанын көрсетті. Жеке ескерту ретінде, оның негізгі кеңесшілерінің бірі Лю Цзи, қытайлықтар мен қытай емес халықтардың әртүрлі екенін, бірақ олардың тең екенін жақтады. Сондықтан Лю «И»-ге қарағанда қытайлықтардың жоғары екені немесе болғаны туралы идеяға қарсы шықты. Бұл нәрселердің барлығы көрсетіп тұрғаны, көне қытайлардың көптеген жағдайларда нәсіл мен этникалық қатысынан гөрі мәдениетке (және кейде саясатқа) қытайлықтар мен қытай емес халықтарды бөліп тұратын сызық ретінде қарағанын көрсетеді. Көптеген жағдайларда, қытай емес халықтар қытайлыққа айналды және керісінше, әсіресе мәдениетте өзгеріс болғанда.
Жапония
Еуропалықтар Жапонияға келгенде, оларды нанбан (南蛮) деп атады, сөзбе-сөз – «Оңтүстік варварлары», себебі португалдық кемелер оңтүстіктен келгендей көрінді. Кейін келген голландтар да нанбан немесе комо (紅毛) деп аталды, сөзбе-сөз – «қызыл шашты» деген мағынаны білдіреді.
Колумбқа дейінгі Америка
Мезоамерикада ацтек өркениеті "Чичимека" сөзін қазіргі Мексиканың солтүстігінде, Үштік одақ империясының шетінде көшпелі аңшы-жинақшы тайпалар тобын атау үшін қолданды. Ацтектер бұл тайпаларды жабайы және өркениетсіз деп есептеді. "Чичимека" сөзінің бір мағынасы "ит адамдар" дегенді білдіреді. Оңтүстік Америкадағы инкалар өз империясының билігіне бағынбаған халықтардың барлығын "пурум ауқа" деп атаған (Промаукалар туралы қараңыз). Еуропалық және американдық отарлаушылар жергілікті американдықтарды көбінесе "жабайылар" деп атаған.
Ерте заманауи кезең
Ренессанс дәуіріндегі итальяндықтар өз елінен тыс жерде өмір сүрген кез келген адамды варвар деп атайтын. Мысалы, Никколо Макиавеллидің "Принц" кітабының соңғы тарауы, "Exhortatio ad Capesendam Italiam in Libertatemque a Barbaris Vinsicandam" (ағылшын тілінде: Италияны алып, варварлардан азат етуге шақыру) Лоренцо де Медичиге, Урбино герцогына Италияны біріктіруге және Франциядан Шарль VIII мен Людовик XII, сондай-ақ Арагоннан Фердинанд II сияқты басқа еуропалық билеушілер бастаған "варварлардың шапқындарына" тоқтамақ үшін үндеу жасайды. 1588 жылы испандық армадамен бірге теңізге шыққан испандық теңіз саяхатшысы Франсиско де Куэльяр ирландтарды сипаттау үшін "жабайы" ("salvaje") деген сөзді қолданды.
Марксистік терминнің қолданылуы
1916 жылы соғысқа қарсы "Германия социал-демократиясының дағдарысы" атты памфлетінде марксистік теоретик Роза Люксембург былай деп жазады: «Буржуазиялық қоғам тоғысқа келді, ол социализмге өтуі немесе варварлыққа регресс жасауы керек». Люксембург бұл сөзді Фридрих Энгельске жатқызған, бірақ Майкл Лёви көрсеткендей, Энгельс «варварлық» терминін емес, одан әлсіз сөздерді қолданған: «Егер бүкіл қазіргі қоғам құрып кетпеуі үшін, өндіріс және тарату тәсілінде революция болуы керек». Люксембургтің 1892 жылы Карл Каутский жазған «Эрфурт бағдарламасынан» бір сөйлемді есіне түсіріп, оны қате түрде Энгельске жатқызғаны айтылады: «Қазіргі жағдайда капиталистік өркениет жалғаса алмайды; біз социализмге қарай ілгерілеуіміз керек немесе варварлыққа кері қайтуымыз керек». Люксембург «варварлыққа регресс» дегенінің мағынасын былай түсіндірді: «Осы сәтте [яғни 1916 жылғы Еуропа] айналамызға қарасақ, буржуазиялық қоғамның варварлыққа кері оралуы нені білдіретінін көреміз. Бұл әлемдік соғыс – варварлыққа регресс. Империализмнің жеңісі өркениеттің құлуына әкеледі. Алдымен, бұл қазіргі заманғы соғыс кезінде эпизодтық түрде болады, бірақ шексіз соғыстар кезеңі басталғанда, ол оның сөзсіз салдарына қарай дамиды. Бүгінде біз Фридрих Энгельс бір буын бұрын болжаған таңдау алдында тұрмыз: империализмнің жеңісі және ежелгі Римдегідей, өркениеттің құлауы, халықтың азаюы, қирау, деградация – үлкен зират. Немесе социализмнің жеңісі, яғни империализмге және оның соғыс әдісіне қарсы Халықаралық Пролетариаттың саналы, белсенді күресі».
Қазіргі заманғы халықтық мәдениет
Қазіргі заманғы танымал мәдениетте Конан Варвар сияқты қиялға толы варварлар кездеседі. Мұндай қиял-ғажайыптарда "варбарлық" сөзімен дәстүрлі түрде байланыстырылған теріс мағыналар көбінесе өзгертіліп беріледі. Мысалы, Роберт Э. Говардтың "Конан" сериясының бірінші туындысы – "Қилыстағы Феникс" (1932) Аквилония патшалығын "варбар" кейіпкері патша Нумидидтен күшпен тартып алғаннан кейін жазылған. Ол Нумидидті тағында тұрып-тұрып тұншықтырып өлтіреді. Оқиғаның мазмұны патшалыққа билік құлдырап, зұлымдыққа бой алған мұрагерлік монархтан күшті және жандануға толы варбарлық билеушіге өткендіктен үлкен пайда келгенін көрсетеді.