Кіріспе

Мормон кітабында айтылған Амония (,/æ//m//ə/'/n//aɪ//h//ɑː/) – заңгерлер мен судьялар басқаратын қала ретінде Мормон кітабында еске алынады. Мормон кітабының пайғамбары Алма уағыздау сапары барысында Амонияға келген кезде, қала мәтіндегі "ең қорқынышты эпизодтардың" біріне айналады, онда Амонияның үстем элитасы оны түрмеге қамап, оның уағызына көнген ер адамдарды елден қуады, ал оның миссиясымен байланысты әйелдер мен балаларды отпен қырып салады.

Нефиттік христиан шіркеуі

Нефиттік христиан шіркеуінің әр түрлі нұсқалары оқиға барысында кездеседі.

Мормон кітабы

Мормон Кітабы – соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының негізгі діни мәтіні. Кітаптағы оқиға бойынша, бір отбасы Ғиса пайғамбарлықпен басшылық етіп, Бабыл тұтқынынан құтылу үшін Иерусалимнен қашып кетеді. Құдайдың жетекшілігімен олар Америкаға жетіп, туысқандық даудан екіге бөлінеді: нефиттер мен ламандықтар. Исаның дүниеге келгенінен бұрын өмір сүргеніне қарамастан, нефиттердің қоғамында христиандық шіркеулер мен христиандық дінді уағыздаған пайғамбарлар болады. Оқиғаның көп бөлігі негізгі баяндаушы Мормонның естеліктері ретінде берілген, ол нефиттер тарихынан үзінділер жасап, Мормон Кітабын құрастырған және осылайша мәтінді жазған.

Алма кітабы

Мормон кітабы он бес кітапқа бөлінеді, олардың аттары кітаптағы пайғамбарлардың есімдерімен аталады, бұл Киелі кітаптың пайғамбарлық кітаптарын еске түсіреді. Тоғызыншы кітап – Алма кітабы, ол Алма пайғамбардың есімімен аталған, оның әкесі бұрынғы Нефиттердің христиан шіркеуін, оны патша Бенжамин мен патша Мосия құрған, жаңа христиан шіркеуімен алмастырған. Осы кітапта Мормон «Соттардың билігі» кезеңінде Алма мен оның ұлы Геламанның қызметі туралы баяндайды, бұл кезеңде Нефит қоғамында соттардың билігі монархияны алмастырған. Алма кітабы құрылымдық тұрғыдан бір-біріне параллель төрт бөлімге бөлінеді. Бірінші және үшінші бөлімдерде (Алма 1–16 және 30–44) Алма Нефиттер арасындағы наразылықтармен кездесіп, оларға жауап береді; екінші және төртінші бөлімдерде (Алма 17–29 және 45–63) Мормон Нефиттер мен Ламандықтардың өзара қарым-қатынасын баяндайды. Амониях туралы әңгіме Алма 9–16 аралығындағы инклюзиомен шеңберленген.

Нефиттік бүлікшілер мен Алма

Амония туралы баяндамадан бұрын, Мормон кітабы нефиттік қоғамдағы наразылық қозғалыстарды сипаттайды, олардың қатысушылары әркімге Құтқарушы қажет деген нефиттік шіркеуінің сенімдерін қабылдамайды. Олардың алғашқылары "сенімсіздер" деп аталады, ал Алма – "көптеген адамдарды оның зұлымдықтарын ұстануға" көндіретін сенімсіз адам. Алманың өмірі бір періште келіп, оған тәубе етуді бұйырғанда күрт өзгереді. Алма Жаңа Өсиеттегі Пауыл елшісінің дінге қайтуына ұқсас тәубе етеді және нефиттік шіркеудің жоғары рухани қызметкері болады. Шіркеудің жоғары рухани қызметкері болумен қатар, Алма нефиттердің бас соткері ретінде де қызмет етеді. Мансабының басында Алма Нехор есімді адамның діни пікірталас кезінде нефиттік шіркеудің мүшесін өлтіргені туралы естиді. Нехор сондай-ақ жаңа шіркеудің негізін қалаушы, оның үйретімі сенімсіздер қозғалысының идеяларына ұқсас. Алма Нехорды кісі өлтіргені үшін өлім жазасына кеседі. Нехордың идеялары кейбір нефиттер арасында таралады, ал Аммониха – Нехордың үйретімдерін қабылдаған қауым.

Орнату

Мормон кітабында Аммониха қаласы Аммониха есімді адам құрған (және оның атымен аталған) қала ретінде сипатталған. Нефийлердің Сарахемла астанасына қарағанда, Аммониха Мелек қаласынан тысқары орналасқан және Нефийлердің батыс аймағында жатыр. Аммониха қауымы саяси және діни тұрғыдан Нефий қоғамының қалған бөлігінен өзгеше, өйткені олардың өз судьялары бар және Нехордың үйретіктерін ұстанады. Мормон кітабында Аммонихаға тән судьялар мен заңгерлер тобы қаламен басқарады. Қала тұрғындары аммонихалықтар деп аталады.

