Ахмад Шах Масуд: Панжшердің Арыстаны

Кіріспе

Ахмад Шах Масуд (дәри/пәшту: احمد شاه مسعود; 2 қыркүйек 1953 – 9 қыркүйек 2001) – Ауғанстанның әскери және саяси қайраткері. 1979-1989 жылдардағы совет-афған соғысы кезінде Кеңес Одағының басқыншылығына қарсы күрестегі белгілі партизан командирі болды. 1990 жылдары ол үкіметтің әскери күштерін басқарды, ал Талибан билікті басып алғаннан кейін 2001 жылы қаза тапқанға дейін оларға қарсы оппозицияның жетекшісі болды. Масуд Ауғанстанның солтүстігіндегі Панджшир аңғарындағы тажик халқының өкілі, сүнни мұсылман. 1970 жылдары Кабул политехникалық институтында инженерлік мамандықты оқыды, сол кезде Бурхануддин Раббанидің айналасындағы діни антикоммунистік қозғалыстарға қатысты. Мохаммед Дауд Хан үкіметіне қарсы сәтсіз көтеріліске қатысты. Кейін Раббанидің «Жамиат-и Ислами» партиясына қосылды. Совет-афған соғысы кезінде Ауған моджахедтерінің белгілі көтерілісші командирі ретінде «Панджшердің арыстаны» (شیر پنجشیر) деген лақап атқа ие болды. Ұлыбританияның MI6 және АҚШ Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) қолдауымен Панджшир аңғарын совет әскерлерінен қорғады. 1992 жылы Пешавар келісіміне қол қойды, ол коммунистік Ауғанстан Ислам мемлекетінде бейбітшілік пен билікті бөлісу туралы келісім болды. Ол Қорғаныс министрі және үкіметтің бас әскери қолбасшысы болып тағайындалды. Оның жасақтары Кабул қаласын Гүлбұддин Хекматияр бастаған ополчендер мен қаланы бомбалаған басқа да әскери топтардан қорғады, сондай-ақ 1995 жылғы қаңтарда қалаға шабуыл жасаған Талибандарға қарсы күресті. 1996 жылы Талибан билікке келгеннен кейін, Талибанның исламды радикалды түсіндіруін қабылдамаған Масуд қарулы оппозицияға қайта оралды және Тәжікстанның Кулоб қаласына қашуға мәжбүр болды, солтүстікке қарай Саланг туннелін стратегиялық мақсатта бұзды. Ауғанстанды құтқару үшін Біріккен ислам фронтының немесе Солтүстік альянсының әскери және саяси жетекшісі болды, ол 2000 жылға қарай елдің 5-10 пайызын бақылады. 2001 жылы Еуропаға сапар шегіп, Еуропалық парламент депутаттарын Талибанды қолдағандығы үшін Пәкістанға қысым көрсетуге шақырды. Сондай-ақ Талибан билігі кезінде Ауған халқының ауыр жағдайын жеңілдету үшін гуманитарлық көмек сұрады. 2001 жылдың 9 қыркүйегінде Масуд Осaма бин Ладеннің тікелей бұйрығымен әл-Қаиданың екі жанкештісі жасаған шабуылда жараланды және Тәжікстанға қарай бара жатып, ауруханаға жол тартқанда қаза тапты. Талибан биліктен қуылғаннан кейін президент Хамид Карзайдың жарлығымен Масудқа «Ұлттық батыр» атағы берілді. Масудтың қаза болған күні, 9 қыркүйек, 2021 жылдың тамызында Талибан билікке келгенге дейін «Масуд күні» ретінде ұлттық мереке ретінде тойланды. Оның ізбасарлары оны «Әмір сахиб е шаһид» (آمر صاحب شهید) деп атайды, яғни «біздің шейіт болған қолбасшымыз». 2021 жылы Францияда оның құрметіне тақта орнатылды. Масудтың туғандағы есімі – Ахмад Шах, ол Ауғанстанның біріккен мемлекетін құрған Ахмад Шах Дурранидың есімімен аталған, ал 1974 жылы Дауд Хан күштеріне қарсы қарсылық қозғалысына қосылғанда «Масуд» әскери лақап атын алды. Масудтың әкесі Дост Мохаммад Ауғанстан Корольдік армиясының полковнигі болды, ал анасы Биби Хоршаид – «заманауи ойлы» әйел ретінде сипатталды, ол өзі оқуға және жазуға үйреніп, қыздарын ұлдарымен тең дәрежеде тәрбиелеуге бел буды. Ол Кабул университетінде оқып жүргенде, Масуд «Жамият-и Ислами» (Ислам қоғамы) студенттік бөлімшесі – «Мұсылман жастарымен» (Сазман и Жаванан и Мусулман) байланыс жасады. Кабул университеті сол кезде саяси пікірталастар мен белсенділіктің орталығы болды. Коммунистік әріптестері мен орыс профессорларының мақтандығына ашуланған Масуд пен оның орыс профессоры арасындағы жанжар салдарынан Масуд университеттен шығып кетіп, көп ұзамай Кабулдан да кетті. Екі күннен кейін Масуд және бірнеше студент-ұлтшылдар Пәкістанға сапар шекті, онда Пәкістаннің Ішкі Құпия Қызметінің (ISI) тағы бір оқушысы Гүлбаддин Хекматиярдың ынталандыруымен Даудқа қарсы төңкеріске қатысуға келісті. Панджширдегі көтеріліс алғашқы табысқа жетіп, тіпті Рохадағы әскери гарнизонды басып алды, бірақ Кабулдан уәделенген қолдау келмеді және көтеріліс Дауд Ханның күштерімен басып тасталды. Масуд Пәкістанға қайтарылды (Жангалакта бір күн жасырынғаннан кейін), ол Шераттағы құпия, әскери ISI оқу орталығына қатысты. 1978 жылдың 27 сәуірінде PDPA және оларға адал әскери бөлімдер Дауд Ханды, оның отбасын және күзетшілерін зорлықпен өлтіріп, Кабул қаласын басып алып, Ауғанстан Демократиялық Республикасын (ADR) жариялады. Жаңа коммунистік үкімет халықтың қолдауын алмады. Ол саяси оппозицияға қарсы доктринаны жүзеге асырды, партия ішінде немесе одан тыс жерде. Басып-жабудың салдарынан елдің көп бөлігі, әсіресе ауылдық аймақтар, PDPA үкіметіне қарсы ашық көтеріліске шықты. 1979 жылдың көктеміне қарай наразылық 28 Ауғанстан провинциясының 24-іне тарады, соның ішінде ірі қалалар да бар. Ауған армиясының жартысынан астамы дезертирлік жасады немесе көтерілісшілерге қосылды. Діни басшылар үкіметке қарсы жихад жариялағаннан кейін, 1979 жылдың мамырында Масуд Панджширде жаңа коммунистік үкіметке қарсы тұруға дайындық жасады. Жиырма төрт досымен бірге Масуд Бажаурға автобуспен сапар жасады және қару контрабандасымен айналысатын пуштун тайпаларымен бірге Панджшир аңғарына жаяу жол тартты. Масудтың тобы аңғардағы бірнеше үкіметтік бекеттерді басып алып, Шемали жазығына кіріп Гулбахарды басып алды, Кабул мен Совет шекарасы арасындағы маңызды көлік артериясы – Саланг тас жолын жапты, бұл Кабул мен Мәскеуде алаңдаушылық тудырды, нәтижесінде Масуд пен оның тобына үкімет қарсы шабуыл жасады. Кейін ол Ауған коммунистерін Панджширден ығыстырып, аңғардың толық бақылауын алды.

