Фредерик Джеймисон: Американдық әдебиет сыншысы және философ

Кіріспе

Американдық академик және әдеби сыншы (1934 жылы туған)

Фредерик Джеймсон (14 сәуір, 1934 жылы туған) – американдық әдеби сыншы, философ және марксистік саяси теоретик. Ол заманауи мәдени үрдістерді, әсіресе постмодернизм мен капитализмді талдауымен әйгілі. Джеймсонның ең белгілі кітаптары: «Постмодернизм немесе Кеш капитализмнің мәдени логикасы» (1991) және «Саяси санасыздық» (1981). Джеймсон Дьюк университетінде салыстырмалы әдебиет кафедрасының Кнут Шмидт Нильсен атындағы профессоры, роман тілдері кафедрасының профессоры (француз тілі) және Сын теориясы институтының директоры болып табылады. 2012 жылы Қазіргі тілдер қауымдастығы Джеймсонды өмірлік ғылыми жетістіктері үшін алтыншы сыйлығымен марапаттады.

Өмір жолы және шығармашылығы

Джеймсон Огайо штатының Кливленд қаласында дүниеге келді және 1950 жылы Мурстаун достар мектебін бітірді. 1954 жылы Хаверфорд колледжін бітіргеннен кейін, оның профессорларының арасында Уэйн Бут болды. Ол қысқа мерзімге Еуропаға саяхат жасап, Экс-ан-Прованс, Мюнхен және Берлин қалаларында оқыды, онда континенттік философиядағы жаңа үрдістермен, соның ішінде структурализмнің қалыптасуымен танысты. Келесі жылы ол Йель университетінде докторлық диссертациясын қорғау үшін Америкаға оралды, онда Эрих Ауербахтың басшылығымен оқыды.

Алғашқы еңбектері

Ауэрбах Джеймсонның ойлау жүйесіне ұзаққа созылатын ықпал етті. Бұл 1961 жылы «Сартр: Стильдің пайда болуы» деген атпен жарық көрген Джеймсонның докторлық диссертациясында айқын көрінді. Ауэрбахтың қызығушылығы неміс филологиялық дәстүріне қатысты; оның стиль тарихына арналған еңбектері әлеуметтік тарих тұрғысынан әдеби форманы талдады. Джеймсон да осы жолмен жүріп, Жан-Поль Сартрдың шығармаларындағы поэзия, тарих, филология және философияның байланысын зерттеді. Джеймсонның жұмысы Сартрдың жазу стилі мен оның экзистенциалистік философиясының саяси және этикалық көзқарастары арасындағы қатынасқа бағытталды. Сартрдың еңбектеріндегі кейбір марксистік элементтері осы кітапта назардан тыс қалды, бірақ Джеймсон келесі он жылдықта оларға қайта оралатын болды. Джеймсонның диссертациясы, Еуропалық мәдени талдаудың ұзақ тарихына сүйенгенімен, англо-американдық академиялық ортаның басым бағыттарынан (философия мен тіл біліміндегі эмпиризм мен логикалық позитивизм, әдебиеттанудағы Жаңа сын формализмі) күрт өзгешеленді. Дегенмен, бұл Джеймсонға Гарвард университетінде оқытушылық қызметке мүмкіндік берді, ол 1960 жылдардың бірінші жартысында онда дәріс берді.

