Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Егемендіктің билік жылдары
Year of the reign of a sovereign
Регналдық жыл – егеменнің билік еткен жылдары, латынша regnum сөзі "патшалық", "билік" мағынасын білдіреді. Регналдық жылдарда жылды негізгі сан емес, реттік сан ретінде қарастырады. Мысалы, монархтың билігінің бірінші жылы, екінші жылы, үшінші жылы және т.б. болуы мүмкін, бірақ биліктің нөлдік жылы болмайды. Бұл көне эпохалық жүйені қазіргі заманғы уақыт есептеулерімен, яғни нөлді қоса алғанда қолдану, үшінші мыңжылдықтың қашан басталғаны туралы пікірталас тудырды. Регналдық жылдар – христиандық дәуір, Джимму дәуірі, Джуче дәуірі сияқты "шегі жоқ дәуір атауларына" қарама-қарсы "шекті дәуір атаулары" болып табылады.
A regnal year is a year of the reign of a sovereign, from the Latin regnum meaning kingdom, rule. Regnal years considered the date as an ordinal, not a cardinal number. For example, a monarch could have a first year of rule, a second year of rule, a third year of rule, and so on, but not a zeroth year of rule. Applying this ancient epoch system to modern calculations of time, which include zero, is what led to the debate over when the third millennium began. Regnal years are "finite era names", contrary to "infinite era names" such as Christian era, Jimmu era, Juche era, and so on.
Ерте пайдаланған
Ежелгі заманда күнтізбелер ағымдағы монархтың билік құрған жылдарының саны бойынша есептелген. Ұзақ мерзімді уақытты санау үшін патшалар тізімі қажет болды. Мұндай ең көне санау Шумер патшаларының тізімінде сақталған. Ежелгі Египеттік хронология да билік жылдарымен белгіленген. Зороастрий күнтізбесі де III ғасырда Ардашир I реформасынан кейін билік жылдарын пайдаланды. "Патшалар тізімі" – Вавилон, Персия, Македония, Египет және Рим монархтарының билік мерзімін тізімдейтін және ежелгі астрономдардың астрономиялық құбылыстарды даталауға пайдаланған құжаты. "Либерия каталогы" – ерте христиан дінінің папаларының ұқсас тізімі, ол діннің тарихындағы ерте оқиғаларды даталау үшін қолданылған.
In ancient times, calendars were counted in terms of the number of years of the reign of the current monarch. Reckoning long periods of time required a king list. The oldest such reckoning is preserved in the Sumerian king list. Ancient Egyptian chronology was also dated using regnal years. The Zoroastrian calendar also operated with regnal years following the reform of Ardashir I in the 3rd century. The Canon of Kings is a list that dates the reigns of various Babylonian, Persian, Macedonian, Egyptian, and Roman monarchs, that was used by ancient astronomers as a way to date astronomical phenomena. The Liberian Catalogue is a similar list of popes of Early Christianity, that was used to date early events in the religion's history.
Синосфера дәуірінің атаулары
Регналдық жылдар қытай мәдени аймағында дәуір атаулары пайда болғанға дейін жылдарды белгілеу үшін қолданылды. Қытайда дәуір атауларын үздіксіз пайдалану б.з.д. 140 жылы Хань императоры Удың билігі тұсында басталды. Оған дейін жылдар монархтың билік жылдарымен белгіленетін. Б.з.д. 140 жылдан бастап, дәуір атаулары жылдарды сандық ретімен көрсету және анықтау үшін қолданылатын атаулар болды. Дәуір атауларын қытай императорлары екі мың жылдан астам уақыт бойы пайдаланған, және олар әлі де Жапонияда қолданылады. Ланфан Республикасы дәуірі, Формоза Республикасы дәуірі және Қытай Республикасы күнтізбесі дәстүрлі дәуір атауларынан бейімделген жүйелер, бірақ олар толыққанды дәуір атаулары емес. 孔子紀年 және Чучхе дәуірі сәйкесінше ойшылдың немесе мәңгілік президенттің туған жылына негізделген. Хуанди дәуірі, Дангун дәуірі және Коки бірінші монархтың билік жылдарының саны бойынша есептелді. Қытай мәдени әсерінің нәтижесінде, Синосферадағы басқа мемлекеттер – Корея, Вьетнам, Жапония және Рюкю – дәуір атауларының концепциясын қабылдады. Қолданыстан шығарылған дәуір атаулары, мысалы, саяси заңдылықты иелену немесе жоққа шығару мақсатымен қайта қолданылуы мүмкін. Мысалы, Юнле императоры жүрегінен тақ мұрагерінен таққа отырғанда, өзінің билікке келу жылын Хунвудың отызыншы бес жылы деп атады, яғни 1402 жыл, оның әкесі Хунву императорының билігінің 35-ші жылы. Бірақ Хунву 1398 жылы қайтыс болды, ал 1398 мен 1402 жылдар аралығында билік құрған Цзяньвэнь императорының қысқа билігі ресми жазбалардан шығарылды. Дегенмен, олар кейде қолданыла берді. Цзинчудың төртінші жылы (240) жапондық қола айналарда қолданылған. Гуандэдің төртінші жылы (766) және Цзяньчжунның сегізінші жылы (787) Батыс аймақтарындағы мазарда және құжатта қолданылған. Кучлуг дәуір атауын өзгертпеді. Мин әулеті құлағаннан кейін, Чосон әулеті Чончжэннің атауын сақтап, Туннин патшалығы Йонглинің билік жылдарын пайдаланды, осылайша Цин әулетінің заңдылығын жоққа шығарып, Мин режиміне адалдығын көрсетті. Чжан Сяньчжуннан кейін құрылған, қысқа ғұмырлы Даси патшалығы ғасыр атауларысыз Ганчжи күнтізбесін қолданды. Шетелдегі қытайлар Лонгфэй (龍飛) немесе Тяньюнь (天運) атауларын қолданды.
