Кіріспе
1978-1992 жылдары Орталық Азиядағы мемлекет – 1978-1992 жылдары болған мемлекет. Ауғанстан Демократиялық Республикасы (АДР), 1987 жылы Ауғанстан Республикасы деп қайта аталды, 1978-1992 жылдары Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясының (АХДП) бір партиялық билігі кезінде Ауғанстан мемлекеті болды. Ол өмір сүруінің көп бөлігінде, әсіресе Кеңес-Ауған соғысы кезінде Кеңес Одағының көмегіне көп сүйенді. АХДП Саур революциясы арқылы билікке келді, ол сайланбаған автократ Мұхаммед Дауд Ханның режимін құлатты; оның орнына 1978 жылдың 30 сәуірінде Нұр Мұхаммед Тараки мемлекет және үкімет басшысы болды. Тараки және Саур революциясын ұйымдастырған Хафизулла Әмин өздерінің билігі кезінде жер және неке реформалары сияқты бірнеше даулы реформалар енгізді, сондай-ақ социализмді насихаттаумен қатар исламды ығыстыру саясатын жүргізді. Әмин Хан енгізген реформаларды да жалғастырды, мысалы, барлық балаларға білім беру және әйелдерге тең құқық беру. Билікті алғаннан кейін көп ұзамай, Тараки мен Әмин басқарған қатаң «Халқ» фракциясы мен Бабрак Кармал басқарған орташа «Парчам» фракциясы арасында билік үшін күрес басталды. «Халқ» фракциясы жеңіске жетті, ал «Парчам» фракциясының көп бөлігі АХДП-дан қуылды, ал «Парчамның» ең көрнекті басшылары Шығыс блогы мен Кеңес Одағына жер аударылды. «Халқ» пен «Парчам» арасындағы күрестен кейін, «Халқ» фракциясы ішінде Тараки мен Әмин арасында тағы бір билік күресі басталды, нәтижесінде Әмин үстемдікке ие болды және кейін Таракиді өз бұйрығымен өлтірді. Бұрынғы реформаларға байланысты Әминнің билігі Ауғанстан мен Кеңес Одағының ішінде танымал болмады. 1979 жылдың желтоқсанында Ауғанстан үкіметінің қолдауымен Кеңес Одағының әскери араласуы басталды, ал 27 желтоқсанда Әмин Кеңес әскерлерімен өлтірілді; Кармал оның орнына Ауғанстанның басшысы болды. 1979-1986 жылдарға созылған Кармал дәуірі Кеңес-Ауған соғысының ең қызып тұрған кезеңімен белгіленді, онда Кеңес және Ауғанстан әскерлері Ауғанстанды бақылауды нығайту үшін Ауғанстан моджахедтерімен күресті. Соғыс көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына және Пакистан мен Иранға қашқан миллиондаған босқындардың пайда болуына әкелді. 1980 жылдың сәуірінде үкімет Конституциялық қағидаларды қабылдады, сондай-ақ үкіметке қолдау базасын кеңейту мақсатында АХДП-ға мүше емес бірнеше адамдарды кіргізді. Алайда, Кармалдың саясаты соғыстан қираған елге бейбітшілік әкелмеді, ал 1986 жылы ол АХДП Бас хатшысы лауазымына Мұхаммед Нәжібулламен ауыстырылды. Нәжібулла оппозициямен Ұлттық келісім саясатын жүргізді: 1987 жылы жаңа Ауғанстан Конституциясы қабылданды және 1988 жылы демократиялық сайлаулар өтті (моджахедтер оған бойкот жариялады). 1988-1989 жылдары Кеңес әскерлері Ауғанстаннан шыққаннан кейін үкіметке қарсылық күшейді. 1990 жыл Ауғанстан саясатында маңызды өзгерістер болды, өйткені Ауғанстанның ислам республикасы екенін жариялаған жаңа Конституция қабылданды, ал АХДП «Ватан» партиясына айналды, ол бүгінге дейін бар. Әскери жағынан үкімет Жалалабад шайқасында көрсеткендей, ашық шайқаста қарулы оппозицияны жеңе алатынын дәлелдеді. Алайда, агрессивті қарулы оппозиция және 1990 жылы «Халқ» фракциясының жасаған сәтсіз төңкеріс әрекеті сияқты ішкі қиындықтар, сондай-ақ 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде 1992 жылдың сәуірінде Нәжібулла үкіметі құлады. Нәжібулла үкіметінің құлауы Талибанның билікке келуіне және 1996 жылға қарай Ауғанстанның көп бөлігін басып алуына әкелген тағы бір азаматтық соғыстың басталуына себеп болды. Географиялық тұрғыдан алғанда, ол солтүстікте Кеңес Одағымен (Тәжік, Түрікмен және Өзбек Кеңестік Социалистік Республикалары), шығыста Қытаймен (Синьцзян), оңтүстікте Пәкістанмен және батыста Иранмен шектеседі.
the state that existed from 1978 to 1992
The Democratic Republic of Afghanistan (DRA), renamed the Republic of Afghanistan in 1987, was the Afghan state during the one party rule of the People's Democratic Party of Afghanistan (PDPA) from 1978 to 1992. It relied heavily on assistance from the Soviet Union for most of its existence, especially during the Soviet–Afghan War. The PDPA came to power through the Saur Revolution, which ousted the regime of the unelected autocrat Mohammed Daoud Khan; he was succeeded by Nur Muhammad Taraki as the head of state and government on 30 April 1978. Taraki and Hafizullah Amin, the organizer of the Saur Revolution, introduced several contentious reforms during their rule, such as land and marriage reforms and an enforced policy of de Islamization alongside the promotion of socialism. Amin also added on the reforms introduced by Khan, such as universal education and equal rights for women. Soon after taking power, a power struggle began between the hardline Khalq faction led by Taraki and Amin, and the moderate Parcham faction led by Babrak Karmal. The Khalqists emerged victorious and the bulk of the Parchamites were subsequently purged from the PDPA, while the most prominent Parcham leaders were exiled to the Eastern Bloc and the Soviet Union. After the Khalq–Parcham struggle, another power struggle arose between Taraki and Amin within the Khalq faction, in which Amin gained the upper hand and later had Taraki killed on his orders. Due to earlier reforms, Amin's rule proved unpopular within both Afghanistan and the Soviet Union. A Soviet intervention supported by the Afghan government had begun in December 1979, and on 27 December, Amin was assassinated by Soviet military forces; Karmal became the leader of Afghanistan in his place. The Karmal era, which lasted from 1979 to 1986, was marked by the height of the Soviet–Afghan War, in which Soviet and Afghan government forces fought against the Afghan mujahideen in order to consolidate control over Afghanistan. The war resulted in a large number of civilian casualties as well as the creation of millions of refugees who fled into Pakistan and Iran. The Fundamental Principles, a constitution, was introduced by the government in April 1980, and several non PDPA members were allowed into government as part of its policy of broadening its support base. However, Karmal's policies failed to bring peace to the war ravaged country, and in 1986, he was succeeded as PDPA General Secretary by Mohammad Najibullah. Najibullah pursued a policy of National Reconciliation with the opposition: a new Afghan constitution was introduced in 1987 and democratic elections were held in 1988 (which were boycotted by the mujahideen). After the Soviet withdrawal from Afghanistan in 1988–1989, the government faced increasing resistance. 1990 proved to be a year of change in Afghan politics as another constitution was introduced that stated Afghanistan's nature as an Islamic republic, and the PDPA was transformed into the Watan Party, which continues to exist. On the military front, the government proved capable of defeating the armed opposition in open battle, as demonstrated in the Battle of Jalalabad. However, with an aggressive armed opposition and internal difficulties such as a failed coup attempt by the Khalq faction in 1990 coupled with the dissolution of the Soviet Union in 1991, the Najibullah government collapsed in April 1992. The collapse of Najibullah's government triggered another civil war that led to the rise of the Taliban and their eventual takeover of most of Afghanistan by 1996. Geographically, it was bordered by the Soviet Union (Tajik, Turkmen and Uzbek SSRs) to the north, China (Xinjiang) to the east, Pakistan to the south and Iran to the west.