Afghan military leader (1953–2001)

Ahmad Shah Massoud (Dari/Pashto: , ; September 2, 1953September 9, 2001) was an Afghan military leader and politician. He was a powerful guerrilla commander during the resistance against the Soviet occupation during the Soviet–Afghan War from 1979 to 1989. In the 1990s, he led the government's military wing against rival militias; after the Taliban takeover, he was the leading opposition commander against their regime until his assassination in 2001. Massoud came from an ethnic Tajik of Sunni Muslim background in the Panjshir Valley in Northern Afghanistan. He began studying engineering at Polytechnical University of Kabul in the 1970s, where he became involved with religious anti communist movements around Burhanuddin Rabbani, a leading Islamist. He participated in a failed uprising against Mohammed Daoud Khan's government. He later joined Rabbani's Jamiat e Islami party. During the Soviet–Afghan War, his role as a powerful insurgent leader of the Afghan mujahideen earned him the nickname "Lion of Panjshir" (شیر پنجشیر) among his followers. Supported by Britain's MI6 and to a lesser extent by the U. S. Central Intelligence Agency (CIA), he successfully resisted the Soviets from taking the Panjshir Valley. In 1992, he signed the Peshawar Accord, a peace and power sharing agreement, in the post communist Islamic State of Afghanistan. He was appointed the Minister of Defense as well as the government's main military commander. His militia fought to defend Kabul against militias led by Gulbuddin Hekmatyar and other warlords who were bombing the city, as well as later against the Taliban, who laid siege to the capital in January 1995 after the city had seen fierce fighting with at least 60,000 civilians killed. Following the rise of the Taliban in 1996, Massoud, who rejected the Taliban's fundamentalist interpretation of Islam, returned to armed opposition until he was forced to flee to Kulob, Tajikistan, strategically destroying the Salang Tunnel on his way north. He became the military and political leader of the United Islamic Front for the Salvation of Afghanistan or Northern Alliance, which by 2000 controlled only between 5 and 10 percent of the country. In 2001 he visited Europe and urged European Parliament leaders to pressure Pakistan on its support for the Taliban. He also asked for humanitarian aid to combat the Afghan people's gruesome conditions under the Taliban. On September 9, 2001, Massoud was injured in a suicide bombing by two al Qaeda assassins, ordered personally by the al Qaeda leader Osama bin Laden himself; he lost his life while en route to a hospital across the border in Tajikistan. Massoud was posthumously named "National Hero" by the order of President Hamid Karzai after the Taliban were ousted from power. The date of Massoud's death, September 9, was observed as a national holiday known as "Massoud Day" until the Taliban takeover in August 2021. His followers call him Amer Sāhib e Shahīd (آمر صاحب شهید), which translates to "(our) martyred commander". He has been posthumously honored by a plaque in France in 2021, Massoud's name at birth was 'Ahmad Shah' after King Ahamad Shah Durrani, founder of the modern, unified state of Afghanistan, later taking the name 'Massoud' as a nom de guerre in 1974 when he joined the resistance movement against the forces of Daoud Khan. Massoud's father, Dost Mohammad, was a colonel in the Royal Afghan Army; his mother, Bibi Khorshaid has been described as a "modern minded" woman who taught herself to read and write determined to educate her daughters no less than her sons. During that time, while studying at Kabul University, Massoud became involved with the Muslim Youth (Sazman i Jawanan i Musulman), the student branch of the Jamiat e Islami (Islamic Society), whose chairman then was the professor Burhanuddin Rabbani. Kabul University was a center for political debate and activism during that time. Infuriated by the arrogance of his communist peers and Russian professors, a physical altercation between Massoud and his Russian professor led Massoud to walk out of the university, and shortly after, Kabul. Two days later, Massoud and a number of fellow militant students traveled to Pakistan where, goaded by another trainee of the Pakistani Inter Services Intelligence (ISI), Gulbaddin Hekmatyar, Massoud agreed to take part in a coup against Daoud with his forces rising up in the Panjshir and Hekmatyar's elsewhere. While the uprising in the Panjshir saw initial success, even taking the military garrison in Rokha, the promised support from Kabul never came and the rebellion was suppressed by Daoud Khan's forces sending Massoud back into Pakistan (after a day hiding in Jangalak) where he would attend a secret, paramilitary ISI training center in Cherat. On April 27, 1978, the PDPA and military units loyal to it killed Daoud Khan, his immediate family, and bodyguards in a violent coup, and seized control of the capital Kabul declaring the new Democratic Republic of Afghanistan (DRA). The new communist government, led by a revolutionary council, did not enjoy the support of the masses. It implemented a doctrine hostile to political dissent, whether inside or outside the party. Due to the repression, large parts of the country, especially the rural areas, organized into open revolt against the PDPA government. By spring 1979, unrest had reached 24 out of 28 Afghan provinces, including major urban areas. Over half of the Afghan army either deserted or joined the insurrection. With religious elders declaring a jihad against the government, in May 1979 Massoud prepared in Peshawar to oppose the new communist government in Panjshir. Along with twenty four of his friends, Massoud took a bus to Bajaur and, with arms smuggling Pashtun tribesmen, marched on foot into the Panjshir Valley. Massoud's group seized control over a number of government outposts in the Valley, entered the Shomali Plain to capture Gulbahar, and cut off the Salang Highway, the main supply route between Kabul and the Soviet border raising alarm in both Kabul and Moscow which brought upon Massoud and his group a government counterattack. He subsequently took full control of Panjshir, pushing out Afghan communist troops.

Кеңес Одағына қарсылық (1979-1989)

