Тәжікстан саяси жүйесі

Кіріспе

Тәжікстанның саяси жүйесі президенттік республика негізінде құрылған, онда Президент мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Заң шығару билігі атқарушы билік пен парламенттің екі палатасына жүктелген.

Саяси ахуал

Тамыздың 1991 жылғы төңкеріс жарылысты күшейтті. Жоғарғы Кеңестің алдындағы күнделікті демонстрациялар мен үкімет билігінің әлсіреуіне наразы болған режим Мәскеу төңкерісшілерін қолдағандай көрінді. Тажикстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Қадриддин Аслонов «Известия» газетінің тілшісіне елдің хаоске түсіп бара жатқанына шағымданып, (кеңестік) статус-квоны қорғады. Бұл мәлімдеме республикалық басшылықтың сезімін бейнеледі. Төңкерісшілерді қолдау, бұрыннан-ақ жанданған зиялы қауымды ашуландырды. Демонстранттар Жоғарғы Кеңес ғимаратына жақын жолдарды жапқанда, Кахар Махкамов 1991 жылдың 31 тамызында отставкаға кетуге мәжбүр болды. Оппозициялық партиялардың ықпалымен, бірақ олардың толық бақылауында болмаған демонстрацияшылар кең ауқымды талаптар қойды: Коммунистік партияны тыйым салу және оның мүлігін мемлекеттік меншікке беру, үкіметтің толық отставкаға кетуі, заң шығарушы органның таратылуы және жаңа сайлаулар. Осы алапаттықта Тажикстан 1991 жылдың 9 қыркүйегінде Кеңес Одағынан тәуелсіздік жариялады және 1992-1997 жылдар аралығында ескі режим өкілдері мен «Біріккен тәжік оппозициясы» (БТО) ретінде шала ұйымдасқан исламистер арасында азамат соғысына ұшырады. Осы азаматтық хаоста өркендеген басқа да жауынгерлер мен қарулы топтар саяси фракцияға адалдық емес, орталық биліктің күйреуін көрсетті. Жаулық әрекеттердің шыңы 1992-1993 жылдар аралығында болды. 1997 жылы Күлябилік үкімет пен БТО билікті бөлісу туралы бейбіт келісімге қол жеткізіп, оны 2000 жылға дейін іске асырды. Тажикстан біртіндеп қайта құрылуда, біріктірілген үкімет құруда және Ауғанстанмен шекарасын күзету үшін Ресей әскери қатысуына, сондай-ақ тәуелсіздік алғаннан кейін Тажикстанды тастап кетпеген Ресейдің 201-ші мотоатқыштар дивизиясының базасына рұқсат беруді жалғастыруда. Ресейдің басшылығымен жасақталған күштердің көп бөлігі жергілікті тәжік офицерлері мен сарбаздарынан тұрады. Тажикстанның 1999 және 2000 жылдардағы президенттік және парламенттік сайлаулары кеңінен кемшіліктері бар және әділ емес деп танылды, бірақ бейбіт өтті. Парламенттік сайлауға зайырлы үкіметке ұмтылған (Исламдық жаңару партиясы) исламистік партияның және басқа да бірнеше партиялардың қатысуы тәжік халқының өз үкіметін таңдау құқығының жақсаруын білдірді. Тажикстан – Парламентте дінге байланысты саяси партиясы бар Орталық Азиядағы жалғыз ел. Президент Эмомали Рахмон, бейбіт келісімдерге сәйкес, үкіметтік лауазымдардың үштен бір бөлігін БТО-ға беруге міндетті болмаса да, кейбір бұрынғы БТО шенеуніктерін жоғары деңгейдегі кабинеттік лауазымдарда қалдырды. Үкімет пен бұрынғы оппозиция бір-біріне күмәнмен қараса да, олар бірлесіп жұмыс істеудің жолын тауып, келіспеушіліктерін бейбіт жолмен шешуге бейілді. 2001 жылы Талибан құлатылғанға дейін Ауғанстандағы азамат соғысы Тажикстанның нәзік және қиынмен қол жеткізген бейбітшілігіне қауіп төндіретін трансшекаралық әсерлерге әкелді. 1999 және 2000 жылдардың жазында Өзбекстанның Ислам қозғалысы Өзбекстан үкіметіне қарсы көтеріліс науқаны үшін Тажикстанды полигон ретінде пайдаланды. Сонымен қатар, Талибанның Ауғанстанның солтүстігіндегі ілгерілеуі Тажикстанды мыңдаған босқындармен суға бату қаупіне ұшыратты. Ауғанстаннан Ресей және Еуропа нарықтарына бағытталған заңсыз есірткілердің үздіксіз ағыны зорлық-зомбылық қылмыстарының өршуіне, жемқорлыққа, ЖИТС-тің көбеюіне және экономикалық бұрмалануға әкеліп соқты. 2002 жылы елдегі жағдай тұрақтап, жыл бойына бұрынғы оппозиция мүшелері жасаған саясаткерлердің өлтірілуі мен зорлық-зомбылық оқиғалары болмады.