Regnal years were generally used for year marking in the Chinese cultural sphere before the advent of era names. In China, the continuous use of era names began in 140 BC, during the rule of the Emperor Wu of Han. Prior to that, years were usually marked as regnal years of the monarch. Since 140 BC, era names served as titles for the purpose of numbering and identifying years. Era names were used for over two millennia by Chinese emperors and are still used in Japan. The Lanfang Republic era, Republic of Formosa era and Republic of China calendar are systems adapted from the traditional era name system, but they are not effectively era names. The 孔子紀年 and Juche era are based on the year of birth of the thinker or eternal president, respectively. The 黃帝紀元, 檀君紀元 and kōki were counted in terms of the number of years of the reign of the first monarch. As a result of Chinese cultural influence, other polities in the Sinosphere—Korea, Vietnam, Japan, and Ryukyu—also adopted the concept of era name. Abolished era names may be reused, for example as a means of claiming or denying political legitimacy. An example of this is, that when the Yongle Emperor usurped the throne from his nephew he dated the year of his accession as 洪武三十五年, the 35th year of his father, the Hongwu Emperor's reign, i. e. 1402. Hongwu had in fact died in 1398, and the short reign of the Jianwen Emperor, who ruled between 1398 and 1402 was written out of the official record. However, they would sometimes still be used. 景初四年 (240) was used on Japanese bronze mirrors. 廣德四年 (766) and 建中八年 (787) were used in a Western Regions tomb and a document. Kuchlug did not change the era name. After the Ming dynasty fell, the Joseon dynasty still used Chongzhen, and the Kingdom of Tungning still used Yongli regnal years, thus denying the legitimacy of the Qing dynasty, and showing continued allegiance to the Ming regime. The short lived lt=Daxi Kingdom, post Zhang Xianzhong, used the Ganzhi calendar without era names. Overseas Chinese used Longfei (龍飛) or Tianyun (天運).
Қытай
Қытай дәуірлерінің атаулары (年號, ) б.з.б. 140 жылдан бері қолданылып келеді. 1367 жылға дейін әрбір императордың билігінде бірнеше атау пайдаланылды. 1368 жылдан 1912 жылға дейін әр император тек бір ғана дәуір атауын қолданды, және ол қайтыс болғаннан кейін дәуір атауымен танылды, яғни дәуір атауы билік жылдарымен синоним болды. Қытай дәуірлерінің атауларының дәстүрі Қытай Республикасының Минго күнтізбесінде сақталып қалды, онда «Республика» деген мағынаны білдіретін Минго атауы дәуір атауының орнын басады.
Chinese era names (年號, ) were used since 140 BC. Until 1367 AD several were used during each emperor's reign. From 1368 AD until 1912 AD only one era name was used by each emperor, who was posthumously known by his era name, which meant that the era name became equivalent to a regnal year. The tradition of Chinese era names survives in the Republic of China's Minguo calendar, with Minguo, the Chinese for Republic, taking the place of the era name.
Корея тілі
Эралық атауларды қолдану Корея түбегін мекендеген түрлі тарихи мемлекеттерде кең таралған. Кореяға тән эралар 391 жылдан 1274 жылға дейін және 1894 жылдан 1910 жылға дейін пайдаланылды. Жосон әулетінің соңғы жылдары жылдар 1392 жылы осы әулеттің құрылуынан бастап есептелді. 1952 жылдан 1961 жылға дейін Оңтүстік Кореяда жылдар Данги бойынша саналды, бұл Gojoseon-ның б.з.д. 2333 жылы құрылғандығы туралы аңызға негізделген. Жосон әулеті кезінде Корея Қытайдың Мин және Цин әулеттеріне деген құрметі мен адалдығын білдіру үшін қытай эраларының атауларын қолданды. Бұл атаулар тарихи Вьетнамда жылдарды анықтау және нөмірлеу үшін қабылданды. Ол 1945 жылға дейін, Нгуен әулетінің билігі аяқталғанға дейін сақталды.
