Кіріспе
Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясының фракциясы (Халқ) – Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясының (АДПП) фракциясы. Оның тарихи де-факто басшылары – Нұр Мұхаммед Тараки (1967–1979), Хафизулла Әмин (1979) және Саид Мұхаммед Ғұлабзой (1979–1990). Бұл атау сол қозғалыстың шығарған солшыл газетіне де берілген. Халқ қанаты 1967 жылы партияның бөлінуіне себеп болған, революциялық стратегиясы бойынша өзгеше болған Парчам фракциясына деген күшті наразылықтан кейін құрылды. Оның құрамына негізінен ауылдық аймақтан шыққан пуштундар, әсіресе Ауғанстанның Лоя Пактия аймағынан шыққандар кірді. Оның басшылары көпшілік ұйымдастыру жолын ұстанды және саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістерді іске асыру үшін жүйені құлату мақсатында таптық күреске жақтас болды. Олар 1978 жылғы Саур революциясының нәтижесінде құрылған Ауғанстан Демократиялық Республикасын басқарды. Халқыстар радикалды реформалар жүргізіп, АГСА (кейін КАМ) басқаратын полиция мемлекетіне айналдырып, қарсылықты қатыгездікпен басып тастады. Халқылардың қуғын-сүргіні Ауғанстан қоғамындағы діни және этникалық азшылықтардың наразылығын күшейтті, соның салдарынан көптеген адамдар Пакистандағы эмигранттық ислами партияларына қосылды. Халқылардың билігі 1979 жылғы желтоқсандағы кеңес әскери интервенциясы нәтижесінде Хафизулла Әмин құлатылғаннан кейін аяқталды.
Khalq (, ) was a faction of the People's Democratic Party of Afghanistan (PDPA). Its historical de facto leaders were Nur Muhammad Taraki (1967–1979), Hafizullah Amin (1979) and Sayed Mohammad Gulabzoy (1979–1990). It was also the name of the leftist newspaper produced by the same movement. The Khalq wing was formed in 1967 after the split of the party due to bitter resentment with the rival Parcham faction which had a differing revolutionary strategy. It was made up primarily of Pashtuns from rural backgrounds, especially from the Loya Paktia region of Afghanistan. Its leaders preferred a mass organization approach and advocated class struggle to overthrow the system to bring about political, economic and social changes. They would rule the Democratic Republic of Afghanistan that was formed as a result of the Saur Revolution in 1978. The Khalqists introduced radical reforms and carried out brutal crackdowns on dissent turning Afghanistan into a police state ran by the AGSA (and later KAM). The Khalqist crackdowns encouraged the rebellion of the religious and ethnic minority segments present in the Afghan society, which led more people joining exiled Islamist parties in Pakistan. Khalqist rule would be ended following the Soviet military intervention in December 1979 overthrowing Hafizullah Amin.
Ерте саяси тарих
Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясы өзінің бірінші съезін 1965 жылғы 1 қаңтарда өткізді. Жиырма жеті адам Кабулдағы Нұр Мохаммед Таракидің үйіне жиналып, Таракиді ПДПА Бас хатшысы, Бабрак Кармалды Бас хатшының орынбасары сайлады және бес мүшеден тұратын Орталық Комитетті (немесе Политбюроны) құрды. Соңында, Хафизулла Әмин 1969 жылы Парламентке сайланған ПДПА-ның жалғыз халқи өкілі болды.