The August 1991 putsch widened the rift. Frustrated by daily demonstrations in front of the Supreme Soviet and the erosion of the government's authority, the regime appeared to support the Moscow putschists. Qadriddin Aslonov, then the chairman of the Supreme Soviet of Tajikistan, went on record in defence of the (Soviet) status quo when complaining to a journalist of Izvestia that the country is falling into chaos. This statement encapsulated the feeling of the republican leadership. Support for the putschists exasperated the already galvanised intelligentsia. A flood of demonstrators blocked roads adjacent to the building of the Supreme Soviet and forced Kahar Mahkamov to resign on 31 August 1991. Demonstrators, encouraged by the opposition parties but not entirely controlled by them, had far reaching demands: the banning of the Communist party and the nationalization of its assets, the resignation of the entire government, the dissolution of the legislature and new elections. During this turmoil Tajikistan declared its independence from Soviet Union, on September 9, 1991 and promptly fell into a civil war from 1992–1997 between old guard regits, and Islamists loosely organized as the United Tajik Opposition (UTO). Other combatants and armed bands that flourished in this civil chaos simply reflected the breakdown of central authority rather than loyalty to a political faction. The height of hostilities occurred between 1992 and 1993. By 1997, the predominantly Kulyabi led Tajik government and the UTO successfully negotiated a power sharing peace accord and implemented it by 2000. Tajikistan is slowly rebuilding itself with an integrated government and continues to permit a Russian military presence to guard their border with Afghanistan and the basing of the Russian 201st Motorized Rifle Division that never left Tajikistan when it became independent. Most of these Russian led forces, however, are local Tajik non commissioned officers and soldiers. Both Tajikistan's presidential and parliamentary elections, in 1999 and 2000, respectively, were widely considered to be flawed and unfair but peaceful. The inclusion of an Islamist party committed to secular government (Islamic Renaissance Party) and several other parties in the Parliamentary elections represented an improvement in the Tajik people's right to choose their government. Tajikistan is the only Central Asian country in which a religiously affiliated political party is represented in Parliament. President Emomali Rahmon, while no longer specifically obliged—as he was under the peace accords—to allocate one third of government positions to the UTO, has kept some former UTO officials in senior cabinet level positions. While the government and the now incorporated former opposition continue to distrust each other, they have often found a way to work with each other and are committed to peacefully resolving their differences. Prior to the overthrow of the Taliban in 2001, the civil war in Afghanistan produced cross border effects that threatened to destabilize Tajikistan's fragile and hard won peace. In the summers of 1999 and 2000, the Islamic Movement of Uzbekistan used Tajikistan as a staging ground for an insurgency campaign against the government of Uzbekistan. At the same time, Taliban advances in northern Afghanistan threatened to inundate Tajikistan with thousands of refugees. A constant flow of illegal narcotics continues to transit Tajikistan from Afghanistan on its way to Russian and European markets, leaving widespread violent crime, corruption, increased HIV incidence, and economic distortions in its wake. During 2002, stability in the country continued to increase, and the year was largely free of the assassinations and outbreaks of violence perpetrated by unreformed opposition members that plagued the country in previous years.