1979 жылы Кеңес Одағы Ауғанстанды басып алғаннан кейін Масуд басқыншыларды ығыстыру және коммунистік режимді құлату үшін стратегиялық жоспар жасады. Бірінші міндет – халықтың сеніміне ие, халықтық негіздегі қарсылық күштерін құру болды. Екінші кезең – Панджшир бекінісін «белсенді қорғау» және асимметриялық соғыс жүргізу. Үшінші кезеңде, «стратегиялық шабуыл» кезінде Масудтың күштері Солтүстік Ауғанстанның ірі бөлігін бақылауға алды. Төртінші кезең – Масудтың қағидаларын бүкіл елге «жалпы қолдану» және Ауғанстанның коммунистік үкіметін жеңу. Масудтың моджахедтері басқыншы кеңес күштеріне шабуыл жасап, Саланг асуы арқылы өтетін кеңес және ауған коммунистерінің конвойларын тосқауылға алды, Кабулда отын тапшылығын тудырды. Кеңес әскері Панджширге қарсы бірнеше шабуылдар жасады. 1980-1985 жылдар аралығында бұл шабуылдар жылына екі рет жүргізілді. Әр жолы көбірек адам мен техника жұмылдырғанына қарамастан, кеңес әскері Масудтың күштерін жеңе алмады. 1982 жылы кеңес әскері Панджширде 30 000 сарбазға дейін жететін ірі жауынгерлік бөлімдерді орналастыра бастады. Масуд әскерлерін қосымша аңғарларға кері шегіндірді, онда олар бекіністі позициялар алды. Кеңес әскерлері осы позицияларға шабуыл жасағанда, олар тосқауылға түсті. Кеңес әскері шегінгеннен кейін, олардың позицияларын Ауғанстан әскерінің гарнизондары басып алды. Масуд және оның моджахедтері оларға бірінен соң бірі шабуыл жасап, қайтадан басып алды. 1983 жылы кеңес әскері Масудқа уақытша бітімгершілік ұсынды, ол өз күштерін қайта құру және азаматтық тұрғындарға кеңес шабуылдарынан демалыс беру үшін қабылдады. Ол осы мүмкіндікті тиімді пайдаланды. Осы уақытта ол Шура-и Назарды (Кеңесшілер кеңесін) құрды, ол кейіннен кеңес әскеріне қарсы күресте 12 ауғанстандық провинциядан 130 қолбасшыны біріктірді. Бұл кеңес Пешавар партияларынан тыс жерде болды, олар өзара бәсекелестікке және кикіріске бейім болды, және саяси және этникалық бөлінуге байланысты қарсылық топтары арасындағы келіспеушіліктерді тегістеуге көмектесті. Бұл біріккен исламдық Ауған армиясының алғышарты болды. Пешавардағы партия штаб-пәтерімен қарым-қатынас көбінесе шиеленісті болды, өйткені Раббани Масудқа басқа Джамиат командирлеріне қарағанда қару-жарақ пен жабдықтарды көп беруден бас тартты, тіпті аз шайқасқандарға да. Бұл кемшілікті өтеу үшін Масуд Солтүстік Ауғанстанда дәстүрлі түрде пайдаланылатын изумруд пен лазуриттің экспортынан түскен табысқа сүйенді. Кеңес әскерінің бітімгершілігіне байланысты моджахедтердің әртүрлі топтары арасындағы қақтығыс туралы Масуд сұхбатында былай деді: «Хезб-и Ислами адамдары – қатерлі ісік сияқты, сондықтан ең алдымен осы қатерлі ісікті емдеу керек». Ұлыбританияның MI6 қызметі Пакистандағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан байланыстар желісін белсендіргеннен кейін Масудты қолдауға мүмкіндік алды және жақын арада олардың басты одақтасы болды. MI6 жыл сайын екі офицерін және әскери нұсқаушыларды Масуд пен оның жауынгерлеріне жіберіп отырды. Олар сонымен қатар Масудқа үнсіздегіштермен және минометтермен бірге снайперлік мылтықтар берді. MI6 командасының ең маңызды үлесі – Масудтың кіші командирлерін оқытумен қатар, оның күштерін үйлестіру және кез келген кеңес шабуылы туралы ескерту үшін өте пайдалы болған радио жабдықтары арқылы ұйымдастыру және байланыс жасау болды. Алайда АҚШ Масудқа басқа топтарға қарағанда салыстырмалы түрде аз қолдау көрсетті. Мыңдаған шетелдік ислам еріктілері Ауғанстанға барып, моджахедтермен бірге кеңес әскеріне қарсы соғысты. Моджахедтерге қолдау көрсету үшін Масуд өзінің бақылауындағы аймақтарда заңдылық пен тәртіпті (назм) қамтамасыз ететін әкімшілік жүйе құрды. Панджшир әскери қолбасшы мен азаматтық әкімші басқаратын 22 базаға (қарарға) бөлінді, әрқайсысында судья, прокурор және қоғамдық қорғаушы болды. Масудтың саясатын әртүрлі комитеттер жүзеге асырды: экономикалық комитетке соғыс күшін қаржыландыру тапсырылды. Денсаулық сақтау комитеті медициналық қызмет көрсетті, оған шетелдік гуманитарлық үкіметтік емес ұйымдардың еріктілері көмектесті, мысалы, Aide médicale internationale. Әскери және әкімшілік кадрларды даярлаумен білім беру комитеті айналысты. Сонымен қатар мәдениет және сот комитеті құрылды. Бұл кеңейту Бабрак Кармалдың Панджшир топтарын талқандау үшін Қызыл Армияның шабуылдарын қайта бастауын талап етті. Алайда Масуд шабуыл туралы Ұлыбританияның GCHQ ақпараты арқылы ескерту алды және ол аңғардағы 130 000 тұрғынды Гиндкуш тауларына эвакуациялады, кеңес бомбалауына ешкім жоқ жерді қалдырып, кеңес батальондары таулармен бетпе-бет келді. Кеңес-ауған шабуылдарының жеңілісінен кейін Масуд өзінің стратегиялық жоспарының келесі кезеңін іске асырып, қарсылық қозғалысын кеңейтті және Ауғанстанның солтүстік провинцияларын азат етті. 1986 жылдың тамызында ол Тахар провинциясындағы Фархарды басып алды. 1986 жылдың қарашасында оның күштері Баглан провинциясындағы Нахриндегі үкіметтің 20-шы дивизиясының штаб-пәтерін басып алды, бұл қарсылық үшін маңызды жеңіс болды. Бұл кеңейту дипломатиялық жолмен де жүзеге асырылды, өйткені көбірек моджахед командирлерін Панджшир әскери жүйесін қабылдауға көндірді. Қызыл Армия мен Ауған армиясының шабуылдарына қарамастан, Масуд өзінің әскери күшін арттырды. 1980 жылы 1000-нан аз жабдықталмаған партизандық күшпен бастап, 1984 жылға қарай Панджшир аңғарының моджахедтері 5000 сарбазға дейін жетті. Кіші командирлер Ұлыбританияның SAS және жеке әскери мердігерлермен оқытылды, кейбіреулері Оманға және тіпті Шотландияның таулы аймағындағы SAS оқу орталықтарына жіберілді. Бұл күштер әртүрлі типтегі бөлімшелерге бөлінді: жергілікті тұрғындар (махалли) ауылдар мен бекінілген позициялардың стационарлық қорғанысын жүктеді. Махаллидің ең жақсылары бірнеше бекіністердің қорғанысы үшін резервтік күш ретінде әрекет ететін «зарбати тобы» (шабуыл тобы) деп аталатын бөлімшелерге біріктірілді. Тағы бір бөлімше түрі – «мутахарек тобы» (мобильді топ), 33 адамнан тұратын, жеңіл жабдықталған, коммандос сияқты құрылым, олардың міндеті Панджширден тыс жерде шабуылдар жасау, кейде базаларынан 100 км қашықтықта. Бұл адамдар кәсіби сарбаздар, жақсы жалақы алатын және оқытылған, және 1983 жылдан бастап үкіметтік бекеттерге қарсы тиімді соққы күші болды. Моджахедтер арасында ерекшелік – бұл топтар форма киеді, ал олардың пакул бас киімі киюі осы бас киімін Ауғанстан қарсылығының символына айналдырды. Масудтың әскери ұйымы дәстүрлі ауған соғыс тәсілі мен Мао Цзэдун мен Че Гевараның еңбектерінен білген қазіргі партизандық соғыс қағидалары арасындағы тиімді компромисс болды. Оның күштері барлық ауған қарсылық қозғалыстарының ең тиімдісі деп есептелді. Кеңес армиясы мен Ауған коммунистік армиясы 1984-1988 жылдар аралығындағы көптеген ұсақ шайқастарда Масуд пен оның моджахедтерінен жеңіліске ұшырады. 1986 жылы Кеңес Одағының Ауғанстандағы әскери қатысуын «қан төгіп жатқан жара» деп сипаттаған кеңес бас хатшысы Михаил Горбачев 1988 жылдың мамырында Ауғанстаннан кеңес әскерін шығаруды бастады. 1989 жылдың 15 ақпанында, моджахедтер үшін мүмкін емес жеңіс ретінде бейнеленген, соңғы кеңес сарбазы елді тастап кетті.