Саур революциясы мен Тараки: 1978-1979
1973-1978 жылдар аралығында Ауғанстан Республикасының президенті болған Мұхаммед Дауд Хан, Мир Акбар Хайбер – Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясының (АХДП) «Парчам» тобының саясаткерінің жағдайы түсініксіз болғаннан кейін, «Сәуір революциясы» (сәуір революциясы) кезінде биліктен қуылды. Хафизулла Әмин – «Халқ» тобынан шыққан, төңкерістің бас архитекторларының бірі. «Халқ» тобының жетекшісі Нұр Мұхаммед Тараки Революциялық Кеңестің төрағасы, Министрлер Кеңесінің төрағасы болып сайланды және АХДП Орталық Комитетінің Бас хатшысы лауазымын сақтады. Оның басшылығында «Парчам» фракциясының жетекшісі Бабрак Кармал – Революциялық Кеңестің төрағасының орынбасары, Министрлер Кеңесінің төрағасының орынбасары, Әмин – Министрлер Кеңесінің төрағасының орынбасары және Сыртқы істер министрі, ал Мұхаммед Аслам Ватенджар – Министрлер Кеңесінің төрағасының орынбасары болды. Кармал, Әмин және Ватенджардың Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасарлары болып тағайындалуы тұрақсыздыққа алып келді, нәтижесінде үкімет ішінде үш түрлі үкімет құрылды: «Халқ» фракциясы Әминге, «Парчам» тобы Кармалға, ал әскери шенеуніктер (негізінен «Парчам» тобынан) Ватенджарға бағынды. «Халқ» пен «Парчам» топтары арасындағы алғашқы қақтығыс «Халқ» тобының «Сәуір революциясына» қатысқан әскери шенеуніктерге АХДП Орталық Комитетінің мүшелігін беруді қалаған кезде туындады. Әмин, бұрын әскери шенеуніктерді АХДП басшылығына тағайындауға қарсы болған, енді өз ұстанымын өзгертті және олардың жоғарылауын қолдады. АХДП Саяси бюросы әскери шенеуніктерге мүшелік беруге дауыс берді; жеңімпаздар («Халқ» тобы) «Парчам» тобын мүмкіндікшілдер ретінде көрсетті (олар «Парчам» тобы революциялық толқынға мініп алған, бірақ революцияға белсенді қатыспағанын айтты). «Парчам» тобының жағдайын нашарлату үшін Тараки «Парчам» терминінің фракциялықты білдіретін сөзбен синоним екенін мәлімдеді. 27 маусымда, революциядан үш ай өткен соң, Әмин Орталық Комитет отырысында «Парчам» тобынан басымдыққа ие болды. Отырыста «Халқ» тобының ғана саясатты қалыптастыру және шешу құқығы бар екендігі туралы шешім қабылданды, бұл «Парчам» тобын әлсіз қылды. Кармал елден қуылды. Кейіннен «Парчам» тобы жоспарлаған және Кармал басқарған төңкеріс «Халқ» тобының басшылығымен анықталды, бұл тез реакцияға алып келді: «Парчам» тобынан тазалау науқаны басталды. «Парчам» тобының елшілері қайта шақырылды, бірақ көбісі оралмады, мысалы, Кармал мен Мұхаммед Наджибулла өз елдерінде қалды. Тараки билігі кезінде халыққа ұнамайтын жер реформасы енгізілді, нәтижесінде үкімет өтемақысыз жерді тартып алды; бұл несие ағынын бұзды және кейбір егін сатып алушылардың реформаның артықшылықтарын алғандарды бойкоттауына әкелді, бұл ауыл шаруашылығы өнімдерінің төмендеуіне және афғандықтардың наразылығының күшеюіне себеп болды. Тараки реформаға халықтың наразылығының деңгейін түсінгеннен кейін саясатты шектеуге кірісті. Ауғанстанның кез келген күшті орталықтандырылған үкіметтік бақылауға қарсы тұрудың ұзақ тарихы оның билігін одан әрі әлсіретті. Нәтижесінде жер реформасының көп бөлігі бүкіл елде жүзеге асырылмады. Төңкерістен кейінгі айларда Тараки және басқа партия басшылары ауылдық аймақтарда дәстүрлі ауған құндылықтары мен қалыптасқан билік құрылымдарына қарсы келетін басқа да саясатты бастады. Тараки әйелдерді саяси өмірге енгізді және мәжбүрлі некеге тұруға тыйым салды. Реформаға қарсы наразылықтың күшеюі ақыр соңында Ауғанстан Азамат соғысына әкелді.
