Кіріспе
Монтана және Вайоминг штаттарындағы тау тізбегі, АҚШ. Биартут таулары Монтананың оңтүстік-орталық және Вайомингтің солтүстік-батыс бөліктерінде орналасқан. Олар Кастер, Галлатин және Шошон ұлттық ормандарының ішіндегі Абсарока-Биартут жабайы табиғат аймағының бір бөлігі болып табылады. Биартут тауларында 3904 метр (12807 фут) биіктіктегі Монтана штатының ең биік нүктесі – Гранит шыңы орналасқан. Бұл таулар Йеллоустоун ұлттық паркінен солтүстік-шығысқа қарай жатыр және Үлкен Йеллоустоун экожүйесінің құрамына кіреді. Таулар Беартут тас жолы (АҚШ 212) арқылы кесіліп өтеді, оның ең биік нүктесі Беартут асуы – 3337 метр (10947 фут) биіктікте орналасқан. АҚШ Орман шаруашылығы қызметі тау тізбегінің атын осы аймақтағы аю тісіне ұқсайтын тік, қиын өрленетін Беартут шыңына байланысты берген. Алғашқыда Биартут таулары Биартут төбесі деп аталған, ол Биартут жазығындағы палеозой шөгінділерінің ірі массиві еді. Биартут төбесінің аты оның алдыңғы бөлігінен тіс тәрізді тік шығып тұратын құрылымынан шыққан. Биартут таулары үлкен Биартут жазығының үстінде жатыр.
The Beartooth Mountains are located in south central Montana and northwest Wyoming, U. S. and are part of the Absaroka Beartooth Wilderness, within Custer, Gallatin and Shoshone National Forests. The Beartooths are the location of Granite Peak, which at 12807 feet (3904 m) is the highest point in the state of Montana. The mountains are just northeast of Yellowstone National Park and are part of the Greater Yellowstone Ecosystem. The mountains are traversed by road via the Beartooth Highway (U. S. 212) with the highest elevation at Beartooth Pass 10947 feet (3337 m)). The name of the mountain range has been attributed by the U. S. Forest Service to a rugged peak found in the range, Beartooth Peak, that has the appearance of a bear's tooth. Originally, the Beartooth Mountains were named after Beartooth Butte, a large block of paleozoic sediments on the Beartooth Plateau, and Beartooth Butte was named for a tooth like structure that projects from the front of the butte. The Beartooth Mountains sit upon the larger Beartooth Plateau.
Тарих
Аймақтың шалғай орналасуы 1870 жылдарға дейін оның беймәлімдігіне себеп болды. Кроу тайпасы американдық жергілікті халықтардың тау аңғарларын аң аулау үшін, ал жазықтың қатал желдерінен қыстау үшін пайдаланды. 1830 жылдары аймаққа трапперлер келсе де, АҚШ үкіметінің ресми зерттеу жұмыстары 1878 жылға дейін басталған жоқ. Тауларда алтын ертерек табылғанмен, кен өндірудің кеңейген кезеңі 1882 жылы басталды. Кеніштерге қосымша инфрақұрылымдар салынып, кеңейу жалғасты. Өсім жалғасқанда, «Жаңа әлем кен ауданында» алты компанияның мүддесі болды. 1900-1955 жылдар аралығында ауданнан алтын, күміс, мыс, мырыш және қорғасын кенінің мол мөлшері өндірілді. Уақыт өте келе, көптеген кеніштер қаражат жетіспеуіне немесе қалпына келтіруге мүмкіндік болмаған құлауларға байланысты жұмысын тоқтатты. 1989 жылы Crown Butte Mines компаниясы аймақтағы операцияларды кеңейтуді ұсынды. Жаңа кен өндіру жұмыстарын бастауға дайындық жұмыстарын бастағаннан кейін, Йеллоустоун ұлттық паркіне жақындығы және қоғамдық пікірде қалдықтар паркіне өтіп кетуі мүмкін деген қорқыныш туғандықтан, бұл компания көпшіліктің назарына ілікті. 1996 жылы федералды үкімет Crown Butte Mines компаниясына бұрын төленген шығындарды өтеу үшін 65 миллион доллар төледі, сондай-ақ қоршаған ортаға келтірілген зиянды жоюға көмектесу үшін 22,5 миллион доллар төлеуге міндеттелді. Беартоут таулары ұлттық парк жүйесіне қосуды қарастырды. 1939 жылы Ұлттық парктер қызметінің директоры «Беартоут ұлттық ескерткішінің» шекараларын белгілейтін президенттік жарлық жобасын жасады, бірақ президент Франклин Д. Рузвельт оған қол қоймады. 1960 жылдың жазында The Wilderness Society орман шаруашылығы және Ұлттық парктер қызметінің қызметкерлері үшін Беартоутсқа экспедиция ұйымдастырды. Экспедиция мүшелері тауларды жабайы табиғат аймағы немесе ұлттық парк болуға тиіс пе деген мәселені талқылады, бірақ бір келісімге келмей, ресми ұсыныс жасамады. Экологиялық жақтастар Йеллоустоун ұлттық паркінің солтүстік шекарасын дамытудан қорғау үшін аймақты сақтауды жалғастырды. Нәтижесінде, 1975 жылы Беартоут таулары Абсарока-Беартоут жабайы табиғат аймағының құрамына енді.