Following the 1979 Soviet invasion and occupation of Afghanistan, Massoud devised a strategic plan for expelling the invaders and overthrowing the communist regime. The first task was to establish a popularly based resistance force that had the loyalty of the people. The second phase was "active defense" of the Panjshir stronghold, while carrying out asymmetric warfare. In the third phase, the "strategic offensive", Massoud's forces would gain control of large parts of Northern Afghanistan. The fourth phase was the "general application" of Massoud's principles to the whole country, and the defeat of the Afghan communist government. Massoud's mujahideen attacked the occupying Soviet forces, ambushing Soviet and Afghan communist convoys travelling through the Salang Pass, and causing fuel shortages in Kabul. The Soviets mounted a series of offensives against the Panjshir. Between 1980 and 1985, these offensives were conducted twice a year. Despite engaging more men and hardware on each occasion, the Soviets were unable to defeat Massoud's forces. In 1982, the Soviets began deploying major combat units in the Panjshir, numbering up to 30,000 men. Massoud pulled his troops back into subsidiary valleys, where they occupied fortified positions. When the Soviet columns advanced onto these positions, they fell into ambushes. When the Soviets withdrew, Afghan army garrisons took over their positions. Massoud and his mujahideen forces attacked and recaptured them one by one. In 1983, the Soviets offered Massoud a temporary truce, which he accepted in order to rebuild his own forces and give the civilian population a break from Soviet attacks. He put the respite to good use. In this time he created the Shura e Nazar (Supervisory Council), which subsequently united 130 commanders from 12 Afghan provinces in their fight against the Soviet army. This council existed outside the Peshawar parties, which were prone to internecine rivalry and bickering, and served to smooth out differences between resistance groups, due to political and ethnic divisions. It was the predecessor of what could have become a unified Islamic Afghan army. Relations with the party headquarters in Peshawar were often strained, as Rabbani insisted on giving Massoud no more weapons and supplies than to other Jamiat commanders, even those who did little fighting. To compensate for this deficiency, Massoud relied on revenues drawn from exports of emeralds and lapis lazuli, that are traditionally exploited in Northern Afghanistan. Regarding infighting among different mujahideen factions, following a Soviet truce, Massoud said in an interview:text=Hezb i Islami men are like cancer, that is why one has to treat the cancer first. Britain's MI6 having activated long established networks of contacts in Pakistan were able to support Massoud, and soon became their key ally. MI6 sent an annual mission of two of their officers as well as military instructors to Massoud and his fighters. They also gave supplies to Massoud which included sniper rifles with silencers and mortars. As well as training Massoud's junior commanders, MI6 team's most important contribution was help with organisation and communication via radio equipment which was highly useful for Massoud to coordinate his forces and be warned of any impending Soviet attacks. The United States however provided Massoud with comparatively less support than other factions. Thousands of foreign Islamic volunteers entered Afghanistan to fight with the mujahideen against the Soviet troops. To organize support for the mujahideen, Massoud established an administrative system that enforced law and order (nazm) in areas under his control. The Panjshir was divided into 22 bases (qarargah) governed by a military commander and a civilian administrator, and each had a judge, a prosecutor and a public defender. Massoud's policies were implemented by different committees: an economic committee was charged with funding the war effort. The health committee provided health services, assisted by volunteers from foreign humanitarian non governmental organizations, such as Aide médicale internationale. An education committee was charged with the training of the military and administrative cadre. A culture committee and a judiciary committee were also created. This expansion prompted Babrak Karmal to demand that the Red Army resume their offensives, in order to crush the Panjshir groups. However, Massoud had received warning of the attack through Britain's GCHQ intelligence and he evacuated all 130,000 inhabitants from the valley into the Hindukush mountains, leaving the Soviet bombings to fall on empty ground and the Soviet battalions to face the mountains. With the defeat of the Soviet Afghan attacks, Massoud carried out the next phase of his strategic plan, expanding the resistance movement and liberating the northern provinces of Afghanistan. In August 1986, he captured Farkhar in Takhar Province. In November 1986, his forces overran the headquarters of the government's 20th division at Nahrin in Baghlan Province, scoring an important victory for the resistance. This expansion was also carried out through diplomatic means, as more mujahideen commanders were persuaded to adopt the Panjshir military system. Despite almost constant attacks by the Red Army and the Afghan army, Massoud increased his military strength. Starting in 1980 with a force of less than 1,000 ill equipped guerrillas, the Panjshir valley mujahideen grew to a 5,000 strong force by 1984. The junior commanders were trained by Britain's SAS as well as private military contractors, some being sent as far as Oman and even SAS training grounds in the Scottish Highlands. These forces were divided into different types of units: the locals (mahalli) were tasked with static defense of villages and fortified positions. The best of the mahalli were formed into units called grup i zarbati (shock troops), semi mobile groups that acted as reserve forces for the defense of several strongholds. A different type of unit was the mobile group (grup i mutaharek), a lightly equipped commando like formation numbering 33 men, whose mission was to carry out hit and run attacks outside the Panjshir, sometimes as far as 100 km from their base. These men were professional soldiers, well paid and trained, and, from 1983 on, they provided an effective strike force against government outposts. Uniquely among the mujahideen, these groups wore uniforms, and their use of the pakul made this headwear emblematic of the Afghan resistance. Massoud's military organization was an effective compromise between the traditional Afghan method of warfare and the modern principles of guerrilla warfare which he had learned from the works of Mao Zedong and Che Guevara. His forces were considered the most effective of all the various Afghan resistance movements. The Soviet army and the Afghan communist army were mainly defeated by Massoud and his mujahideen in numerous small engagements between 1984 and 1988. After describing the Soviet Union's military engagement in Afghanistan as "a bleeding wound" in 1986, Soviet General Secretary Mikhail Gorbachev began a withdrawal of Soviet troops from the nation in May 1988. On February 15, 1989, in what was depicted as an improbable victory for the mujahideen, the last Soviet soldier left the nation.

Ауғанстанның коммунистік режимі құлдырауы (1992)

1989 жылы Кеңес әскерлері шығарлысынан кейін, Мұхаммед Нәжібулла басқарған Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясының үкіметі моджахедтерге қарсы тұрды. Кеңес Одағынан мол қару-жарақ түсуінің арқасында Ауғанстан қарулы күштерінің тиімділігі Кеңес Одағының тікелей басшылығымен бұрынғыдан да жоғары деңгейге жетті. Олар Ауғанстанның барлық ірі қалаларын бақылауда ұстады. 1990 жылдың соңында жүздеген моджахед күштерінің көмегімен Масуд көршілес Тәжікстандағы коммунизмді құлату мақсатымен Тәжікстанның Жоғарғы Кеңесіне шабуыл жасады, бұл соның нәтижесінде құлдырап бара жатқан Кеңес Одағын одан әрі тұрақсыздандыруға бағытталды, бұл Ауғанстан үкіметіне де әсер ететін еді. Осы кезеңде, сол кездегі Пәкістан барлау қызметінің (ISI) директоры Асад Дурранидың сөзіне сәйкес, Масудтың базалық лагері Пәкістандағы Гарам Чашмада орналасқан. 1992 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Ауғанстан режимі бірте-бірте құлдырауға бет бұрды. Азық-түлік пен отын тапшылығы үкіметтік армияның мүмкіндіктерін әлсіретті, ал фракциялық тартыстардың жаңаруы режимді Халқ және Парчам қолдаушылары арасында бөліп тастады. Нәжібулла елді бақылаудан шығарғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, оның әскер командирлері мен облыс әкімдері билікті қарсылық күштердің командирлері мен елдің әртүрлі аймақтарындағы жергілікті әскери басшыларға беруді ұйымдастырды. Жергілікті басқару үшін бірден кеңестер (шуралар) құрылды, олардың құрамына әдетте бұрынғы үкіметтің азаматтық және әскери шенеуніктері кірді. Көп жағдайда, аймақтық және жергілікті билікті беру туралы келісімдер бұрыннан жасалған болатын. Кабулдің уақытша билігі Масудты жаңа мемлекет басшысы ретінде Кабулға шақырды, бірақ ол бас тартты. Масуд Кабулдың солтүстігінде орналасқан күштеріне саяси шешім қабылданғанша астанаға кірмеуге бұйрық берді. Ол барлық ірі ауғандық партия басшыларын, олардың көпшілігі Пешаварда эмиграцияда тұрған, барлық тараптар мен күштерге қанағаттандыратын саяси келісімге келуге шақырды.