Амин және Кеңестер интервенциясы: 1979 жыл
Әмин мен Таракидің қарым-қатынасы басында өте тығыз болғанмен, көп ұзамай нашарлады. Таракиге негізделген жеке тұлға культін құруға көмектескен Әмин, оның қалыптасуынан және өзінің дарындылығына сене бастаған Таракиден тез көңілі тоңды. Тараки Әминнің ұсыныстарын елемеуге кірісіп, Әминде терең реніш сезімін оятып алды. Олардың қарым-қатынасы нашарлай түскен сайын, Ауғанстан армиясын бақылау үшін олардың арасында күрес күшейді. 1979 жылғы Герат көтерілісінен кейін Революциялық кеңес пен ПДПА Политбюросы Отанды қорғау жоғары кеңесін құрды. Тараки төраға, ал Әмин орынбасар болып сайланды. Әминнің тағайындалуы және премьер-министрлік лауазымына (Министрлер кеңесінің төрағасы ретінде) ие болуы, көшбасшылық сатысымен бір қадам жоғары көтерілу болған жоқ; конституциялық реформаларға байланысты Әминнің жаңа лауазымдары күшсіз болды. "Төрттік" тобының басшылығымен Уатенджар, Сайед Мохаммад Гулабзой, Шержан Маздориар және Асадулла Сарвариден тұратын сәтсіз кісі өлтіру әрекеті болды. Бұл әрекет Әминді Таракиге қарсы сөз байласуға итермеледі, ал Тараки Гаванадан оралғанда, биліктен алынып, кейіннен Әминнің бұйрығымен өлімге ұшырады. 104 күн билікте болған кезінде Әмин ұжымдық басшылықты орнатуға бел буды. Тараки биліктен алынғанда, Әмин "енді бір адамдық үкімет болмайды" деп уәде берді. Кеңес интервенциясына дейін ПДПА 1000 мен 27000 аралығында адамды өлтірді, көбінесе Пуле-Чархи түрмесінде. Тараки мен Әминнің билігінде 17000-25000 адам тұтқындалды. Ауған халқы Әминді ұнатпады. Оның билігінде коммунистік режимге қарсылық күшейді және үкімет елдің ауылдық аймақтарын бақылауын жоғалтты. Әминнің тұсында Ауғанстан қарулы күштерінің жағдайы нашарлады; Саур революциясынан кейін Ауған армиясындағы әскери қызметшілердің саны 100 000-нан 50 000-70 000-ға дейін азайды. Тағы бір мәселе – КГБ-ның ПДПА-ға, әскерге және мемлекеттік бюрократияға енгендігі болды. Ауғанстандағы жағдайы күннен-күнге қауіптірек болып бара жатқанда, Совет Одағы мен Шығыс блогындағы елдерге жер аударылған оның жаулары оны биліктен алу үшін агитация жасады. Парчамшылдардың көшбасшысы Бабрак Кармал осы кезеңде Шығыс блогының бірнеше жетекші тұлғаларымен кездесті, ал Мұхаммед Аслам Уатенджар, Сайед Мохаммад Гулабзой және Асадулла Сарвари Әминнен кек алмақшы болды. Сол уақытта Кеңес Одағында Юрий Андропов, Андрей Громыко, Дмитрий Устинов және Борис Пономаревтен тұратын Политбюроның Ауғанстан жөніндегі арнайы комиссиясы Кеңес үкіметінің Әминнің басшылығы мен саясатын қолдау туралы пікір қалыптастырмауды қалады. Андропов Кеңес интервенциясы үшін күшті күресті, Леонид Брежневке Әминнің саясаты әскери және үкіметтің жаппай репрессия арқылы дағдарысты басқару қабілетін жойғанын айтты. Андроповтың жоспарына сәйкес, Әминді биліктен алып тастап, оның орнына Кармалды тағайындау үшін шағын күштерді жинау қажет болды. Кеңес Одағы 1979 жылдың 12 желтоқсанында Ауғанстанға интервенция жасау жоспарын жариялады, ал Кеңес басшылығы 1979 жылдың 27 желтоқсанында 333-ші шабуыл операциясын (интервенцияның бірінші кезеңі) бастады. Әмин Кеңес Одағымен ресми қарым-қатынастың нашарлауына қарамастан, соңына дейін Кеңес Одағына сенімді болды. Ауғанстанның барлау қызметі Әминге Кеңес Одағы елге басып кіріп, оны құлатуы мүмкін екенін хабарлағанда, Әмин бұл хабарлама империализмнің туындысы деп мәлімдеді. Оның бұл пікірін Кеңес Одағының бірнеше айдан кейін Ауғанстанға әскер жіберу туралы шешім қабылдауымен түсіндіруге болады. Батыстың қалыпты сенімдеріне қайшы, Әминге Кеңес Одағының Ауғанстанға әскер жіберу туралы шешімі туралы хабарланды. Әмин 1979 жылдың 27 желтоқсанында Кеңес әскерінің қолынан қаза тапты.
Кармалық дәуір: 1979-1986
Кармал Әминнің қазасынан кейін билікке келді. 27 желтоқсанда Кабул радиосы Кармалдың жазбадағы сөзін хабарлады, онда былай делінген: «Бүгін Аминнің азаптау машинасы қиратылды, оның серіктері – он мыңдаған отандастарымыздың – әкелердің, аналардың, әпкелердің, ағалардың, ұлдар мен қыздардың, балалар мен қарттардың жазалаушылары, узурпаторлары және өлтірушілері талқандалды». 1 қаңтарда Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық комитетінің Бас хатшысы Леонид Брежнев және Министрлер Кеңесінің Төрағасы Алексей Косыгин, ешқандай Ауғанстан мемлекеттік немесе партия органы оны сайламас бұрын, Кармалды «сайлануымен» құттықтады. Билікке келген соң Кармал өлім жазасын тоқтатуға, демократиялық институттар мен еркін сайлауларды құруға, конституция жасауға, PDPA-дан басқа партияларды заңдастыруға және жеке меншікке құрмет көрсетуге уәде берді. Бұрынғы екі үкіметтің тұтқындауындағыларға жалпы кешірім жасалып, босатылатын болды. Ол тіпті социализмді жақтамайтын коалициялық үкімет құрылатынын айтты. Сонымен қатар, ол Ауғанстан халқына экономикалық, әскери және саяси көмек беру үшін Кеңес Одағымен келіссөздер жүргізгенін мәлімдеді. Кармалдың барлық бұл ниеттері болғанмен, Кеңес Одағының қатысуымен оларды іске асыру мүмкін емес еді. Сол кезде ауғандардың көпшілігі үкіметке сенімсіздікпен қарады. Көптеген адамдар 1978 жылы жеке капиталды қорғайтынын айтқан Кармалдың уәдесінің өтірік екенін есінде сақтады. Саяси шешім табылмағаннан кейін Ауғанстан үкіметі мен Кеңес әскері қақтығысты әскери жолмен шешуге бел буды. Саяси шешімнен әскери шешімге көшу біртіндеп болды. Бұл 1981 жылдың қаңтарында басталды: Кармал әскери қызметкерлердің жалақысын екі есеге арттырды, бірнеше офицерлерді жоғарылатты, бір генерал мен он үш полковник марапатталды. Әскерге шақыру жасы төмендетілді, міндетті әскери қызмет мерзімі ұзартылды және резервтегілердің жасы отыз бес жасқа дейін көтерілді. Маусым айында Асадулла Сарвари PDPA Политбюросынан шығарылды, ал оның орнына бұрынғы танк командирі және сол кездегі Байланыс министрі Мұхаммед Аслам Уатенджар, генерал-майор Мұхаммед Рафи, Қорғаныс министрі және KHAD төрағасы Мұхаммед Наджибулла тағайындалды. Бұл шаралар әскердің күйреуіне байланысты қабылданды; Кеңес басқыншылығына дейін әскер 100 000 сарбазды, ал басқыншылықтан кейін 25 000 сарбазды ғана дайындауға шамасы келді. Дезертирлік кеңінен таралды, ал жастарды әскерге тарту науқаны оларды оппозицияға қашуға итермеледі. Әскери күштерді жақсырақ ұйымдастыру үшін әрқайсысының өз Қорғаныс кеңесі бар жеті әскери аймақ құрылды. Қорғаныс кеңесі жергілікті PDPA-ға өкілеттік беру үшін ұлттық, провинциялық және аудандық деңгейде құрылды. Ауғанстан үкіметі мемлекеттік кірістердің 40 пайызын қорғанысқа жұмсайды деп есептеледі. Кармал 1986 жылдың мамыр айында КСРО жетекшілігінің күшейген қысымына байланысты PDPA Бас хатшысы лауазымынан кетуге мәжбүр болды, ал оның орнына бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік министрі Наджибулла келді. Ол партия мен мемлекеттің жоғарғы эшелондарындағы ықпалын сақтап, 1986 жылдың қарашасында Революциялық кеңес төрағасы лауазымынан кетуге мәжбүр болғанға дейін жалғастырды, ал оның орнына PDPA мүшесі емес Хаджи Мохаммад Чамкани келді.