Халқ Парчам ПДПА бөлімшесі
Партияның ішкі, кейде зорлыққа толы, талас-тартыстар мен араздықтар оны әлсіретті. Халқ фракциясы көбірек рулық сипатта болды, ал Парчам қалалық халық пен орта тап арасында көп қолдауға ие болды. Әсіресе идеологиялық тұрғыдан, Кармал мен Тараки Ауғанстанның революциялық мүмкіндіктерін қабылдау бойынша ерекшеленді: Тараки революцияны классикалық лениндік үлгіде, қатаң тәртіпті жұмысшы табы партиясын құру арқылы іске асыруға болатынына сенді. Кармал Ауғанстанның лениндік стратегия үшін тым жетілмегенін және елді социалистік революцияға жақындату үшін патриоттық және империализмге қарсы күштердің ұлттық демократиялық фронтын құру қажет деп ойлады. Газет, әсіресе студенттер арасында, үлкен сәттілікке қол жеткізді. Оның алғашқы таралымы 20 000 дананы құрады, ал келесі таралымдары шамамен 10 000 данаға жетті (барлығы алты таралым жарық көрді). 1966 жылдың 23 мамырында билік "Халқ" газетін исламға, конституцияға және монархияға қарсы болды деген желеумен жапты. Кармалдың фракциясы 1968 жылдың наурызынан 1969 жылдың шілдесіне дейін шығарылған Parcham атты апталық журналды құрды. Парчам 1969 жылдың маусымында парламент сайлауы алдында жабылды.
Taraki believed that revolution could be achieved in the classical Leninist fashion by building a tightly disciplined working class party. Karmal felt that Afghanistan was too undeveloped for a Leninist strategy and that a national democratic front of patriotic and anti imperialist forces had to be fostered in order to bring the country a step closer to socialist revolution. The newspaper was highly successful, especially among students. Its first edition sold 20,000 copies, and later editions numbered around 10,000 (there were only six editions altogether). On 23 May 1966, the authorities closed Khalq on the grounds that it was anti Islamic, anticonstitutional, and antimonarchical. Karmal's faction founded Parcham, a weekly magazine that he published between March 1968 and July 1969. Parcham was shut down in June 1969 on the eve of parliamentary elections.
1973 жылғы республикалық революция
Халқ партиясының жақсы саяси байланыстардың болмауы және дербес әрекет ету саясаты салдарынан жаңа үкіметке кіргізілмеді. Тараки бұрынғы премьер-министр Мұхаммед Дауд Хан билікті басып алғаннан кейін, өзінің жақтастарына үкіметте орын алу үшін біріккен майдан құруға қысқа ғана уақытқа тырысты, бірақ бұл әрекет сәтті болмады. Халқылар Парчамнан гөрі солшыл және Кеңес Одағынан тәуелсіз екендерін мәлімдеді, бірақ олардың қолдау базасы халық арасында күшті емес, керісінше әскерде күштірек болды. Осы себепті Халқ партиясының дәстүрлі жұмысшы табын жұмылдыруға бағытталған саясатын тастап, офицерлер корпусында өзінің күш базасын құруға кірісті. Халқтың Кабул университетіндегі ықпалы да шектеулі болды. 1973 жылы Халқ фракциясы әскери қызметкерлерді өздеріне қосылуға белсенді түрде шақыра бастады. Тараки әскерилер арасындағы Халқ қызметіне жетекшілік етті. 1973 жылы ол жаңадан қосылғандарды тарту міндетін Әминге жүктеді. Бұл қадам өте табысты болды: 1978 жылдың сәуір айындағы коммунистік төңкеріс кезінде Халқ Парчамнан екі-үш есе көп мүшеге ие болды. Мәскеудің Парчам мен Халқ одағын қолдауы, оның жақын арада сахнадан бейбіт түрде кетуіне дайындық болуы мүмкін. Парчам мен Халқтың бірігуі тез арада күшін жойды. Алайда, солшылдардың көрнекті өкілі Мир Акбар Хайбер үкімет тарапынан өлтірілді, ал оның жақтастары да қатысты. Үкімет бұл өлтіруді айыптағанмен, ДДПА басшылары Даудтың оларды жоюды жоспарлап отырғанынан қорқып, алаңдады. Осылайша, Халқ пен Парчам өзара бәсекелестікті ұмытып, үкіметті құлату үшін бірікті. Коммунистік төңкеріс қарсаңында Хафизулла Әмин Орталық Комитетінің тұтқындалмаған жалғыз мүшесі болды. Полиция оны 1978 жылдың 25 сәуірінде ДДПА Политбюро мүшелеріне жасағандай, дереу түрмеге жібермеді. Оның тұтқындалуы бес сағатқа кейінге шегерілді, осы уақытта Әмин, билігі болмаса да және Политбюро мүшелері түрмеде отырғанда, Халқ армиясының офицерлеріне үкіметті құлатуға бұйрық берді. Халқ армиясының ұяшықтары жаппай көтеріліске дайындалды. 27 сәуірде Халқ әскери басшылары революцияны қарулы күштердегі ұяшықтарға революция уақыты жеткенін жариялау арқылы бастады. Халқ полковнигі Мохаммад Аслам Ватанжар төңкеріс кезінде жердегі армия қолбасшысы болды және оның әскерлері Кабулды бақылауға алды. Әуе күштерінің эскадрильяларының басшысы полковник Абдул Кадир де Корольдік сарайға шабуыл жасады, оның барысында президент Мұхаммед Дауд Хан және оның отбасының көп бөлігі, соның ішінде әйелдер мен балалар қаза тапты.