Марксизмді зерттеу

Сартрға деген қызығушылығы Джеймсонды марксистік әдебиет теориясын терең зерттеуге жетеледі. Карл Маркс американдық әлеуметтік ғылымдарға маңызды ықпал етіп жатқанмен, екінші дүниежүзілік соғыстан АҚШ-та пана іздеген көптеген еуропалық зиялылардың, мысалы, Теодор Адорно сияқтылардың ықпалынан, батыс марксистерінің әдеби және сындық еңбектері 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында американдық академияда көбінесе белгілі емес еді. Оның зерттеулері сындық теорияға бағытталған: Кеннет Берк, Дьердь Лукач, Эрнст Блох, Теодор Адорно, Вальтер Бенджамин, Герберт Маркузе, Луи Альтюссер және Сартр сияқты Франкфурт мектебінің ойшылдары мен оларға ықпал еткендер, мәдени сынды марксистік теорияның ажырамас бөлігі деп қарады. 1969 жылы Джеймсон Сан-Диегодағы Калифорния университетіндегі бірнеше аспиранттарымен бірге Марксистік әдебиет тобын құрды. Идеологияға қатысты православиелік марксистік көзқарас мәдени "үстеме" экономикалық "негізбен" толығымен анықталады десе, батыс марксистері мәдениетті экономикалық өндіріс пен тарату, немесе саяси билік қатынастарымен қатар тарихи және әлеуметтік құбылыс ретінде сын тұрғысынан талдады. Олар мәдениетті гегельдік имманенттік сын тұжырымын қолдану арқылы зерттеу қажет деп санайды: бұл теорияға сәйкес, философиялық немесе мәдени мәтіннің толық сипаттамасы мен сыны оның өзі қолданатын терминдерде жүргізілуі керек, осылайша оның ішкі қайшылықтарын интеллектуалды прогреске мүмкіндік беретін жолмен дамытуға болады. Маркс өзінің ерте жазбаларында Гегельдің диалектикалық ойлаудың жаңа формасын дамытудан туындаған имманенттік сынға ерекше мән берді, ол, Джеймсон пікірінше, "өзін-өзі көтеру үшін күшпен күшін жинап, жоғары көтеріледі".

Тарихы мен оқиға

Тарих Джеймсонның әдеби мәтіндерді оқу (тұтыну) және жазу (өндіру) туралы түсіндірулеріндегі маңызды рөлді күшейтті. Джеймсон гегельдік марксистік философияға толық берілгенін "Саяси санасыздық: Повесть – әлеуметтік символикалық акт ретінде" атты еңбегімен көрсетті, оның бастапқы ұраны – "әрқашан тарихи тұрғыдан қарау" (1981). "Саяси санасыздық" әдеби мәтіннің өзіне емес, оны құрастыратын түсіндіру аясына назар аударады. Ол әдеби повесть туралы жаңа іс-әрекеттердің манифесі ретінде пайда болды. Кітапта тарих әдебиет пен мәдениетті талдаудың "соңғы шегі" ретінде баса көрсетілді. Ол структуралистік дәстүрден және Реймонд Уильямстың мәдениеттанудағы еңбектерінен түйіндемелер алды, оларды марксистік көзқараспен біріктірді, еңбек (жұмысшы табының немесе зиялылардың) талдаудың басты нүктесі болып табылады. Джеймсонның оқулары жазушының нақты формальды және тақырыптық таңдауларын, сондай-ақ оларды басқаратын санасыз құрылымды пайдаланды. Көркемдік таңдаулар, әдетте таза эстетикалық тұрғыдан қарастырылатын, тарихи әдеби тәжірибе мен нормалар тұрғысынан қарастырылды, бұл суретшіге жеке шығармашылық тұлға ретінде таңқан шектеулердің жүйелі тізімін жасауға бағытталды. Осы мета-комментарийді одан әрі дамыту үшін Джеймсон идеологеманы – "әлеуметтік топтардың өзара қарама-қарсы ұжымдық дискурстарының ең кіші түсінікті бірлігін", нақты өмірдегі әлеуметтік топтар арасындағы ағымдағы күрестің ең кіші оқылатын қалдығын сипаттады. (Идеологема терминін алғаш рет Михаил Бахтин мен Павел Николаевич Медведев "Әдебиеттанудағы формальдық әдіс" еңбегінде қолданды, кейін Юлия Кристава оны танымал етті. Кристава оны "берілген мәтіндік құрылымның өзіне сіңіретін немесе сыртқы мәтіндер кеңістігінде сілтеме жасайтын сөздердің қиылысуы" деп анықтады.) Джеймсонның тарихты осы талдаудағы жалғыз маңызды фактор ретінде белгілеуі, көркем өндірісті басқаратын категорияларды олардың тарихи контекстінен шығаруы, батыл теориялық талаппен қатар келді. Оның кітабы көркем өндіріс әдісіне негізделген марксистік әдеби сынды, әдебиетті түсінудің ең толыққанды және жан-жақты теориялық базасы ретінде орнатуға талпынды. Винсент Б. Лейчтің сөзіне сәйкес, "Саяси санасыздық" кітабының жарық көргенінен кейін "Джеймсон Америкадағы жетекші марксистік әдеби сыншыға айналды".