Нәжібулла мен Кеңес Одағының келуі: 1986-1989
1986 жылдың қыркүйегінде Нәжібулланың бұйрығымен Ұлттық Келісім Комиссиясы (ҰКК) құрылды. ҰКК-ның мақсаты – «Саур революциясын жаңа сатысында аяқтау үшін» контрреволюционерлермен байланыс орнату еді. Үкімет шамамен 40 мың көтерілісшімен байланыс жасады. 1986 жылдың соңында Нәжібулла ұлттық татуласу саясатының бір бөлігі ретінде алты айлық атысты тоқтатуға және түрлі оппозициялық күштер арасында келіссөздер өткізуге шақырды. Егер келіссөздер сәтті аяқталса, коалициялық үкімет құрылып, ХДПК-ның билікке монополиясы жойылатын еді. Бағдарлама сәтсіз аяқталды, бірақ үкімет наразы болған моджахедтерден үкіметтік жасақтарға жауынгерлерді тартты. Ұлттық татуласу қала тұрғындарының үкіметке қолдауын арттырып, Ауғанстан қорғаныс күштерін тұрақтандыруға көмектесті. Нәжібулла Ауғанстанның де-юре басшысы болғанымен, Нәжібулла билікке келгеннен кейін кеңестік кеңесшілер көп жұмысты атқаруды жалғастырды. Горбачевтың айтуынша, «Біз әлі де барлық істі өзіміз істеп жатырмыз. Біздің адамдарымыз басқа білмейді. Олар Нәжібулланың қолын-аяғын байлап қойды». Ауғанстандағы кеңестік елші Фикриат Табеевті Горбачев генерал-губернатор сияқты әрекет еткені үшін айыптады және оны 1986 жылдың шілдесінде Ауғанстаннан шақыртып алды. Бірақ Горбачев Ауғанстанды кеңестік басқаруды тоқтатуды талап еткенімен, өзі басқарудан тартынбады. Кеңес Одағының Саяси бюросының отырысында Горбачев: «Ескі материалдан жаңа ғимарат салу қиын. Нәжібулламен қателік жасамадық деп Құдайдан тілеймін» деді. Уақыт көрсеткендей, Нәжібулланың мақсаттары Кеңес Одағының мақсаттарына қайшы келді: Нәжібулла кеңестік әскерлердің шығарылуына қарсы болды, ал Кеңес Одағы шығарылуды қалады. Бұл түсінікті болды, өйткені Ауғанстан әскерінің ыдырауға жақын тұрғаны айтылды. Нәжібулла кеңестік әскерлердің болуын сақтап қана өмір сүре алатынын ойлады. 1986 жылдың шілдесінде Ауғанстаннан 15 мыңға дейін әскерден тұратын алты кеңестік полк шығарылды. Горбачевтың сөзіне сүйенсек, бұл ертерек шығарылудың мақсаты – Кеңес басшылығының Ауғанстаннан кетуге бейілді екенін әлемге көрсету болды. Кеңестер АҚШ үкіметіне әскерді шығаруды жоспарлап отырғанын хабарлады, бірақ АҚШ үкіметі оған сенбеді. Горбачев АҚШ-қа сапары барысында Рональд Рейганмен кездескенде, Рейган таңғажайып түрде Ауғанстан әскерін таратуға шақырды. 14 сәуірде Ауғанстан мен Пәкістан үкіметтері 1988 жылғы Женева келісімдеріне қол қойды, ал Кеңес Одағы мен АҚШ кепілдеме берушілер ретінде қол қойды. Келісімде нақты айтылғандай, кеңестік әскерлер 1989 жылдың 15 ақпанына дейін Ауғанстаннан шығуы керек еді. Саяси бюро отырысында Эдуард Шеварднадзе «Біз елді өкінішті жағдайда қалдырамыз» деді және экономикалық құлдырау мен Ауғанстанда кем дегенде 10 мыңнан 15 мыңға дейін әскерді сақтау қажеттігі туралы сөйледі. Бұл ұстанымды КГБ төрағасы Владимир Крючков қолдады. Егер бұл ұстаным іске асырылса, онда Женева келісімдеріне опасыздық жасалған болар еді. Нәжібулла кеңестік әскерлердің кетуіне қарсы болды. Кеңес әскерлерінің бір бөлігі кеңестік әскерлер шығарылғаннан кейін де қалды, мысалы, кеңес елшілігі қызметкерлерін қорғаған парашютшілер, әскери кеңесшілер, сондай-ақ арнайы күштер мен барлау әскерлері «шеткі аймақтарда», әсіресе Ауғанстан мен кеңес шекарасында жұмыс істеді.