Саур революциясы (1978 жылдың сәуірінен 1992 жылдың сәуіріне дейін)
Саур революциясы, жаңа үкімет өзінің төңкерісін (парсы күнтізбесінде осы айдың атымен) деп атаған, негізінен Халк фракциясының ПДПА-дағы жемісі болды. Халк жеңісінің бір себебі Дәудтың Парчамды басты қауіп деп жаңылыс бағалауы болды. Бұл сәттілік оларға қарулы күштерді тиімді бақылауға мүмкіндік берді, бұл Парчамдағы қарсыластарынан маңызды артықшылық еді. Революцияның алғашқы айларында министрлер кабинетінің құрамы он бірге оннан бөлінді, онда Халк көпшілікте болды.
Халқ үкіметі (1978 жылдың сәуірінен 1979 жылдың желтоқсанына дейін)
Бастапқыда, Халқ революциялық үкіметі жер реформасы бағдарламасының арқасында ауған халқының қолдауын алды. Алайда, 1978 жылдың соңына қарай марксизмнің жұмсақ түрі бақылаудан шығып, үкімет ұлттық туды қызыл түске ауыстырып, символдық түрде өзгертіп, наразылықты күшейтті. ПДПА-ның исламға қатысты бастапқы, орташа көзқарасы Халқшылар билікті нығайтуға тырысқанда тез арада тоқтатылды. Халқ Революциялық Кеңестің құрамына басымдық берді, ол үкіметтің басқару органы болып табылатын. Халқ басшылығы елді басқару үшін сегіз жарлық шығарды. Олар Дауд кезеңінің азаматтық және қылмыстық заңдарынан басқа барлық заңдарды күштен шығарды. Сонымен қатар, олар жер реформасын жүргізу науқанын бастады, нәтижесінде Халқ саясатына қарсы шыққан қыздардың біліміне қолдау көрсетуге қарсы болған ондаған мың адам тұтқындалып, дереу жазаланды. Ауғанстанды революциялық жолға сала отырып, ХДПА-ның Халқ қанаты реакционерлерді көтеріліске итермеледі. ПДПА бас хатшысы Нұр Мұхаммед Тараки әскериде Парчамилерге төзімділік танытудан бас тарды және барлық офицерлердің Халққа мүше болуын талап етті. 1978 жылдың маусым айына дейін шамамен 800 Парчами әскери қызметкері Парчамилерді тазалау мақсатымен қарулы күштерден кетіп қалды. Олар қарсыластарды жою және Парчамилер тарапынан келген кез келген шектеулерді алып тастау арқылы оған қол жеткізді. Хафизулла Әмин 1979 жылдың наурыз айында Министрлер Кеңесінің төрағасы (премьер-министр) лауазымын иеленді, фельдмаршал атағын сақтап, Жоғарғы қорғаныс Кеңесінің вице-президенті болды. Тараки Халықтық-демократиялық партияның бас хатшысы, Революциялық Кеңестің төрағасы және армияны басқарушы болып қалды, бірақ қазір ол көп уақытын «Халық сарайы» деп аталған бұрынғы Патша сарайында өткізді. Оқиғалар кейіпкерлерді бөліп-жаруға бейім болды. Халқ фракциясы ішіндегі Тараки мен Әмин арасындағы қатыгез бәсеке күшейді. 1979 жылдың қыркүйегінде Таракидің ізбасарлары, кеңестік тараптың қатысуымен, Әминге бірнеше қастандық жасады. Соңғы әрекет кері соқты. Әминнің Таракиді өлтіруі Халқшыларды екіге бөлді. Әскери топтардың арасындағы бәсеке Халқшыларды одан әрі бөліп тастады. Қазан айының соңында Әмин көтерілісшілерге қарсы әскери операция жүргізіп, 40 000 адамды – көбінесе жауынгер емес азаматтарды – жеңіспен Пакистанға шығарып жіберді. 1979 жылдың соңында 400 000 ауған босқыны болды, олардың көп бөлігі Пәкістанда орналасқан. КСРО Халқшылардың радикализмін басуға тырысты, мешіттерге баруға, Парчамилерді және коммунистер емес адамдарды үкіметке қосуға, сондай-ақ халыққа жағымсыз жер реформасы қозғалысын тоқтатуға шақырды. Бұл кеңестердің көп бөлігі назарсыз қалды. Халқ партиясының соңғы басшысы Хафизулла Әмин кеңестік барлау қызметтері үкіметті басып алып, оның орнына Парчами Бабрак Кармалды тағайындағаннан кейін өлтірілді.