The use of era names was common throughout the various historical states that occupied the Korean peninsula. Korean endemic eras were used from 391 to 1274 and from 1894 to 1910. During the later years of the Joseon dynasty, years were also numbered from the founding of that dynasty in 1392. From 1952 until 1961, years were numbered in Dangi in South Korea, counting from the legendary founding of Gojoseon in 2333 BC. During the Joseon dynasty, Korea used Chinese era names as a demonstration of its respect and loyalty to the Ming and Qing dynasties of China. The titles were adopted in historical Vietnam for the purpose of year identification and numbering. It continued until 1945, when the reign of Nguyễn dynasty came to an end.
Канада
Канада Парламентінің барлық актілерінің нөмірлеу жүйесінде патшалық мерзімдеу жүйесі қолданылады. Барлық актілерге жеке тарау нөмірі беріледі, ол патшалық келісім алған кезек нөмірімен, билік мерзімінің жылымен және Канаданың билеуші монархының атымен анықталады. Канада заң тәжірибесінде заңдық сілтемелерде патшалық мерзімдерді қолдану қабылданған, бірақ Григориан күнтізбесін пайдалану жиірек кездеседі. Онтарио заң шығарушы жиналысының заң шығару сессияларының жинақтарында 1949 жылға дейін патшалық жыл қолданылды, содан кейін күнтізбелік жылмен алмастырылды. Дегенмен, патшалық жыл заң шығарушы органның сессиялық жинақтарының титулдық беттерінде қолданыла береді. Бұл жүйе заман атауы немесе патшалық жыл болмаса да, ҚХР күнтізбесінің тамыры тарихи қытайлық заман атаулары жүйесіне байланысты. ҚХР күнтізбесі 1949 жылға дейін Қытай материгінде ресми түрде қолданылды және бүгінгі күнге дейін Тайваньдағы Қытай Республикасы тарапынан ресми түрде қолданылуда.
The regnal dating system is used in the numbering system for all Acts of the Parliament of Canada. All Acts are given an individual chapter number, assigned by its numeric order of when it received royal assent, along with the regnal year, and the name of the reigning Monarch of Canada. The use of regnal years in legal citations is acceptable in Canadian legal practices, although usage of the Gregorian calendar is more common. The regnal year was used throughout the legislative sessional volumes of the Legislative Assembly of Ontario, until it was replaced by the calendar year in 1949. However, the regnal year continues to be used on the title pages of the legislature's sessional volumes. Although the system is not an era name or a regnal year, the ROC calendar traces its roots to the historical Chinese system of era names. The ROC calendar was officially used on Mainland China until 1949, and is still officially used by the Republic of China on Taiwan today.
Америка Құрама Штаттары
Қатаң түрде тәждік жыл емес болса да, Америка Құрама Штаттарындағы уақыт Тәуелсіздік декларациясынан (1776 жылғы 4 шілде) басталуы мүмкін. Мысалы, АҚШ Конституциясы «Мырзамыздың біржарық жеті жүз сексен жетінші жылы және Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздігінің он екінші жылы» деп тіркелген, ал Президенттік жарлықтар көбінесе «БҰЛҒА КҮӘЛІК ЕТІП, мен осы [реттік] күні [айда], Мырзамыздың жылы [жыл] және Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздігінің [жыл] жылы қолымды қоямын» деп аяқталады. Бұл Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздік алған жылының 4 шілдесінен бастап қолданылады. Уақыт кейде Конгресс мерзімінде (қажет болған жағдайда сессияларда) есептеледі; мысалы, 112-ші Конгресс Өкілдер палатасының 2-ші заң жобасы «112-ШІ КОНГРЕСС, 1-ШІ СЕССИЯ» деп белгіленген.
While not strictly a regnal year, time in the United States of America can be derived from the Declaration of Independence (July 4, 1776). For example, the U. S. Constitution is dated as signed in "the Year of our Lord one thousand seven hundred and Eighty seven and of the Independence of the United States of America the Twelfth," and Presidential proclamations will often be ended "IN WITNESS WHEREOF, I have hereunto set my hand this [ordinal] day of [month], in the year of our Lord [year], and of the Independence of the United States of America the [year]." is the year of the Independence of the United States of America on and after July 4 of that year. Time is also sometimes reckoned in terms (and sessions, if necessary) of Congress; e. g. House of Representatives Bill 2 of the 112th Congress is dated "112th CONGRESS, 1st Session".