Күз: 1989-1992 жылдар
Зия әл-Хақтың басшылығымен Пәкістан, Женева келісімін бұзғанмен, Ауғанстан моджахедіндерін қолдауды жалғастырды. Бастапқыда көптеген сарапшылар Нәжібулла үкіметінің дереу құлап, оның орнына ислами фундаменталистік үкімет орнағанын күтті. Кеңес әскерін шығарғаннан кейін Ауғанстан әскерінің рухы күшейгені айтылды. Орталық барлау агенттігі жаңа үкіметтің Америка Құрама Штаттарына қатысты бейтарап, тіпті жаушыл болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Кеңес әскері кеткеннен кейін бірден Жалалабад шайқасы Ауғанстан үкімет күштері мен моджахедтер арасында болды. Көптеген адамдардың таңғалуына орай, үкімет күштері шабуылды тойтарды және шайқаста жеңіске жетті. Алайда, бұл тенденция ұзаққа соқпады, 1990 жылдың жазында Ауғанстан үкімет әскерлері қайтадан қорғанысқа көшті. 1991 жылдың басында үкімет Ауғанстанның барлық аумағының 10 пайызын ғана бақылап тұрды, Хост қаласының он бір жылдық қоршауы моджахедтердің жеңісімен аяқталды және Ауғанстан әскерінің рухы құлдырады. 1991 жылы Горбачевті құлатуға бағытталған, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының мүшелері бастаған төңкеріс сәтсіз аяқталды, нәтижесінде Кабулдегі Отан партиясы үкіметін қолдаған көптеген кеңес саясаткерлері мен әскери шенеуніктері қызметтен алынды. Соңғы кеңестік көмек қазан айында берілді, ал 1992 жылдың қаңтарында Ресей Федерациясының жаңа президенті Борис Ельцин барлық ресейлік көмекті тоқтатты. Моджахедтердің жеңісі нәтижесінде жаңа үкімет бұрынғы кеңестік Орталық Азия республикалары – Тәжікстан, Өзбекстан және Түрікменстанға қарсы исламистерді қолдауы мүмкін деген қауіптен қорқып, осы елдер Нәжібулла үкіметіне азық-түлік көмегін көрсетті. Бірақ қару-жарақ экспортының тоқтатылуы Нәжібулланың қайта орталықтандыру саясаты арқылы құрылған шамамен 170 мыңдық жасақтарды қаруландыруға мүмкіндік бермеді. 1992 жылдың наурыз айында Нәжібулла үкіметінің дереу отставкаға кетуін ұсынды, ал Біріккен Ұлттар Ұйымымен (БҰҰ) келісімге келгеннен кейін оның үкіметі уақытша үкіметке алмастырылды. Сәуірдің ортасында Нәжібулла БҰҰ-ның жеті мүшеден тұратын кеңеске билікті беру жоспарын қабылдады. Бірнеше күннен кейін, 14 сәуірде, Нәжібулла Баграм әуе базасы мен Чарикар қаласын жоғалтқандықтан, өзінің төрт генералының қысымымен отставкаға кетуге мәжбүр болды. Нәжібулланың отставкасынан кейін Абдул Рахим Хатеф мемлекет басшысы міндетін атқарушы болды. Нәжібулла Кабулдың құлауына аз уақыт қалғанда БҰҰ-дан рақымшылық сұрады, ол оған берілді. Бірақ Абдул Рашид Достум Нәжібулланың қашуына кедергі келтірді, нәтижесінде ол Кабулдегі БҰҰ жергілікті штаб-пәтерінде пана тапты. Ауғанстандағы соғыс Нәжібулланың құлауымен аяқталмады және 2021 жылдың тамызында Кабул Талибанның бақылауына өткенге дейін жалғасты. Нәжібулланың отставкасынан кейін Кабул көптеген топтардың билік үшін күресінен зардап шегіп, қирады.
Саяси жүйе
Ауғанстанның Халықтық Демократиялық партиясы Саур революциясын "Ауғанстанның еңбек еткен халықтың құрметті жеңісі" және "жұмысшылардың, шаруалардың және еңбекшілердің нағыз еркі мен мүдделерінің көрінісі" деп білдіретін демократиялық революция ретінде сипаттады. Ауғанстанды социализмге қарай бағыттау идеясы жарияланғанымен, осы міндетті орындау қиын жол деп есептелді. Сондықтан, Ауғанстанның сыртқы істер министрі Ауғанстанның демократиялық, бірақ әлі социалистік республика емес екенін мәлімдеді, ал Ауғанстанның Халықтық Демократиялық партиясының Саяси бюро мүшесі 1981 жылы британ журналисіне берген сұхбатында "менің өмірімде Ауғанстан социализмді көрмейді" деген болжам жасады. Кеңес Одағы Ауғанстанды социалистік бағытталған мемлекет деп қарастырды. 1979 жылдың ортасында кеңестіктер Ауғанстанды тек прогрессивті одақтас емес, социалистік елдер қауымдастығының толыққанды мүшесі деп жариялады. Керісінше, кейінгі кеңестік риторика Саур революциясын демократиялық өзгеріс деп атады, бірақ социалистік қоғамды мойындаудан тартынды. Хафизулла Әминнің басшылығымен жаңа конституцияны әзірлеу үшін комиссия құрылды. Комиссияның 65 мүшесі болды және олардың құрамында әртүрлі әлеуметтік топтардан өкілдер болды. Оның қайтысынан кейін конституция аяқталмай қалды. 1980 жылдың сәуір айында Бабрак Кармалдың басшылығымен Ауғанстан Демократиялық Республикасының Негізгі қағидалары қабылданып, заң күшіне енді. Конституцияда социализм мен коммунизм туралы ешқандай сілтеме болмады, оның орнына тәуелсіздік, ислам және либералды демократияға басымдық берілді. Дінді, қоғамның қауіпсіздігіне қауіп төндірмесе, құрметтеу қажет болды. Негізгі қағидалар көп жағынан Мохаммад Дауд Ханның 1977 жылғы конституциясына ұқсас болды. Ресми идеологияға мән берілмесе де, ХДП билікке монополиясын жоғалтпады, ал Революциялық кеңес өзінің Президиумы арқылы басқаруды жалғастырды, оның көп бөлігі ХДП Саяси бюросынан сайланды. Кармал үкіметі "үлкен Саур революциясының жаңа эволюциялық кезеңі" болды. Негізгі қағидалар іс жүзінде іске асырылмады және 1987 жылғы конституциямен Мұхаммед Наджибулла басшылығымен лоя жирғада ауыстырылды, бірақ оппозициялық партиялар қолдау көрсетпеді. 