Кабул үшін соғыс күшейеді (1992)

Гүлбұддин Хекматиярға бірнеше рет премьер-министр лауазымы ұсынылса да, ол бейбітшілік және билікті бөлісу келісімін мойындаудан бас тартты. Оның "Хезб-е Ислами" жасағы "Ислам мемлекетіне" және ел астанасы Кабулға қарсы кең ауқымды бомбалау науқанын бастады. Гүлбұддин Хекматияр көршілес Пәкістаннан операциялық, қаржылық және әскери көмек алды. Human Rights Watch мәліметінше, Иран "Хезб-и Вахдат" күштерін күшті қолдады, ирандық барлау қызметінің өкілдері тікелей тапсырмалар берді, ал Сауд Арабиясы Сайяфты және оның "Иттихад-и Ислами" тобын уахабилік ықпалын барынша арттыру үшін қолдады. Масудтың "Жамиат" командирлері, уақытша үкімет және Халықаралық Қызыл Крест комитеті (ХҚКК) бірнеше күн ішінде күш тоқтату туралы келіссөздер жүргізуге әрекет етті, бірақ келісімдер одан кейін бірнеше күнде бұзылды.

Афшар операциясы (1993 жылдың ақпаны)

Масудтың адам құқықтары жөніндегі сынның басты мәселесі – 1993 жылғы Афшар әскери операциясының күшеюі. Рой Гутман AJP есебінде келтірілген Афшарға қатысты куәліктер тек Иттихад күштеріне қатысты екенін, және олар Масудтың тікелей бағынысында болмағанын айтты. 1981 жылдан 2001 жылға дейін Масудтың күштерін зерттеген және бақылаған Энтони Дэвис, бақылау кезеңінде Масудтың күштерінен "жау азаматтарын немесе әскери тұтқындарды қайталап өлтіруге ешқандай үлгі байқалмағанын" хабарлады. Исламабад келісіміне сәйкес, Масудпен бір партияға жататын Бурхануддин Раббани президент қызметін сақтап қалды, ал Гүлбұддин Хекматияр ұзақ уақыттан бері ұсынылып келген премьер-министр лауазымын алды. Бірақ, Исламабад келісімі күшіне енгеннен кейін екі күн өткен соң, Хезб-е Вахдаттың Хекматиярдың одақтастары Кабулде ракеталық шабуылдарды жаңартты. Коалициялық үкіметке қарсы тұратын және даусыз билікке ұмтылған Хекматияр кабинет мүшелерін таңдау мәселесінде басқа партиялармен келіспеушіліктерге тап болды. Оның күштері бір ай бойы Кабулға қарсы ірі шабуылдар жасады. 1993 жылдың соңында Хекматияр және бұрынғы коммунистік генерал, жасақтар басшысы Абдул Рашид Достум Пәкістанның құпия қызметі, Иранның барлау қызметі және Өзбекстанның Каримов әкімшілігі қолдауымен құпия келіссөздер жүргізді. Олар Раббани үкіметін құлату және Масудтың солтүстік аймақтарына шабуыл жасау үшін төңкеріс жоспарлады. 1994 жылдың ортасына қарай Хекматияр мен Достум Масуд басқаратын Ислам мемлекеті күштеріне қарсы Кабулде қорғанысқа көшті. Оңтүстік Ауғанстан Кабулдегі үкіметтің немесе шетелдік қолдауға ие жасақтардың бақылауында болмады, оны Гүл Аға Шерзай сияқты жергілікті пуштун көшбасшылары мен олардың жасақтары басқарды. 1994 жылы Талибан (Пәкістандағы Ауғанстан босқындары үшін діни мектептерді басқарған Жәмиат Улемасы Ислами қозғалысынан туындаған) Ауғанстанда саяси-діни күш ретінде дамыды, ол жергілікті билеушінің тираниясына қарсы болды. 1994 жылы Талибан Кандаһарды басып алғанда, толыққанды тәртіпсіздік пен қатыгездікке жол берген ондаған жергілікті пуштун көшбасшыларын қарсы алуға мәжбүр етті. 1995 жылдың басында Масуд ұлттық бірігу және демократиялық сайлау мақсатында бүкіл ел бойынша саяси процесті бастады. Көршілес Пәкістан Талибанға күшті ықпал етті. Джордж Вашингтон университетінің жарияланымдарында былай делінген: "Бастапқыда пәкістандықтар Гүлбұддин Хекматиярды қолдады. Хекматияр Пәкістан үшін нәтиже бермегеннен кейін, әкімшілік діни студенттердің жаңа қозғалысын, Талибанды қолдауды бастады". Көптеген сарапшылар, мысалы, Әмин Сайкал Талибанды Пәкістанның аймақтық мүдделерін қамтамасыз ететін прокси күш ретінде сипаттайды. Халықаралық рақымшылық ұйымы 1995 жылғы есебінде Талибан шабуылына сілтеме жасай отырып, былай деп жазды: "Соңғы бірнеше айда Кабул тұрғындары тұрғын үйлерге бағытталған ракеталық шабуылдар мен оққа ұшырады. Ахмет Рашид былай деп жазады: "Талибанды үкімет екі майданда жеңіліске ұшыратып, олардың саяси және әскери басшылығы шатасты. Олардың бейбітшілік орнатушылар ретіндегі беделі күрт төмендеді, себебі көптеген ауғандықтар үшін олар жай ғана соғыс лордтарының партиясы болды". Алайда, Мулла Омар Талибанды өз бақылауына алды және шетелдік көмекпен күштерін қайта құрып, жаңадан жарақтандырды. Пәкістан Талибанға қолдауын арттырды. Оның әскери кеңесшілері Талибан күштерінің қайта құрылуын қадағалады. Ел бронетранспорттық машиналарын және басқа да әскери жабдықтармен қамтамасыз етті. Бұған қоса, 25 000-нан астам жаңа Талибан жауынгерлері келді, олардың көп бөлігі Пәкістанда жұмысқа алынды. Талибан бақылауындағы көптеген пуштун аймақтарында Ислам мемлекеті үкіметімен бейбіт келісімге қол қоюды жақтаған өкілдер болды. Бірақ Талибан басшысы Мулла Омар және оны қоршаған кандагарлықтар соғысты кеңейтуді қалады. Талибанның Жалалабад үшін шайқасын Пәкістанның әскери кеңесшілері басқарды. Жүздеген Талибан жауынгерлері Ауғанстан-Пәкістан шекарасын кесіп өтіп, Пәкістаннан Жалалабадқа қарай жылжыды, соның салдарынан Кабулдің шығысында орналасты. 1996 жылдың 27 қыркүйегінде Талибан Кабулге басып кірді және Ауғанстанның Ислам Әмірлігін құрды. Масуд пен оның әскерлері Ауғанстанның солтүстік-шығысына шегінді, ол әлі де халықаралық деңгейде танылған Ауғанстан Ислам мемлекетінің базасы болды.

