Кіріспе

Норвегиялық әлеуметтік және саяси теоретик Джон Элстер (22 ақпан 1940 жылы Ослода туған) – норвегиялық философ және саяси теоретик, Колумбия университетінің әлеуметтік ғылымдар саласындағы Роберт К. Мертон профессоры. 1972 жылы Эколь Нормаль Супериерде әлеуметтік ғылымдар бойынша философия докторы ғылымын қорғады. Бұрын Париж университетінде, Осло университетінде және Чикаго университетінде оқытумен айналысты, онда 1984 жылы саяси ғылым профессоры атанды. 1995 жылдан бері Колумбия университетінде Роберт К. Мертон профессоры, ал 2005 жылдан бастап Францияның Колледж де Франс білім орнында әлеуметтік ғылымдар профессоры болып табылады. Элстер әлеуметтік ғылымдар философиясы және рационалды таңдау теориясы саласындағы еңбектердің авторы. Ол аналитикалық марксизмнің белгілі жақтаушысы және неоклассикалық экономика мен қоғамдық таңдау теориясының тұжырымдамасын мінез-құлық және психологиялық тұрғыдан сынға түсіретін ғалым. 2016 жылы саяси ғылымға қосқан үлесі үшін 22-ші Йохан Скитте саяси ғылымдар сыйлығымен марапатталды.

Өмірбаян

Эльстер – журналист/автор және Норвегия телерадиокорпорациясының бас директоры Торольф Эльстер мен ақын Магли Эльстердің ұлы. 1972 жылы Париждегі École Normale Supérieure мектебінде Карл Маркс тақырыбындағы диссертациясын қорғап, философия докторы ғылымын бітірді, оның ғылыми жетекшісі Реймонд Арон болды. Эльстер көп жылдар бойы қыркүйек тобының мүшесі болды, бірақ 1990-шы жылдардың басында одан шығып кетті. Эльстер бұрын Осло университетінде тарих кафедрасында оқытып, Чикаго университетінде философия және саясаттану кафедраларында қызмет етті. Қазір ол Колумбия университетінде саясаттану және философия салаларындағы профессор, Роберт К. Мертон атындағы әлеуметтік ғылымдар профессоры және Францияның Колледж де Франс мектебінде құрметті профессор. 1997 жылы Жан Никод сыйлығымен, 2002 жылы Джон фон Нейман сыйлығымен, ал 2016 жылы саяси ғылымдар саласындағы Скитте сыйлығымен марапатталды. Ол Норвегия ғылым және әдебиет академиясының мүшесі. Сонымен қатар, ол Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Academia Europaea-ның және Ұлыбритания академиясының корреспондент мүшесі. Эльстер Валенсия, Стокгольм, Осло, Тронхейм (NTNU), Лувен-ла-Нев, Торкуато ди Телла және Колумбия Ұлттық университетінің құрметті докторы. Ол Чунцин университетінің құрметті профессоры.

Философиялық еңбектері

Элстердің көптеген еңбектері әдебиет пен тарихтан көптеген мысалдармен, талдамалық теорияларды, әсіресе рационалды таңдау теориясын философиялық және этикалық талдаудың бастауы ретінде пайдалануға тырысумен сипатталады. "Элстер бірнеше салаға маңызды үлес қосты", - деп жазды Дэниел Литтл рецензиялық мақаласында. "Оның жазбаларының кеңдігі мен тереңдігі жоғары маманданған заманда таң қалдырады; оны саяси ғалымдар, құқықгерлер, экономистер мен философтар оқиды және талқылайды. Оның еңбегін бір сөзбен түйіндеу қиын, бірақ ол әдетте экономика, саясаттану, тарих, философия және психология саласындағы тиісті әдебиеттермен кең және терең таныс. Әлеуметтік ғылымдар философиясының студенті (оның техникалық өзгерістерді түсіндірудегі зерттеулері арқылы зерттеген тақырыбы) Элстер әлеуметтік ғылыми түсіндірмелер әдістемелік индивидуализмге (тек жеке тұлғалар ғана, "ұйымдар" немесе "қоғамдар" сияқты үлкен бірліктер емес, іс-әрекет жасай алады деген сенім) және микронегіздерге (үлкен қоғамдық өзгерістерді жеке іс-әрекеттер арқылы түсіндіру) негізделуі керек деп қатысты түрде айтты. Марксистер мен басқа да әлеуметтік ғалымдарды функционализмге (институттардың қоғамға тигізетін әсері үшін бар екендігіне сену) сенгені үшін сынға алды және марксизмді ойын теориясымен (адамдар күтілетін пайдаға және басқалардың таңдауларына негізделген шешімдер жасайды деген экономикалық түсінік) негіздеуге тырысты. Элстер рационалды таңдау теориясын әлеуметтік түсіндірмелердің алуан түрлеріне қолдануға тырысатын көптеген кітаптар жазды. "Рационалды таңдау теориясы – мінез-құлықты түсіндірудің техникалық құралы ғана емес", - деп жазды ол. "Бұл сонымен қатар, өте маңыздысы, өзімізді танудың жолы – не істеуіміз керек екендігі ғана емес, қандай болуымыз керек екендігі де." Ол оны саясат (Саяси психология), жалғандық және шектеулі таңдаулар (Шырық шүберек), эмоциялар (Ақылдың алхимиясы), өзін-өзі ұстау (Норвегиялық социология канонына енген "Улисс және сиреналар"), марксизм (Марксті түсіну) және тағы да басқалар сияқты алуан түрлі тақырыптарға қолдануға тырысты. Осылайша ол рационалды таңдаудың қарапайым түсініктерімен байланысты көптеген мәселелерді анықтады: эндогендік қалаулардың қалыптасуы (бүгінгі белгілі бір іс-әрекеттер ертеңгі қалауларды өзгерте алады, сондықтан қай қалауды қалай таңдауға болады?), жағдайға сәйкес келтіру (адамдар бір сұраққа әртүрлі сұрақтар қойылғанда әртүрлі қалаулар білдіреді), толық емес рационалдылық (еріксіздік, эмоция, импульсивтілік, әдет, өзін-өзі алдау) және оған бейімделу, уақытқа қатысты қалаулар және т.б. Уақыт өте келе Элстер рационалды таңдауға көңілі тоймай бастады. 1991 жылғы "Лондондық кітаптар шолуында" жарияланған мақалада "Элстер бағытын жоғалтты, немесе кем дегенде сенімін. [Оның соңғы кітаптары] ақылдың күшіне деген наразылықты көрсетеді" делінген. Оның 500 беттік "Әлеуметтік мінез-құлықты түсіндіру" кітабында біршама қайта қарау бар:

Кітапта рационалды мінез-құлық та, сонымен қатар иррационалды мінез-құлық та талқыланады, Элстердің айтуынша, ол "кең таралған және жиі кездеседі [бірақ] қажет емес – біз рационалды болғымыз келеді". Жақында жарық көрген "Le désintéressement" (Экономикалық адам туралы екі томдық сын-сараптамалық еңбектің бөлігі) осы тұжырымдардың мүддесіз әрекет мүмкіндігіне тигізетін әсерін зерттейді.