History came to play an increasingly central role in Jameson's interpretation of both the reading (consumption) and writing (production) of literary texts. Jameson marked his full fledged commitment to Hegelian Marxist philosophy with the publication of The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act, the opening slogan of which is "always historicize" (1981). The Political Unconscious takes as its object not the literary text itself, but rather the interpretive frameworks by which it is now constructed. It emerges as a manifesto for new activity concerning literary narrative. The book's argument emphasized history as the "ultimate horizon" of literary and cultural analysis. It borrowed notions from the structuralist tradition and from Raymond Williams's work in cultural studies, and joined them to a largely Marxist view of labor (whether blue collar or intellectual) as the focal point of analysis. Jameson's readings exploited both the explicit formal and thematic choices of the writer and the unconscious framework guiding these. Artistic choices that were ordinarily viewed in purely aesthetic terms were recast in terms of historical literary practices and norms, in an attempt to develop a systematic inventory of the constraints they imposed on the artist as an individual creative subject. To further this meta commentary, Jameson described the ideologeme, or "the smallest intelligible unit of the essentially antagonistic collective discourses of social classes", the smallest legible residue of the real life, ongoing struggles occurring between social classes. (The term "ideologeme" was first used by Mikhail Bakhtin and Pavel Nikolaevich Medvedev in their work The Formal Method in Literary Scholarship and was later popularised by Julia Kristeva. Kristeva defined it as "the intersection of a given textual arrangement with the utterances that it either assimilates into its own space or to which it refers in the space of exterior texts ".) Jameson's establishment of history as the only pertinent factor in this analysis, which derived the categories governing artistic production from their historical framework, was paired with a bold theoretical claim. His book claimed to establish Marxian literary criticism, centered in the notion of an artistic mode of production, as the most all inclusive and comprehensive theoretical framework for understanding literature. According to Vincent B. Leitch, the publication of The Political Unconscious "rendered Jameson the leading Marxist literary critic in America."