1987 жылғы конституцияға исламдық принциптер енгізілді. Мысалы, конституцияның 2-бабында ислам мемлекеттік дін екендігі айтылды, ал 73-бабында мемлекет басшысы мұсылман ауған отбасында тууы керек екендігі көрсетілді. 1990 жылы 1987 жылғы конституцияға түзетулер енгізіліп, Ауғанстан ислам республикасы екендігі айтылды және коммунизмге қатысты барлық сілтемелер алынып тасталды. Түзетілген конституцияның 1-бабында Ауғанстан "тәуелсіз, біртұтас және ислам мемлекеті" екендігі жазылды. 1987 жылғы конституция үкімет бақылауындағы аймақтардағы саяси жағдайды либералдады. Саяси партиялар отаршылдыққа, империализмге, неоколониализмге, сионизмге, нәсілдік дискриминацияға, апартеидке және фашизмге қарсы болған жағдайда құрыла алатын болды. Революциялық кеңес таратылды және оның орнына демократиялық жолмен сайланған Ауғанстанның Ұлттық жиналысы құрылды. Үкімет билікті бөлісуге және коалициялық үкімет құруға дайын екенін жариялады. Жаңа парламент екі палатадан тұрды: Сенаттан (Сена) және Өкілдер палатасынан (Волеси Джирга). Президент 7 жылдық мерзімге жасырын сайланатын болды. 1988 жылы парламент сайлауы өтті. ХДП Өкілдер палатасында 46 орын жеңіп алды және 45 орын жеңіп алған Ұлттық майдан мен жаңа танылған солшыл партиялардың қолдауымен үкіметті басқарды, олар барлығы 24 орын жеңіп алды. Мұджаһидтер сайлауды бойкот жасаса да, үкімет 234 орындық Өкілдер палатасының 50 орынын, сондай-ақ Сенаттағы бірнеше орындарды бос қалдырды, партизандар қарулы күресін тоқтатып, үкіметке қатысады деген үмітпен. Үкіметпен бейбіт келісімге келген жалғыз қарулы оппозициялық партия – Хезболла, кішкентай шииттік партия, оны Ирандағы үлкен партиямен шатастырмау керек. Министрлер кеңесі – Ауғанстан кабинеті, ал оның төрағасы – үкімет басшысы. Ол ХДП Ауғанстанындағы ең маңызды мемлекеттік орган болды және үкіметтік министрліктерді басқарды. Министрлер кеңесі Революциялық кеңестің Президиумына, ал 1987 жылғы конституция қабылданғаннан кейін Президент пен Өкілдер палатасына жауапты болды. Екі орган арасында билікті бөлісуге ұмтылыс болған сияқты; Президиум мүшелерінің көбісі министрлер емес еді. Министрлер кеңесінің құрамын тағайындаған және шешкен ХДП болды (мүмкін, кеңестіктердің қатысуымен). Министрлер кеңесінің төрағасы кеңсесінде бұрын жұмыс істеген ауған диссиденті Министрлер кеңесінде талқыланатын барлық мәселелер кеңестіктердің бекітуін қажет ететінін хабарлады. Кармалдың басшылығымен Халқыстықтар тазартылып, Министрлер кеңесінде Парчамның көпшілігімен алмастырылды. Кармал төрағалығымен Министрлер кеңесінің 24 мүшесінің тек төрті ғана Халқыстықтар болды.
Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясы
ДППА конституциясы 1965 жылы партияның бірінші съезі барысында жазылды. Конституция партияның барлық қызметін реттеді және лениндік партия үлгісімен үлгіленді; партия демократиялық централизм қағидаларына негізделген, ал марксизм-ленинизм партияның ресми идеологиясы болды. Теория бойынша, ДППА Орталық комитеті Ауғанстанды Революциялық кеңес, Хатшылық және Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясының Политбюросына мүшелерді сайлау арқылы басқарды, бұл мемлекеттік және партиялық шешімдерді қабылдаудың негізгі органдары болды. Кеңес интервенциясынан кейін, үкіметтің халық арасындағы беделінің төмендеуіне байланысты ДППА-ның өкілеттігі азайды. Кеңес кеңесшілері Ауғанстан басқаруының дерлік барлық саласын өз қолына алды; сыншылардың пікірінше, ауғандықтар кеңес алатын жандарға айналды, ал кеңестіктер – кеңес берушілерге. Кеңес интервенциясы партия мен мемлекетке Кармалды таңуға мәжбүр етті. Жаңа үкіметті Халқ-Парчам коалициясы ретінде көрсетуге тырысқанмен, көптеген мүшелер (көпшілігі Халқыстар болған) бұл өтірік екенін түсінді. Парчамдықтар мемлекет пен партияны басып алған кезде әскери шенеуніктердің шамамен 80 пайызы Халқыстар болып саналды. Партия тарихында бар болғаны екі съез өткізілді: 1965 жылы өткен құрылтай съезі және 1990 жылғы маусымда өткен Екінші съез, ол ДППА-ны Ватан партиясына айналдырды, ол бүгінге дейін Демократиялық Ватан партиясы нысанында сақталған. Екінші съез партияның атын өзгертіп, өткен қателіктерді мойындап, идеологиялық жағынан дамып, оны қайта жандандыруға тырысты. Ұлттық келісім саясатына маңызды идеологиялық рөл берілді, себебі партия енді қақтығысты бейбіт жолмен шешуді көздеді; сыныптық күрес әлі де маңызды болып саналды. Партия сондай-ақ Ауғанстанда нарықтық экономиканы қолдауды және одан әрі дамытуды шешті.