Парчам үкіметі мен кеңестік шабуыл (1979 жылдың желтоқсаны - 1989 жылдың сәуірі)
Халки Парчами арасындағы дау-жанжалдар армияны екіге бөліп жіберді. Халки басшылары Парчамилер әскери құрамда жасушалық ұйымдарын сақтап қалған деп қорқып, Парчамилерді кең ауқымда тазарта бастады. 1970 жылдары Әминнің тыраны арқасында офицерлер корпусының көп бөлігі Халкилерден құралды. Армия да үкіметке қарсы көңіл-күйден тыс қалған жоқ. Сарбаздар дезертирлік жасап, бүлік көтерді. 1979 жылғы наурыз айында Гератта көтеріліс болды, онда қаланың әскери гарнизонының бір бөлігі оған қосылды. Көтерілісшілер совет азаматтарымен қатар Халкилерді де қырды. Парчамилерді тазарту армияны Халкилердің толық бақылауына енгізді, сондықтан кеңестіктер армияны қайта құру үшін Халки офицерлеріне сүйенуге мәжбүр болды. Халки офицерлері мен сарбаздары Парчам үкіметінің Парчамилерге артықшылық беруіне ашуланды. Наразы Халкилер көбінесе моджахедтерге көмектесті. Қарулы күштердегі Халкилер Парчами офицерлерін оларды «оқ-дәрі» ретінде пайдалануда және жас Парчамилерді міндетті әскери қызметтен босатуда айыптады. Мұның бір дәлелі – 1980 жылы Саур революциясын тойлауға арналған сәуір айындағы әскери парадта көптеген танк корпустары Бабрак Кармал қабылдаған жаңа ұлттық тудың орнына Халкидің Қызыл туын көрсетуді жалғастырды. Халки ішінде Тараки мен Әминнің жақтастары арасында да келіспеушіліктер болды. Асадулла Сарвари мен Сәйед Мохаммад Гулабзой өзін «принципті Халкилер» деп атаған Таракиді қолдайтын топқа кірді. Олар Кармал үкіметімен бірнеше рет қарым-қатынасқа түсті.