"The major criticism of Massoud's human rights record" is the escalation of the Afshar military operation in 1993. Roy Gutman has argued that the witness reports about Afshar cited in the AJP report implicated only the Ittihad forces, and that these had not been under Massoud's direct command. Anthony Davis, who studied and observed Massoud's forces from 1981 to 2001, reported that during the observed period, there was "no pattern of repeated killings of enemy civilians or military prisoners" by Massoud's forces. According to the Islamabad Accord, Burhanuddin Rabbani, belonging to the same party as Massoud, remained president, while Gulbuddin Hekmatyar took the long offered position of prime minister. Two days after the Islamabad Accord was put into effect, however, Hekmatyar's allies of Hezb e Wahdat renewed rocket attacks in Kabul.</blockquote>

Hekmatyar, who was generally opposed to coalition government and struggled for undisputed power, had conflicts with other parties over the selection of cabinet members. His forces started major attacks against Kabul for one month. By the end of 1993, however, Hekmatyar and the former communist general and militia leader, Abdul Rashid Dostum, were involved in secret negotiations encouraged by Pakistan's secret Inter Services Intelligence, Iran's intelligence service, and Uzbekistan's Karimov administration. They planned a coup to oust the Rabbani administration and to attack Massoud in his northern areas.</blockquote>

By mid 1994, Hekmatyar and Dostum were on the defensive in Kabul against Islamic State forces led by Massoud. Southern Afghanistan had been neither under the control of foreign backed militias nor of the government in Kabul, but was ruled by local Pashtun leaders, such as Gul Agha Sherzai, and their militias. In 1994, the Taliban (a movement originating from Jamiat Ulema e Islam run religious schools for Afghan refugees in Pakistan) also developed in Afghanistan as a politico religious force, reportedly in opposition to the tyranny of the local governor. When the Taliban took control of Kandahar in 1994, they forced the surrender of dozens of local Pashtun leaders who had presided over a situation of complete lawlessness and atrocities. By early 1995, Massoud initiated a nationwide political process with the goal of national consolidation and democratic elections. Neighboring Pakistan exerted strong influence over the Taliban. A publication with the George Washington University describes: "Initially, the Pakistanis supported Gulbuddin Hekmatyar When Hekmatyar failed to deliver for Pakistan, the administration began to support a new movement of religious students known as the Taliban." Many analysts like Amin Saikal describe the Taliban as developing into a proxy force for Pakistan's regional interests. Amnesty International, referring to the Taliban offensive, wrote in a 1995 report:

blockquote|This is the first time in several months that Kabul civilians have become the targets of rocket attacks and shelling aimed at residential areas in the city. Ahmed Rashid writes: "The Taliban had now been decisively pushed back on two fronts by the government and their political and military leadership was in disarray. Their image as potential peacemakers was badly dented, for in the eyes of many Afghans they had become nothing more than just another warlord party." Mullah Omar, however, consolidated his control of the Taliban and with foreign help rebuilt and re equipped his forces. Pakistan increased its support to the Taliban. Its military advisers oversaw the restructuring of Taliban forces. The country provided armored pick up trucks and other military equipment. Furthermore, there was a massive influx of 25,000 new Taliban fighters, many of them recruited in Pakistan. Many Pashtun areas under Taliban control had representatives also advocating for a peace agreement with the Islamic State government. But Taliban leader Mullah Omar and the Kandaharis surrounding him wanted to expand the war. The Taliban's battle for Jalalabad was directed by Pakistani military advisers. Hundreds of Taliban crossed the Afghan Pakistani border moving on Jalalabad from Pakistan and thereby suddenly placed to the east of Kabul. The Taliban marched into Kabul on September 27, 1996, and established the Islamic Emirate of Afghanistan. Massoud and his troops retreated to the northeast of Afghanistan which became the base for the still internationally recognized Islamic State of Afghanistan.

Талибанға қарсы Біріккен майдан

Ахмад Шах Масуд Талибанның алға жылжуына қарсы Біріккен майдан (Солтүстік Альянс) құрды. Біріккен майданға әртүрлі саяси бағыттан, сондай-ақ Ауғанстанның барлық этностарынан шыққан күштер мен көшбасшылар кірді. 1996 жылы Талибанның басып алуынан бастап 2001 жылдың қарашасына дейін Біріккен майдан Бадахшан, Каписа, Тахар және Парван, Кунар, Нуристан, Лагман, Саманган, Кундуз, Гур және Бамян провинцияларында Ауғанстан халқының шамамен 30% тұратын аумақты бақылады. Осы уақытта Талибандар өз бақылауындағы Ауғанстанның бөліктерінде қатыгез режим орнатты. Жүздеген мың адам Солтүстік Альянс аумағына, Пәкістан мен Иранға қашып кетті. Масудтың әскерлері Панджшир аңғарында 1200-ге жуық Талибан тұтқынын ұстады, олардың 122-сі джихад үшін Ауғанстанға келген шетелдік мұсылмандар еді. 1998 жылы Мазари-Шарифте Абдул Рашид Достум фракциясының жеңіліске ұшырағаннан кейін Ахмад Шах Масуд Ауғанстандағы Біріккен майданның жалғыз басты көшбасшысы және Талибанға қарсы өз аймағының үлкен бөлігін қорғауға қабілетті жалғыз көшбасшы болып қалды. Ислам мемлекетінің президенті Бурхануддин Раббани, Абдул Рашид Достум және басқа да маңызды көшбасшылар эмиграцияда өмір сүрді. Осы кезеңде сарапшылар «Талибанның болашақ қырғындарын тоқтатуға болатын жалғыз нәрсе – Ахмад Шах Масуд» деп айтты. Масуд Талибандар оның қарсылығын тоқтату үшін оған бірнеше рет билік ұстанымын ұсынғанын мәлімдеді. Ол олардың идеологиясы мен өзінің демократиялық қоғамдық көзқарасы арасындағы айырмашылықтардың еңсерілмейтінін жариялады. Сондай-ақ, ол Пәкістан мен сыртқы экстремистік топтардың көмегінсіз Талибандар биліктен айырылатынын болжады. 2001 жылдың басында Біріккен майдан жергілікті әскери қысым мен жаһандық саяси шақырулар жасаудың жаңа стратегиясын қолданды. Афған қоғамының төменгі қабатынан, оның ішінде пуштун аймақтарынан Талибан билігіне наразылық күшейді.