Фракциялар
Халқ фракциясы екі фракцияның ішіндегі ең радикалдысы болды. Ол Парчамнан гөрі революциялық болды және марксизм-ленинизмнің таза түріне сенеді. Кеңес интервенциясынан кейін Халқ фракциясының басшылары Тараки мен Амин көтеріліске ұшырады. Бірнеше төменгі және орта деңгейдегі қызметкерлер әлі де ХДПК-да болды және олар қарулы күштердің көп бөлігін құрады; Халқ фракциясы әлі де бірлік сезімін сақтауға қол жеткізді. Марксизм-ленинизмге сенгенімен, олардың көптегені кеңестік интервенцияға және кеңестік Парчамшылдық саясатына ашуланды. Тараки сөйлеген сөзінде: «Біз бейтараптық саясатымыз бен тәуелсіздігімізді барлық батылдығымызбен қорғаймыз. Біз ешкімге бір ұштық жер де бермейміз және сыртқы саясатымыз бойынша ешкімнің бұйрығын қабылдамаймыз, сондай-ақ осы мәселеде ешкімнің нұсқауларын қабылдамаймыз», – деді. Тараки кімге сілтеме жасап отырғаны нақты болмаса да, Ауғанстанмен шектесетін елдердің ішінде тек Кеңес Одағы ғана елді басып алуға жеткілікті күшке ие болды. Парчам фракциясы екеуінің ішіндегі ең умеренныйі болды және кеңестік үкіметті тұрақты түрде қолдады. Бұл позиция Кеңес интервенциясынан кейін билікке келген кезде оның беделін төмендетті. Саур революциясына дейін Парчам фракциясы Кеңес Одағының сүйікті фракциясы болған. Парчамшылар кеңестік көмекпен билікті басып алғаннан кейін, Халқ-Парчам жанжалы салдарынан партиялық тәртіп бұзылды. ХДПК үкіметі жеті Халқшы офицерді Парчамшылармен ауыстыруға бұйрық бергеннен кейін, жеті офицер жоспарланған ауыстыруларды кері қайтарды. Парчам үкіметі қарулы күштерді басып алуға тырысудан бас тартса да, Амин үшін жұмыс істеген 13 шенеуніктің өлім жазасын орындау туралы жариялады. Бұл өлім жазалары 1980 жылдың маусым, шілде және қазан айларында үш сәтсіз Халқшы төңкерісіне әкелді. Батыс баспасөздері 1979 жылғы Парчамға қарсы тазарту кезінде Парчам фракциясын «орталық социалистік зиялылар» деп сипаттады. ХДПК тарихында басқа да фракциялар болды, мысалы, кейінірек Халқшы болған Дастагир Панжшери басқарған Кар фракциясы және Тахир Бадахши басқарған Сеттам-э-Мелли. Сеттам-э-Мелли ХДПК үкіметіне қарсы көтерілістің бір бөлігі болды. 1979 жылы Сеттам-э-Мелли тобы АҚШ-тың Ауғанстандағы елшісі Адольф Дабсты өлтірді. Идеологиялық тұрғыдан Сеттам-э-Мелли Халқшы фракцияға өте жақын болды, бірақ Сеттам-э-Мелли Халқшы фракцияның «пуштун шовинизмi» деп санайтын нәрсеге қарсы болды. Сеттам-э-Мелли маоизм идеологиясын ұстанды. Кармал билікке келген кезде Сеттамшылардың үкіметпен қарым-қатынасы жақсарды, негізінен Кармалдың 1979 жылы үкіметтік күштердің қолынан қаза тапқан Бадахшимен бұрынғы жақсы қарым-қатынасына байланысты. 1983 жылы Сеттам-э-Мелли мүшесі Башир Бағлани Әділет министрі болып тағайындалды.
Ұлттық майдан
Кармал алғаш рет 1980 жылы наурыз айында "кең ұлттық майдан" құру мүмкіндігін айтқан, бірақ елдегі жағдайды ескере отырып, мұндай ұйымды құру науқаны тек 1981 жылдың қаңтарында басталды. Сол айда осындай ұйымды құруды қолдаған "спонтанды" демонстрация өтті. Алғашқы құрылған мекеме 1981 жылы мамыр айында Түпкүлдік істер министрлігімен құрылған тайпалық жирга болды. Бұл жирга кейіннен майданның мүшесі болды. Ұлттық Отан майданы (ҰОМ) бірнеше рет кейінге жылдырылғаннан кейін 1981 жылдың маусым айында өзінің құрылтай съезін өткізді. Төрт күнге жоспарланған құрылтай съезі бір күн ғана жалғасты. Құрылғаннан бір ай өткен соң, 27 жетекші мүшесі моджахедтер тарапынан өлтірілді. Осы себепті ұйымның өзін-өзі құруына уақыт кетті; алғашқы облыстық комитеті қарашада, ал алғашқы жиргасы желтоқсанда құрылды. 1983 жылға дейін ҰОМ белсенді және маңызды ұйымға айналмады. ҰОМ-ның мақсаты – идеологиялық тұрғыдан ПДПА-ны қолдамайтындар үшін ПДПА-ны қолдайтын ұйым құру болды. Оның алғашқы басшысы – ПДПА-ның көрнекті саясаткері Салах Мохаммад Зейри. Зейриді таңдаудың кең ауқымды салдары болды: ПДПА барлық ҰОМ қызметіне басымдық жасады. Ресми мәліметтерге сәйкес, ҰОМ құрылғаннан кейін 700 000 мүше жинады, кейіннен саны бір миллионға жетті. Мүшелерінің көп бөлігі әйелдер кеңесі, Демократиялық жастар ұйымы және кәсіподақтар сияқты еншілес ұйымдардың мүшелері болды, олардың барлығы ПДПА-ның бақылауында болды. Мүшелер санының көрсеткіштері әдетте арттырылған. 1984 жылы ҰОМ-да 67 000 мүше болды, ал 1986 жылы мүшелер саны 112 209-қа жетті. 1985 жылы Зейри ҰОМ басшысы лауазымынан кетіп, оның орнына ПДПА мүшесі емес Абдул Рахим Хатеф келді. Хатефтің тағайындалуы табысты болды, ал 1985-86 жылдары ҰОМ бірнеше "иманды мұсылмандарды" қабылдауға қол жеткізді. 1987 жылы ҰОМ Ұлттық майдан деп аталды.
Символдар: ту және эмблема
1978 жылғы 19 қазанда ПДПА үкіметі жаңа туды енгізді, ол сары мөрі бар қызыл ту болды және ол Кеңес Одағының Орталық Азия республикаларының туларына ұқсас еді. Жаңа ту халық арасында наразылық тудырды, өйткені көптеген афғандықтар оны ПДПА үкіметінің мемлекеттік дінсіздікті енгізуге тырысуының дәлелі ретінде қарады. Бұл ту алғаш рет Кабулдағы ресми митингте көрсетілді. Тараки кезінде енгізілген қызыл ту 1980 жылы, Кеңес Одағының араласуынан кейін, қара, қызыл және жасыл түстермен ауыстырылды. Сары мөрі бар қызыл ПДПА туы Ауғанстан халқына партия мен мемлекеттің арасындағы айырмашылықты көрсету үшін сақталды. 1987 жылы Нәжібулла тұсында тудан қызыл жұлдыз, кітап және жалпы коммунистік символдар алынып тасталды. Даудтың бүркіт эмблемасының орнына 1978 жылы тумен бірге жаңа эмблема енгізілді. 1980 жылы жаңа эмблеманы ұсынған кезде ол "мыңдаған адал жандар мінбардан дұрыс жолға жетеледі" деді. Эмблемадағы (және тудағы) кітап, негізінен, Исламның қасиетті кітабы Құран емес, Карл Маркстің "Капитал" атты еңбегі деп есептелді. Соңғы эмблеманы 1987 жылы Нәжібулла үкіметі енгізді. Бұл эмблема, бұрынғыларынан өзгеше, ислам дінінің ықпалында болды. Эмблемадан (және тудан) қызыл жұлдыз бен "Капитал" алынып тасталды. Эмблемада михраб, мінбар және шахада – ислам дінінің негізгі ұстанымдары бейнеленді.