Постмодернизмді сындау

1984 жылы Калифорния университетінің Санта-Круз қаласындағы Әдебиет және сана тарихы профессоры қызметін атқарып жүрген Джеймсон "New Left Review" журналында "Постмодернизм немесе Кеш капитализмнің мәдени логикасы" атты мақала жариялады. Кейіннен кітап етіп шығарған бұл даулы мақала, Джеймсонның бұрынғы повестьтік жұмыстарында қалыптасқан диалектикалық көзқараспен постмодернизмді талдаудың бір бөлігі болды. Джеймсон постмодернизмнің "мета-нарративтерге деген күмәнін" кеш капиталистік өндіріс тәсілімен шартталған интеллектуалдық еңбек жағдайларынан туындаған "тәжірибе нысаны" ретінде қарастырды. Постмодернистер "сфералар" немесе өмір салалары (саяси, әлеуметтік, мәдени, коммерциялық сияқты) арасындағы күрделі айырмашылықты, сондай-ақ әрбір сала ішіндегі әртүрлі әлеуметтік топтар мен рөлдерді фундаментализмнің дағдарысы және одан туындаған шындық туралы талаптардың салыстырмалылығы жойды деп мәлімдеді. Джеймсон оған қарсы тұрып, осы құбылыстарды модернистік тұрғыдан түсінуге болатындығын, немесе мүмкін екенін айтты; постмодернистік түсінікке жете алмау, ойдың диалектикалық жетілдірілуінің күрт үзілуін білдіреді. Оның пікірінше, постмодернизмнің барлық дискурстарды біртұтасқа біріктіруі – бұл жаңадан ұйымдастырылған корпоративтік капитализмнің, бұрынғы модернистік дәуірде кем дегенде ішінара автономиясын сақтап келген мәдени сфераны жаулап алуының нәтижесі болды. Адорно мен Хоркхаймердің мәдениет индустриясын талдауынан кейін, Джеймсон бұл құбылысты сәулет, кино, повесть және бейнелеу өнері туралы сындық талқылауларында, сондай-ақ қатаң философиялық еңбектерінде қарастырды. Джеймсонның "Постмодернизм" еңбелінен белгілі екі тұжырымы – постмодернизмге пастиш пен тарихшылдық дағдарыс тән екендігі. Джеймсон пародияның (адамгершілік бағалауды немесе қоғамдық нормалармен салыстыруды білдіретін) пастишпен (коллаж және нормативтік негізсіз басқа да қатар қою формалары) алмастырылғанын айтты. Сонымен қатар, Джеймсон постмодерн дәуірі тарихшылдық дағдарыстан зардап шегетінін былай деді: "мектеп кітаптарынан оқыған Америка тарихы мен қазіргі, көпұлтты, алып ғимараттармен толы, газеттердегі және күнделікті өміріміздегі өмірлік тәжірибе арасында ешқандай органикалық байланыс жоқ сияқты". Джеймсон постмодернизмді талдауда оны тарихи тұрғыдан негізделген деп қарауға тырысты; сондықтан ол постмодернизмді мәдени құбылыс ретінде моральдық тұрғыдан сынауға қарсы болды және "кеш капитализмнің мәдени эволюциясын диалектикалық тұрғыдан, апат пен прогресс ретінде бірге ойлауға" бағытталған Гегельдік ішкі сынға баса назар аударды. Дегенмен, оның постмодернизмді бастапқыда жоққа шығармауы, кейбір марксистік зиялылар тарапынан постмодернистік көзқарастарды жасырын түрде қолдау ретінде қате түсіндірілді.

In 1984, during his tenure as Professor of Literature and History of Consciousness at the University of California, Santa Cruz, Jameson published an article titled "Postmodernism, or, the Cultural Logic of Late Capitalism" in the journal New Left Review. This controversial article, which Jameson later expanded into a book, was part of a series of analyses of postmodernism from the dialectical perspective Jameson had developed in his earlier work on narrative. Jameson viewed the postmodern "skepticism towards metanarratives" as a "mode of experience" stemming from the conditions of intellectual labor imposed by the late capitalist mode of production. Postmodernists claimed that the complex differentiation between "spheres" or fields of life (such as the political, the social, the cultural, the commercial), and between distinct social classes and roles within each field, had been overcome by the crisis of foundationalism and the consequent relativization of truth claims. Jameson argued against this, asserting that these phenomena had or could have been understood successfully within a modernist framework; the postmodern failure to achieve this understanding implied an abrupt break in the dialectical refinement of thought. In his view, postmodernity's merging of all discourse into an undifferentiated whole was the result of the colonization of the cultural sphere, which had retained at least partial autonomy during the prior modernist era, by a newly organized corporate capitalism. Following Adorno and Horkheimer's analysis of the culture industry, Jameson discussed this phenomenon in his critical discussion of architecture, film, narrative, and visual arts, as well as in his strictly philosophical work. Two of Jameson's best known claims from Postmodernism are that postmodernity is characterized by pastiche and a crisis in historicity. Jameson argued that parody (which implies a moral judgment or a comparison with societal norms) was replaced by pastiche (collage and other forms of juxtaposition without a normative grounding). Relatedly, Jameson argued that the postmodern era suffers from a crisis in historicity: "there no longer does seem to be any organic relationship between the American history we learn from schoolbooks and the lived experience of the current, multinational, high rise, stagflated city of the newspapers and of our own everyday life". Jameson's analysis of postmodernism attempted to view it as historically grounded; he therefore explicitly rejected any moralistic opposition to postmodernity as a cultural phenomenon, and continued to insist upon a Hegelian immanent critique that would "think the cultural evolution of late capitalism dialectically, as catastrophe and progress all together". His refusal to simply dismiss postmodernism from the onset, however, was misinterpreted by some Marxist intellectuals as an implicit endorsement of postmodern views.