Қиындықтар аралық келіссөздер

1999 жылдан бастап тажик Ахмад Шах Масуд пен пуштун Абдул Хак Ауғанстанның барлық этностарын біріктіру үшін жаңа процесті іске қосты. Масуд тажиктер, хазаралар мен өзбектерді, сондай-ақ бірнеше пуштун командирлерін өзінің Біріккен фронтының астында біріктірді. Паштун тайпаларының басшыларымен кездесуден және байланыс нүктесі ретінде қызмет етуден басқа, Абдул Хак паштун талибандарының өзі де оған жасырын түрде жүгіне бастады. Талибанның әскери машинасымен жұмыс істеген кейбір командирлер талибан режимін құлату жоспарына келісті, себебі талибан тіпті пуштундар арасында да қолдауын жоғалтып жатқан еді. Жоғары дипломат және Ауғанстан сарапшысы Питер Томсен "[Кабулдың арысы] [Абдул Хак] және [Панджшердің арысы] [Ахмад Шах Масуд] күштерін біріктірсе, талибандарға қарсы күшті команда құрар еді. Хак, Масуд және Карзай, Ауғанстанның үш жетекші орташа жол саясаткері, пуштун-пуштун емес, солтүстік-оңтүстік бөлінісін жеңе алатын еді" деп жазды. Стив Колл бұл жоспарды "үлкен пуштун-тажик одағы" деп атады. Жоғары лауазымды хазара және өзбек басшылары, кейін Ауғанстан президенті болған Хамид Карзай сияқты, осы процеске қатысты. Олар Римдегі эмиграциядағы Ауғанстан королі Захир Шахтың туы астында жұмыс істеуге келісті. 2000 жылдың қарашасында Ауғанстанның, Еуропаның, АҚШ-тың, Пәкістанның және Үндістанның басқа аймақтарынан келген барлық этникалық топтардың басшылары Ауғанстан мәселелерін шешу үшін Лоя Жирғаны талқылау және талибандардан кейінгі үкімет құруды талқылау үшін Масудтың штаб-пәтерінде бас қосты. 2001 жылдың қыркүйегінде одақтың өкілдерімен кездескен халықаралық шенеунік: "Бүгін пуштундар, тажиктер, өзбектер, хазаралар бар – бәрі процеске қатысуға дайын, бұл шынымен де таңғажайып!" деді. 2001 жылдың басында Ахмад Шах Масуд Ауғанстанның барлық этникалық топтарының басшыларымен бірге Брюссельдегі Еуропалық Парламентте сөз сөйлеп, халықаралық қауымдастықты Ауғанстан халқына гуманитарлық көмек көрсетуге шақырды. Ол талибандар мен әл-Қаида "Ислам туралы өте бұрыс түсінік" енгізгенін және Пәкістан мен Бин Ладеннің қолдауы болмаса, талибандар әскери науқанын бір жылға дейін жалғастыра алмайтынын мәлімдеді.

From 1999 onwards, a renewed process was set into motion by the Tajik Ahmad Shah Massoud and the Pashtun Abdul Haq to unite all the ethnicities of Afghanistan. Massoud united the Tajiks, Hazara and Uzbeks as well as several Pashtun commanders under his United Front. Besides meeting with Pashtun tribal leaders and acting as a point of reference, Abdul Haq received increasing numbers of Pashtun Taliban themselves who were secretly approaching him. Some commanders who had worked for the Taliban military apparatus agreed to the plan to topple the Taliban regime as the Taliban lost support even among the Pashtuns. Senior diplomat and Afghanistan expert Peter Tomsen wrote that "[t]he 'Lion of Kabul' [Abdul Haq] and the 'Lion of Panjshir' [Ahmad Shah Massoud] would make a formidable anti Taliban team if they combined forces. Haq, Massoud, and Karzai, Afghanistan's three leading moderates, could transcend the Pashtun – non Pashtun, north south divide." Steve Coll referred to this plan as a "grand Pashtun Tajik alliance". The senior Hazara and Uzbek leaders took part in the process just like later Afghan president Hamid Karzai. They agreed to work under the banner of the exiled Afghan king Zahir Shah in Rome. In November 2000, leaders from all ethnic groups were brought together in Massoud's headquarters in northern Afghanistan, travelling from other parts of Afghanistan, Europe, the United States, Pakistan and India to discuss a Loya Jirga for a settlement of Afghanistan's problems and to discuss the establishment of a post Taliban government. In September 2001, an international official who met with representatives of the alliance remarked, "It's crazy that you have this today Pashtuns, Tajiks, Uzbeks, Hazara They were all ready to buy in to the process". In early 2001, Ahmad Shah Massoud with leaders from all ethnicities of Afghanistan addressed the European Parliament in Brussels, asking the international community to provide humanitarian aid to the people of Afghanistan. He stated that the Taliban and al Qaeda had introduced "a very wrong perception of Islam" and that without the support of Pakistan and Bin Laden the Taliban would not be able to sustain their military campaign for up to a year.

Масуд аудандары

Мәсудтің тікелей бақылауындағы аймақтардағы өмір Талибан мен Достумның бақылауындағы аймақтардағыдан өзгеше болды. 1996 жылдың соңында басталған кезеңде Кабулдағы барлық құрылымдар құлдырап, хаос орнағанмен, Масуд өзінің тікелей бағынысындағы әскерлердің көп бөлігін тиянақты басқара алды. Соғыс жылдарында Масуд Панджшир, Тахар, Парван және Бадахшанның бір бөлігін үздіксіз бақылап отырды. Құндуз, Бағлан, Нуристан және Кабулдың солтүстігі сияқты басқа да провинциялар оның күштері тарапынан Талибаннан басып алынған, бірақ фронттың өзгеруіне байланысты уақыт-уақыттары қолдан шығып отырды. Масуд саяси, денсаулық сақтау, білім беру және экономикалық комитеттерге бөлінген демократиялық институттарды құрды. Масуд Ауғанстандағы әйелдердің ұрпақтан-ұрпаққа созылған қанауға ұшырағанын қатаң айтты. Оның сөзінше, "елдің мәдени ортасы әйелдерді тұншықтырады. Бірақ Талибан бұл жағдайды қанаушылықпен одан да нашарлатады". Оның ең маңызды жобасы – осы мәдени көзқарасты жою арқылы әйелдерге кеңірек мүмкіндік, еркіндік және теңдік беру, оларға ерлермен бірдей құқықтар беру болып табылады. 1997 жылы соғыстың бір кезеңінде Клинтон әкімшілігінің екі жоғары деңгейлі дипломаты Масудты Талибанға қарсы стратегиялық мүмкіндікті пайдаланып, маңызды жетістіктерге қол жеткізбеуге көндіру үшін Ауғанстанның солтүстігіне барды. Дереккөздің сенімділігі жоқ: date=October 2012. 1998 жылы АҚШ Қорғаныс барлау агенттігінің талдаушысы Джули Сиррс Масудтың аумағына жеке сапар жасады, бұрын агенттігі оған ресми рұқсат бермеген еді. Ол Масудтың Талибан мен шетелдік исламист террористер арасындағы байланыстың күшеюі туралы ескерту білдіргенін хабарлады. Ол елге оралғаннан кейін агенттігінен бағынусыздық танытқаны үшін жұмыстан босатылды, себебі сол кезде АҚШ әкімшілігі Масудқа сенімсіздікпен қарады. АҚШ және Еуропалық Одақ Талибанға қарсы күресте Масудқа ешқандай қолдау көрсетпеді. 2001 жылы Масудтың аймағына барған ЦРУ офицерлері Масудқа қолдау көрсету саясатын өзгертуге ықпал етті. Стив Коллдың "Көлеңке соғыстар" атты кітабында айтылғандай, Үндістан тарапынан кең көлемде көмек көрсетілді, оның ішінде форма киімдері, қару-жарақ, минометтер, шағын қарулар, жөнделген Калашников автоматтары, жауынгерлік және қысқы киімдер, сондай-ақ қаржы қаражаты берілді. Үндістан Пәкістанның Талибан стратегиясы және оның аймағындағы исламист радикализмі туралы алаңдады. Ол 70 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетті, оның ішінде екі Ми-17 тікұшағы, 2000 жылы тағы үш тікұшақ және 2001 жылы 8 миллион АҚШ долларына бағаланған биік таулы жабдықтары бар еді. Сонымен қатар, 1990 жылдары Үндістан Тажикстан-Ауғанстан шекарасындағы Фаркор қаласында Талибан режиміне қарсы күресіп жатқан Солтүстік Альянстың жараланған жауынгерлерін емдеу үшін далалық аурухананы ұйымдастырды. Солтүстік Альянстың басшысы Ахмет Шах Масуд 2001 жылғы 11 қыркүйекке дейін екі күн бұрын қаныпешене өлтірілгеннен кейін осы ауруханада қайтыс болды деп жарияланды. Бұдан басқа, Талибанға және Пәкістанның Талибан үкіметіне қарсы болғандықтарына байланысты Тажикстан, Ресей және Ираннан да аздаған көмек алды деп күтілуде. Алайда олардың көмегі ең қажетті жабдықтармен ғана шектелді. Осы аралықта Пәкістан Талибан мен Әл-Қаида күштеріне қарсы күресу үшін 28 000-ға жуық Пәкістан азаматын және Пәкістан армиясының әскерлерін жұмылдырды. 2001 жылдың сәуір айында Еуропалық парламенттің президенті Николь Фонтейн (Масудты "Ауғанстандағы бостандық символы" деп атады) француз және бельгиялық саясаткерлердің қолдауымен Масудты Бельгияның Брюссель қаласындағы Еуропалық парламентте сөз сөйлеуге шақырды. Ол өз сөзінде Ауғанстан халқына гуманитарлық көмек беруді сұрады. Масуд АҚШ аумағында ірі террористик шабуыл жасалуы мүмкін екені туралы барлау қызметінің шектеулі мәліметтер алғанын ескертті.