Командалық және офицерлік корпустар
Әскери басқару тізбегі Жоғарғы Бас қолбасшыдан басталып, ол бірқатар PDPA Бас хатшысы және мемлекет басшысы лауазымдарын да атқарды. Басымдық реті Ұлттық қорғаныс министрі, Ұлттық қорғаныс министрінің орынбасары, Бас штаб бастығы, Армия операциялары бастығы, Әуе және әуе қорғанысы қолбасшысы және барлау бастығымен жалғасты. 1978 жылы 8000 офицерлік құрамның арасында 600-дан 800-ға дейін коммунистер болды. Бұл офицерлердің 40-45 пайызы Кеңес Одағында білім алған, ал олардың ішінде 5-10 пайызы PDPA немесе коммунистердің мүшелері еді. Кеңес әскерлерінің араласуына дейін офицерлік құрам 1100 адамға дейін азайды. Бұл азаюдың себебі қарулы күштерге бағытталған тазарту шараларының санымен түсіндіріледі. Әскери тазарту PDPA билікке келгеннен кейін дереу басталды. Мұхаммед Аюб Османидың сөзіне сәйкес, Мәскеудегі Малиновский әскери бронетанктік күштер академиясына оқуға барған 282 афған офицерінің шамамен 126-сы билік тарапынан өлім жазасына кесілді. Кеңес соғысы және одан кейінгі азамат соғысы кезінде офицерлік құрамның көп бөлігі жаңадан шақырылғандардан тұрды. Офицерлердің көпшілігі Халқшылдар болды, бірақ Парчамшылар билікке келгеннен кейін Халқшылдар маңызды лауазымдарға тағайындалмады. Парчамшылар, азшылықты құраса да, билік орындарында болды. 1100 офицерлік құрамның тек шамамен 200-і ғана партия мүшелері еді. Абдул Қадырдың мәліметінше, әскери қызметшілердің бесіден бірі партия мүшесі болды, яғни әскери құрам 47 мың адамды құраса, 9 мың адам PDPA мүшесі болды. Алайда, Дж. Брюс Амтстуц бұл санды артық бағалау деп санайды.
Әуе күштері
Әскердегідей, Ауғанстан әуе күшіндегі офицерлердің көпшілігі халкистер болды, бірақ пархамиттер барлық жоғары лауазымдарды иеленді. Әуе күшіндегілердің көбі Совет Одағында білім алып, оқудан өтті. Әуе күштері тарихы бойында әрқашан армиядан кіші болды. Ауған әуе күштері коммунистік режимнің ең адал бөлігі саналды. Кеңес интервенциясынан кейін әуе күштері жерге отырғызылды. Кеңес әскері ауғандықтарды Ауғанстан әуежайларының қауіпсіздік аймақтарына кіргізбеді. Ауғандықтарға әуе күштерінің ұшақтарын ұшыруға рұқсат берілмеді, бірақ кеңес әскеріне рұқсат болды. Ауған тікұшақтары кеңес әскері сезімтал емес деп есептеген тапсырмаларға жұмсалды, ал әуе күштерінің көп бөлігі миссиялар туралы алдын ала хабардар болған жоқ, себебі кеңес әскері олардың жаумен байланысқа түсуінен қорқып еді. Ауған тікұшақтарының барлық рейсінде кеңес кеңесшісі міндетті түрде болды және тікұшақты ұшқан ауған пилотына басшылық етті. Қолданылған қанатты ұшақтардың ішінде МиГ-17 және МиГ-21 истребительдері, Су-7, Су-17 және Су-22 истребитель-бомбалаушылары, Ил-28 бомбалаушылары және Ан-2, Ан-24 және Ан-26 көліктік ұшақтары болды. Әуе күштері МИ-2, МИ-4, МИ-8, МИ-24 және МИ-35 тікұшақтарын пайдаланды. Үкімет басқа да кеңес техникасы мен қару-жарағын қолданды. Чехияның L-39 жаттығу ұшақтары ғана кеңес емес жабдық болды. Ил-28 бомбалаушылары өте шектеулі түрде қолданылды, олардың қызметін көбінесе Су-17 және Су-22 МиГ-17 алмастырды. 1980-жылдардың соңында МиГ-21 истребительдері жаңа рөлге ие болды. ХАД тайпалық жасақтар құру бағдарламасын жүзеге асырды. Белгілі жасақтарға генерал Абдул Джабар Қахраманның Хелманд және Пактия жасақтары, генерал Исматулла Муслим Ачакзайдың Қандаһар жасағы және генерал Абдул Рашид Достумның Джунбиш жасағы кірді.
Білім
Коммунистік үкімет кезінде ХДПҰ үкіметі білім беру жүйесін реформалады; білім беру екі жыныс үшін де маңызды болды және кең ауқымды сауат ашу бағдарламалары ұйымдастырылды. 1988 жылға қарай Кабул университетіндегі дәрігерлердің 40 пайызы және мұғалімдердің 60 пайызы әйелдерден тұрды; 440 000 әйел студент түрлі білім беру орындарына, ал тағы 80 000-ға жуық адам сауат ашу бағдарламаларына қатысты. Әйелдер мен еркектер үшін жаппай сауат ашу науқанын енгізумен қатар, ХДПҰ бағдарламасына мыналар кірді: ауқымды жер реформасы бағдарламасы; қалың мал төлеуді жою; қыздардың неке жасын 16 жасқа, ал ұлдардың 18 жасқа көтеру. Дегенмен, елдің ішкі аймақтарындағы молдалар мен тайпа басшылары міндетті білім беруді, әсіресе әйелдер үшін, дәстүрге қарсы, дінге қатысты және еркектер билігіне сын ретінде қарады.
Босқындар
Ауған босқындары – Ауғанстандағы қақтығыс салдарынан өз елінен қашқан Ауғанстан азаматтары. Шамамен 6 миллион адам елден шығып кетті, олардың көп бөлігі көршілес Пәкістан мен Иранға бағыт алды, бұл Ауғанстанды әлемдегі ең көп босқын шығаратын елге айналдырды. Осы босқындардың көптегені кейіннен Талибан қозғалысының құрылуына негіз болды.