Экология
Биартут тауларының экожүйесі, континенттік АҚШ-тағы ең бірегей экожүйелердің бірі болып табылады, себебі ол Үлкен Йеллоустоун экожүйесінің құрамына кіреді. Бұл аумақ 34 375 шаршы миль (89 031 км²) көлеміндегі дерлік бұзылмаған жабайы табиғатқа ең жоғары деңгейде әртүрліліктің қалыптасуына мүмкіндік береді. Құрлықтағы тіршілік орталарын қорғау арқасында, барлық су объектілері «Ерекше Ұлттық Ресурстар Сулары» деп жіктеледі, оларға «Таза Су Актісі» бойынша ең жоғары деңгейде қорғау шаралары қолданылады. Су объектілерінің тазалығы, Солтүстік Роки тауларындағы басқа су объектілерін салыстыру үшін оларды эталондық үлгі ретінде пайдалануға әкелді. Қазіргі кездегі көптеген түрлер қорғауға алынған.
Фауна
Тауларда Солтүстік Американың көптеген ірі жануарлары мекендейді, оның ішінде континенттік АҚШ-тың бірнеше гризли аюларының популяциясы бар. Рысқабыл мен құмды қасқырларды сирек кездестіруге болады, сондай-ақ құмандар мен жақында қайта орналастырылған қасқырлар да кездеседі. Солтүстік Америкадағы ең ірі бизон және бұғы үйірлері осы жерде қоныстанған.
Флора
Биартут тауларында да өте әртүрлі ағаштар өседі, көбінесе қылқан жапырақтылар, сондай-ақ қайын және тоқыл ағаштары. Қылқан жапырақты ағаштардың көп бөлігі 2743,20 метрден төмен Еңгелман шыршасы, субальпілік майлы шырша, ақ қабықты қарағай және лоджполь қарағайынан тұрады. 2743,20 метрден жоғары ағаштар сирек кездеседі, өсімдіктер құрамына шөптер, дала гүлдері және шалфей кіреді.
Геология
Биартут таулары шамамен 2,7–4 миллиард жыл бұрын пайда болған прекамбрий граниты мен кристаллдық метаморфтық тау жыныстарынан құралған, бұл оларды Жердегі ең көне тау жыныстарының бірі етеді. Таулар ішіндегі Стиллвотер магмалық кешені – АҚШ-та табылған платина мен хромның ең ірі және никельдің екінші ірі кен орындарының орналасқан жері. Мета-осақтық жыныстардағы циркон кристалдарында одан да ертерек жасқа (4–3,2 миллиард жыл) кездеседі. Биартут тауларындағы ең көп кездесетін тау жыныстары (гнейс, амфиболиттер және граниттер, сондай-ақ Стиллвотер кешені) 2,9–2,7 миллиард жылға дейін созылады.
IUGS геологиялық мұра орны
Олардың "ертедегі жер қыртысының қалыптасуы мен эволюциясының жазбаларына" байланысты Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) "Шығыс Бойразық тауларының архейлік таулары" атауын 2022 жылдың қазан айында жарияланған әлемдегі 100 "геологиялық мұра орындарының" тізіміне қосты. Ұйым IUGS геологиялық мұра орнын "халықаралық ғылыми маңызы бар геологиялық элементтері және/немесе процестері бар, анықтамалық ретінде қолданылатын және/немесе геологиялық ғылымдардың дамуына тарихи үлес қосқан маңызды жер" деп анықтайды.
Биіктік және шыңдар
Үлкен, кең жазықтар 3048 метрден жоғары биіктікте кездеседі, олардың 25-тен астам шыңы 3658 метрден асып түседі. Тауларда 300-ден астам мөлдір көлдер және 91,44 метрден биік сарқырамалар бар. Қыстары суық, қарлы болып, дауыл желдер соғып тұрады. Биартут тауларында шамамен 25 кішкентай мұздық бар, олардың ішінде Жертескөруші мұздығы ерекше көзге түседі. Биартут тауларының ең биік шыңдары үш топқа жиналған, олардың ең жоғары нүктелері Гранит шыңы, Вуд тауы (3855,42 м) және Касл тауы (3845,66 м) болып табылады. Вуд тауы орналасқан топ Гранит жотасы деп аталады. Бұл үш бір-бірімен жалғасқан аумақтың ең ірісі 3048 метрден жоғары, Вайоминг штатына дейін созылып, Касл тауының басымдығында орналасқан.