Министрлік

Аммониха оқиғасы Мормон кітабында билердің билік құрған оныншы жылы деп аталатын уақытта басталады. Алма қалалар арасында уағыз айту үшін билік тағынан түскен соң, Аммониха – ол уағыз айтқан төртінші қала. Алма Аммонихаға келгенде, халық оны қабылдаудан бас тартып, оны және нефиттік шіркеуді агрессивті түрде қынап, қаладан қуады, бұл Нехордың өліміне қатысқандығына жауап ретінде. Алма қаладан шығып кетеді, бірақ қала сыртында періште оған қайта оралып, Аммониха халқына тәубе етуді уағыздауды бұйырады. Періште Алманы ескертеді: Аммониха ғилым тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар саяси бүлік салуды жоспарлап отыр, себебі кейбіреулер «өз халқыңның бостандығын жою үшін зерттеуде». Алма қалаға қайта кіргенде, Аммониха тұрғыны Амулекке кездеседі. Амулекке періште Алмаға қонақжайлық көрсетуді бұйырған. Алма Амулектің үйі мен отбасына батасын береді, сосын екеуі бірге Аммонихада уағыз айтуды бастайды. Мормон кітабы Амулектің үйінің Аманың қонақжайлылығына арналған жер ретінде сегіз рет баса айтады, Амулектің жылы қабылдауымен салыстырғанда Аммониханың Алмаға алғашқыда көрсеткен құрметсіздігін ерекше атап көрсетеді. Аммониха заңгерлері мен судьялары Алма мен Амулекке қарсы шығып, оларды саяси тәртіпті бұзуға тырысуда деп айыптайды. Осылардың арасында заңгер Зеезром мен бас судья Антиона да бар. Зеезром Амулекке сөз салып, сұрақтар қоюдың орнына, оған алты онти, яғни судья ретінде қырық екі күндік жалақысын ұсынып, Құдайдың бар екенін мойындамау үшін пара беруге тырысады. Амулек параны қабылдамайды және Зеезром ақшаны Құдайдан артық бағалайтынын айтады. Алма уағыз айтады және Аммониха заңгерлерімен ашық пікірсайысқа түседі. Бір уағызында ол «рухани өлімге» ұшыраған, бірақ тәубе етпегендерге «азаптары отты күкірттей болады, жалыны мәңгіге көтеріледі» деп ескертеді. Аммониха тұрғындарының кейбіреулері Алма мен Амулектің уағызына құлақ асып, тәубе етіп, Киелі жазбаларды оқиды. Ал басқалары ашуланып, екеуін ұстап алып, түрмеге қамап қояды. Алма мен Амулекке Аммониханың «заңын, заңгерлерін және билерін қорлап» және Аммониха үкіметін құлдыратуға қастандық жасады деген айып тағылады. Амулек Аммонихалықтарға: «Егер сендер әділдерді қусаңдар, Құдай сендерге қарсы шығады» деп ескерткендіктен, олардың қастандықтары одан әрі күшейе түседі. Аммониха көпшілігі Алманың уағызына келген ер адамдарды қаладан қуады, олардың әйелдерін және балаларын тұтқындап, олардың қолындағы жазбаларды тартып алады.

Шейіт болғандар

Амония халқы жазбаларды және тұтқындарды жинағаннан кейін, от жағып, жазбаларды жояды және әйелдер мен балаларды тірідей өртеп жібереді, бұл Алманың уағызына қасақана және бұрмаланған сілтеме ретінде жасалған. Алма мен Амулектың үйретулеріне сенгендер немесе оларды тыңдағандардың барлығы тірідей өртеледі. Амонийліктер Амулек пен Алманы "шехидтік орынға" алып келіп, оларды көруге мәжбүрлейді, содан кейін Амонийдің бас судьясы сұрайды: "Көргендеріңнен кейін, осы халыққа тағы да уағыз айтасыңдар ма, олар от пен күкірт көліне тасталсын?" Амоний халқы Алма мен Амулекті түрмеде ұстап, түрме сақшылары олардың киімдерін алып, мазақтап, аштырып, ұрып-соғады. Көп күндер осылай өткеннен кейін, Алманың дұғасына жауап ретінде түрме керемет түрде құлап, оларға ешқандай зиян келтірмейді, соның арқасында Алма мен Амулек Амонийден қашып, Сидом деп аталатын жерде аман қалғандармен қосылады. Сидомда нефиттер қауымы Амонийден аман қалған босқындарды баспанаға алады. Бұл Мормон кітабында діни босқындарды қабылдаған алғашқы қауымның оқиғасы, және бұл тақырып кітаптың соңына дейін қайталанып тұрады. Сидомда Алма мен Амулек ауру Зеезроммен кездеседі, ол аман қалған және Алманың дініне келген, Алма оны керемет түрде емдейді. Амулек Амонийде болған кездегі байлығынан айырылып, оның отбасының өртте қаза болғаны айтылады. Оқиға Алманың Амулекті үйіне алып, "қасіреттерінде оған көмектесуімен" аяқталады.