Соңғы еңбектері

Джеймсонның кейінгі жазбаларына 2005 жылдың желтоқсанында Австралияның Мельбурн қаласындағы Монаш университетінде таныстырылған утопия және ғылыми фантастика туралы зерттемесі «Болашақтың археологиялары», сондай-ақ «Модернистік қағаздар» (2007) кітабы кіреді. Бұл кітап – модернизм туралы эсселер жинағы, ол теориялық «Ерекше замана» (2002) еңбегіне «көзделген оқулық» ретінде қосымша болып табылады. Бұл кітаптар «Постмодернизм» және «Реализмнің қайшылықтары» (2013) сияқты «Әлеуметтік формалар поэтикасы» атты жалғасып жатқан зерттеудің бір бөлігі болып табылады. Сара Даниус айтқандай, бұл зерттеу «эстетикалық формалардың жалпы тарихын ұсынуға және осы тарихты әлеуметтік және экономикалық құрылымдар тарихымен бірге қалай оқуға болатынын көрсетуге» бағытталған. 2010 жылы Джеймсон «Әлеуметтік формалар поэтикасы» зерттеуінің жарық көрген томдарын «Үнқосымдар: Аллегория гармониясы» атты аллегория туралы зерттемесімен толықтыруды жоспарлаған. «Реализмнің қайшылықтары» 2014 жылғы Труман Капоте әдеби сын сыйлығына ие болды. Осы үздіксіз жобамен қатар, ол диалектикалық теорияға қатысты үш зерттеме жариялады: «Диалектиканың валенттіліктері» (2009), онда Джеймсон Славой Жижек, Жиль Делёз және басқа да заманауи теоретиктерге сын жауап береді; «Гегель вариациялары» (2010), Гегельдің «Рух феноменологиясы» еңбегіне түсіндірме; және «Капиталды бейнелеу: Бірінші томды оқу» (2011), Маркстің «Капитал» еңбегін талдау. Джеймсонның шығармаларына шолу жасайтын Ян Бьюкененнің «Фредерик Джеймсон: Тірі теория» кітабы 2007 жылы жарық көрді.

Холберг халықаралық мемориалдық сыйлығы

2008 жылы Джеймсон "әлеуметтік құрылымдар мен мәдени формалар арасындағы байланыс" тақырыбындағы өмірлік еңбегі үшін жыл сайынғы Холберг халықаралық мемориалдық сыйлығымен марапатталды. (Шамамен 648 000 доллар құнды) сыйлықты Норвегияның білім және зерттеу министрі Тора Аасланд 2008 жылдың 26 қарашасында Норвегияның Берген қаласында Джеймсонға табыс етті.

Лайман Тауэр Сарджент Ақырғы ғалым сыйлығы

2009 жылы Джеймсон Солтүстік Америкалық утопиялық зерттеулер қоғамының Лайман Тауэр Сарджент есімді ерекше ғалым сыйлығымен марапатталды.