Нәжібулла әкімшілігі (1986-1992)
40-шы Кеңес Армиясы елден шыққаннан кейін, ПДПА Бас хатшысы және Президент Мұхаммед Нәжібулла, Кеңес Одағы ПДПА Бас хатшысы етіп тағайындаған кезде Кармалға қарағанда, аздап болса да, ұқсас қиындыққа тап болды. Бұл факті Парчам фракциясы ішінде Нәжібулланың тағайындалуына қарсылықтың күштілігімен көрінді. Бұл жарылыс тоқтамады, соның салдарынан ПДПА басшысы Нәжібулла саясатын Парчами тарапынан ала алатын қолдау мен халықшылардан (халкистерден) табуға тырысқан одақтар арасында теңдестіруге мәжбүр болды. 1989 жылдың желтоқсан айында 127 халықшы әскери офицер төңкеріс жасауға ұсыныс жасағаны үшін тұтқындалды. 27 офицер қашып кетіп, кейін Пешаварда Гүлбұддин Хекматиярмен бірге баспасөз мәслихатына қатысты. Бұрынғы тайпалар ісі жөніндегі министр Баша Гүл Вафадар және азаматтық авиация министрі Хасан Шарқ та бұл құлқыстың ішінде болды. 1990 жылдың наурыз айында моджахедтердің жетекшісі Гүлбұддин Хекматияр тағы бір төңкеріс әрекетіне қатысты, осы жолы халықшы қорғаныс министрі Шахнаваз Танай басқарды. Танайға, саяси бюрода қалған маңызды халықшылар, Адендегі және Мәскеудегі елшілер Асадулла Сарвари мен Мұхаммед Гулабзой де қолдау көрсеткен көрінеді. Олардың төңкеріс пен генерал Танайға тығыз байланысты болғаны айтылды. Алайда, Танай Кабулдегі әскерлерге тікелей бақылау жасай алмады. Жоспар байланыс қателігінен уақытында орындалмады. Сарвари мен Гулабзой бірден партиядан қуылды.
Ауғанстан азаматтық соғысы (1992-2001)
Дегенмен, 1992 жылғы сәуірде президент Наджибулла үкіметі құлағаннан кейін бұрынғы халықшылар талибандармен немесе басқа моджахеддердің басшыларымен бірікті немесе олармен одақтасты. Мұның нақты мысалы – Кабул басылып алынғаннан кейін Гүлбұддин Хекматиярға ішкі істер министрі Раз Мохаммад Пактин және содан кейін қорғаныс министрі Мохаммад Аслам Ватанджар бастаған көптеген паштун халықшылары қолдау көрсетті. Тағы бір мысал – генерал Танай (батыс дипломатиялық дереккөздерінің мәліметінше) талибандарға білікті әскери офицерлерді ұсынды. Осылайша халықшыл фракция қайтадан соғысқа тартылып, қалған Ауғанстан әуе күшінің МиГ-21 және Сухой истребительдерін ұшыру үшін, совет танктерін жүргізу үшін және совет артиллериясын пайдалану үшін өз ұшқыштарын қолданды. Орталық үкімет болмағандықтан және әртүрлі топтар үшін күрескен халықшылар Ауғанстанның Солтүстік Альянсы мен Талибан арасындағы Ауғанстан азамат соғысындағы бір құрал ғана болды.
Карзай әкімшілігі (2002-2014 жж.)
2001 жылы Талибан құлағаннан кейін Хост провинциясында АҚШ әскерлерінің болуы аймақтың билік тепе-теңдігінде маңызды өзгерістерге әкелді. Әскери бөлімдер аймақта операция жүргізген кезде, олар өз мақсаттарын бөлісетін адамдармен одақ құруға тырысты. Күтпеген жағдай, Талибанның жеңілісінен туған билік вакуумы 1980-жылдары АҚШ-тың қарсыласы болған бұрынғы коммунистердің билікке келуіне жағдай жасады. Бұл адамдар Талибанға қатысты қатаң ұстанымда болғандықтан, АҚШ пен аймақтағы коалициялық әріптестер үшін құнды серіктес атанды. Билік тепе-теңдігінің күтпеген бұл өзгерісі Хост қорғау күштерінің (ХҚК) құрылуына жол ашты, бұл Хост провинциясының қауіпсіздік жағдайында маңызды рөл атқаратын жартылай әскери ұйым. Басқа халқистер Талибан жеңілгеннен кейін Хамид Карзай үкіметімен жақын қарым-қатынас орнатты. 1992 жылдың қысында Пәкістанның Пешавар қаласына көшіп келген, Тараки мен Амин басшылығымен ПДПА жастар бөлімінің бұрынғы басшысы, генерал Бабрак Шинвари. Кейін ол Ауғанстан-Пәкістан халықтарының достық қоғамын құруға көмектесті және Нангархар провинциясының Назян Шинвари ауданынан келген ақсақалдар кеңесі оны Лоя Джирга мүшесі етіп сайлады.