Салдары

Алма мен Амулек Амониядан кеткеннен кейін, ламандықтар қалаға шабуыл жасап, оны қиратады. Кітаптың баяндаушысы және құрастырушысы ретінде Мормон, Аммониханың қирауын күтпеген нефиттік-ламандық соғыстың аясында көрсетеді, қала мен оның халқының жойылуын баяндамада жасалған зорлық-зомбылық үшін құдайлық жаза ретінде бейнелейді. Нефиттер ламандықтардың шабуылын тойтарыс береді, бірақ Аммониха қиратылады, мерттіктердің саны соншалық, одан шыққан жаман иіс жылдар бойы сол аймақты қайта қоныстандыруға кедерес келтіреді. Аммонихалықтар Нехордың ізбасарлары болғандықтан, қираған орын "Нехордың Шөлі" деп аталады. Мормон кітабының қалған бөлігінде Аммониха екі рет қысқаша айтылады. Біріншісі – Алма 25-те, Мормон оның қирауын соғыс пен саясатқа байланысты бірнеше оқиғаның бөлігі ретінде қайталайды, кітаптың басындағы Аммониханың қирауы толығымен кенеттен болмағанын, нефиттік-ламандық қарым-қатынастардың шиеленісуінің нәтижесі екенін көрсетеді. Соңғы рет он жыл өткен соң Алма 49:15-те айтылады, онда Аммониха қаласы – Нефиттік әскери жетекшісі, капитан Морони басшылығымен қайта салынған және бекітілгендігі айтылады – ламандықтардың шабуылын тойтарыс береді.

Мәтіндік аралық

Амулектің періште бұйрығымен Алманы қабылдауы Лоттың Содомда періштелерді қабылдауына ұқсас: Амулек пен Лоттың екеуі үшін де, қонақжайсыз айналасы бар қауымға (Аммония немесе Содом) қарсы, Құдайдың жіберген елшілеріне (Амулек жағдайында пайғамбар, ал Лотта періштелер) қонақжайлық көрсету оларға және олардың отбасыларына қымбатқа түседі, себебі Содомдықтар Лоттың қыздарына шабуыл жасайды, ал Аммония Амулектің отбасын өлтіреді. Алма, Алланың Аммониядағы шейіттерді құтқару үшін араласпағанын түсіндіргенде: «Иеміз оларды (шейіттерді) Өзінің қасына мәртебелі түрде қабылдайды», – дейді. Алма мен Амулектің Аммония түрмесінен құтылуы Жаңа Өсиеттегі түрмеден босатылу оқиғаларын еске түсіреді: Петірдің Әрекеттер кітабының 12-таравындағы және Пауыл мен Силаның Әрекеттер кітабының 16-таравындағы босатылуы. Алманың, өзінің және Амулектің құтылуына себеп болған дұғасы, Билер кітабының 16-таравындағы Самсонның дұғасына сілтеме жасайды.

Интерпретация

Әдебиеттанушы Кайли Нилсон Турли Аммониха туралы оқиғаны "Мормон кітабындағы ең қорқынышты эпизодтардың бірі" деп жазады, себебі оның зорлық-зомбылығы өте терең және осы зорлық-зомбылықтың артында бұрыс, жеке мүдделер жатыр.

Өрт суреттері

Амония Мормон кітабының лексикасындағы маңызды өзгерісті білдіреді. Мормон кітабында Амония оқиғаларына дейін және олар кезінде "отты және күкіртті көл" тозақ пен рухани өлімді бейнелейтін жиі қолданылатын метафора еді. Бірақ Алма мен Амулек Амониядан қашып құтылғаннан кейін, "от пен күкірт көлі" деген тіркес кітаптың соңына дейін қайталанбады.

Көркем суреттер

Аммониа қаласының көркем бейнелеулері Джордж Рейнольдстың 1888 жылы жарық көрген «Мормон кітабының тарихы» атты кітабында кездеседі. Ноэль Кармак бұл кітапты «Мормон кітабын суреттеуге жасалған алғашқы басылған тыраж» деп сипаттайды. Гравюра шебері және карикатурист Джон Хелдтің әкесі Джон Хелд аға «Аммониадағы шейіттер» және «Алма мен Амулектің құтқарылуы» (екеуі де жоғарыда суреттелген) атты туындыларын ағаштан жасалған баспа түрінде жасады. Кармак «Шейіттер» туындысын «Мормон кітабының тарихы» үшін Хелд жасаған «ең күшті, ең шеберлікпен орындалған туынды» деп атайды және оның «күрделі, оқиғаға толы» көрінісін қазіргі Мормон кітабы өнерінде де сирек кездесетін құбылыс деп санайды. Америкалық суретші Минерва Тейхерт «Жер сілкінісі» (шамамен 1949–1951 жж.) атты туындысында Аммониа түрмесінен құтқарылу көрінісін бейнелейді. Онда жер сілкінісі ғимаратты құлатып, тұтқындарды қоршағанда Алма мен Амулектің тізбектері үзіліп, бостандыққа шығады.