Қытайдағы ықпал

Джеймсон Қытайдағы постмодернизм теориясының қалыптасуына ықпал етті. 1985 жылдың ортасында, мәдени қызудың басталуымен (1985 жылдың басынан 1989 жылдың 4 маусымына дейін) – қытайлық зияткерлік тарихтың бір кезеңі, ол Батыс сыншыл теориясына, әдебиет теориясына және осымен байланысты салаларға қызығушылықпен ерекшеленді – Джеймсон Қытайдағы постмодернизм идеясын Пекин университетінде және жаңадан құрылған Шэньчжэнь университетіндегі лекцияларында талқылады. Пекин университетінде ұсынған Джеймсонның идеялары Чжан Иву мен Чжан Худун сияқты кейбір студенттерге әсер етті, олардың еңбектері Қытайдағы постмодернизмді талдауда маңызды рөл атқарды. 1987 жылы Джеймсон «Постмодернизм және мәдени теориялар» атты кітабын жариялады, оны Тан Сяобинг қытай тіліне аударды. Қытай интеллигенциясының постмодернизммен шұғылдануы тоқсаныншы жылдардың басында ғана басталатын болса да, «Постмодернизм және мәдени теориялар» осы шұғылданудың негізгі мәтініне айналды. Ғалым Ван Нинг жазғандай, оның қытай ойшылдарына тигізген әсерін асыра бағалау мүмкін емес. Оның танымалдылығының себебі, ішінара, кітаптың тығыз стильде жазылмауы және Джеймсонның жазу стилінің арқасында, мәтінді постмодернизмнің қытайлық көрінісін мақтау немесе сынау үшін қолдануға болатындығында болуы мүмкін. Ван Чаохуаның оқиғаны түсіндіруінше, Джеймсонның еңбегі көбінесе Джеймсонды түбегейлі қате түсінуге байланысты қолданылды: Джеймсон теориясының сыншылдығы, постмодернизмді «кейінгі капитализмнің мәдени логикасы» деп сипаттаған, [қытай сыншыларының белгілі бір тобы] бұқаралық мәдениетті халықтық бостандықтың жаңа кеңістігі деп қарап, оған ризашылық немесе тіпті ынталы қолдау көрсетті. Осы сыншылардың пікірінше, өздерін заманауилықтың ұстаушылары деп есептеген зиялылар, постмодерндік тұтыну қоғамының пайда болуымен бақылауын жоғалтқандықтан шок пен алаңдаушылыққа ұшырады, «квихоттық гистерия» деп айғайлады және сексенінші жылдары олар тілегеннің іске асуынан қорқып үркіді. Джеймсонның, әсіресе «Постмодернизм және мәдени теориялар» кітабының тудырған постмодернизм жөніндегі пікірталас 1994 жылдан 1997 жылға дейін Қытайдың ішкі және сыртқы зиялылары арасында өршіді. Бұл мәселеде Лондоннан Жао Ихен, АҚШ-тан Сюй Бен және Дьюк университетінде Джеймсонның докторанты болған АҚШ-та тұратын Чжан Худун есімді ғалымдардың маңызды үлесі болды.

Jameson has had an influence on the theorization of the postmodern in China. In mid 1985, shortly after the beginning of the cultural fever (early 1985 to June Fourth, 1989)—a period in Chinese intellectual history characterized in part by intense interest in Western critical theory, literary theory, and related disciplines—Jameson discussed the idea of postmodernism in China in lectures at Peking University and the newly founded Shenzhen University. Jameson's ideas as presented at Peking University had an impact on some students, including Zhang Yiwu and Zhang Xudong, scholars whose work would come to play an important role in the analysis of postmodernity in China. In 1987 Jameson published a book entitled Postmodernism and Cultural Theories , translated into Chinese by Tang Xiaobing. Although the Chinese intelligentsia's engagement with postmodernism would not begin in earnest until the nineties, Postmodernism and Cultural Theories was to become a keystone text in that engagement; as scholar Wang Ning writes, its influence on Chinese thinkers would be impossible to overestimate. Its popularity may be partially due to the facts that it was not written in a dense style and that, because of Jameson's writing style, it was possible to use the text to support either praise or criticism of the Chinese manifestation of postmodernity. In Wang Chaohua's interpretation of events, Jameson's work was mostly used to support praise, in what amounted to a fundamental misreading of Jameson:

The caustic edge of Jameson's theory, which had described postmodernism as "the cultural logic of late capitalism," was abandoned for a contented or even enthusiastic endorsement of mass culture, which [a certain group of Chinese critics] saw as a new space of popular freedom. According to these critics, intellectuals, who conceived of themselves as the bearers of modernity, were reacting with shock and anxiety at their loss of control with the arrival of postmodern consumer society, uttering cries of "quixotic hysteria," panic stricken by the realization of what they had once called for during the eighties. The debate fueled by Jameson, and specifically Postmodernism and Cultural Theories, over postmodernism was at its most intense from 1994 to 1997, carried on by Chinese intellectuals both inside and outside the mainland; particularly important contributions came from Zhao Yiheng in London, Xu Ben in the United States, and Zhang Xudong, also in the United States, who had gone on to study under Jameson as a doctoral student at Duke.