Life in the areas under direct control of Massoud was different from the life in the areas under Taliban or Dostum's control. In contrast to the time of chaos in which all structures had collapsed in Kabul, Massoud was able to control most of the troops under his direct command well during the period starting in late 1996. Massoud always controlled the Panjshir, Takhar, parts of Parwan and Badakhshan during the war. Some other provinces (notably Kunduz, Baghlan, Nuristan and the north of Kabul) were captured by his forces from the Taliban and lost again from time to time as the frontlines varied. Massoud created democratic institutions which were structured into several committees: political, health, education and economic. blockquote|Massoud is adamant that in Afghanistan women have suffered oppression for generations. He says that "the cultural environment of the country suffocates women. But the Taliban exacerbate this with oppression." His most ambitious project is to shatter this cultural prejudice and so give more space, freedom and equality to women – they would have the same rights as men. At one point in the war, in 1997, two top foreign policy officials in the Clinton administration flew to northern Afghanistan in an attempt to convince Massoud not to take advantage of a strategic opportunity to make crucial gains against the Taliban. Unreliable source: date=October 2012

In 1998, a U. S. Defense Intelligence Agency analyst, Julie Sirrs, visited Massoud's territories privately, having previously been denied official permission to do so by her agency. She reported that Massoud had conveyed warnings about strengthened ties between the Taliban and foreign Islamist terrorists. Returning home, she was sacked from her agency for insubordination, because at that time the U. S. administration had no trust in Massoud. The U. S. and the European Union provided no support to Massoud for the fight against the Taliban. A change of policy, lobbied for by CIA officers on the ground who had visited the area of Massoud, regarding support to Massoud, was underway in the course of 2001. According to Steve Coll's book Ghost Wars The assistance provided by India was extensive, including uniforms, ordnance, mortars, small armaments, refurbished Kalashnikovs, combat and winter clothes, as well as funds. India was particularly concerned about Pakistan's Taliban strategy and the Islamic militancy in its neighborhood; it provided U. S.$70 million in aid including two Mi 17 helicopters, three additional helicopters in 2000 and US$8 million worth of high altitude equipment in 2001. Also In the 1990s, India had run a field hospital at Farkor on the Tajik Afghan border to treat wounded fighters from the then Northern Alliance that was battling the Taliban regime in Afghanistan. It was at the very same hospital that the Northern Alliance leader Ahmed Shah Masood was pronounced dead after being assassinated just two days before the 9/11 terror strikes in 2001. Furthermore, the alliance supposedly also received minor aid from Tajikistan, Russia and Iran because of their opposition to the Taliban and the Pakistani control over the Taliban's Emirate. Their support, however, remained limited to the most needed things. Meanwhile, Pakistan engaged up to 28,000 Pakistani nationals and regular Pakistani army troops to fight alongside the Taliban and Al Qaeda forces against Massoud. In April 2001, the president of the European Parliament, Nicole Fontaine (who called Massoud the "pole of liberty in Afghanistan"), invited Massoud with the support of French and Belgian politicians to address the European Parliament in Brussels, Belgium. In his speech, he asked for humanitarian aid for the people of Afghanistan. Massoud further went on to warn that his intelligence agents had gained limited knowledge about a large scale terrorist attack on U. S. soil being imminent.

Құрлық

48 жастағы Масуд 2001 жылдың 9 қыркүйегінде Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы Тахар провинциясындағы Хваджа Бахауддинде (Khvājeh Bahāuḏīn) жасалған қастандық жоспарының нысаны болды. Шабуылдаушылардың есімдері Мәлика Эль Арудтың күйеуі Дахман Абд әл-Саттар және Бурауи эль Уайер; немесе 34 жастағы Карим Тузани мен 26 жастағы Касем Баккали деп айтылды. Шабуылдаушылар өзінің тегін марокколық бельгиялықтар деп көрсетті. "Le Monde" басылымы хабарлағандай, олар Моленбек муниципалитеті арқылы транзиттен өткен. Олардың төлқұжаттары ұрланғаны анықталды, ал кейіннен олардың ұлты тунистік екені белгілі болды. Шамамен үш апта күткеннен кейін (осы уақыт ішінде олар Бурхануддин Раббани мен Абдул Расул Саяфты да қабылдады), 2001 жылдың 8 қыркүйегінде Масудтың көмекшісі болашақ қанаушылардың "өте алаңдаған" екенін және сұхбат келесі 24 сағат ішінде (10 қыркүйекке дейін) өтетін болса ғана күтетінін айтты. Соңында оларға сұхбат беруге рұқсат берілді. Сұхбат кезінде олар камераға және аккумуляторлық белдікке жасырылған жарылғыш заттардан жасалған бомбаны жарылысқа келтірді. Масуд жақын маңдағы Тәжікстандағы Фархордағы үндістандық әскери госпитальға апарып бара жатқан тікұшақта қайтыс болды. Қайтыс болғаннан кейін, қабірге ондаған мың адам жиналды, тіпті ол шалқары ауылдық жерде болса да. Масуд 26 жыл бойы қастандықтардан аман қалды, оның ішінде "Әл-Қаида", Талибан, Пәкістанның ИСИ, ал олардан бұрын Кеңес КГБ, Ауғанстанның коммунистік KHAD және Хекматияр жасаған қастандықтар бар еді. Масудқа жасалған алғашқы қастандықты 1975 жылы Хекматияр және екі пакистандық ИСИ агенті жасады, ол кезде Масуд 22 жаста болған. 2001 жылдың соңында Кабул түскеннен кейін "Әл-Қаида" пайдаланған кеңседен ұрланған компьютер табылды. Бұл компьютерді негізінен Айман әл-Зауахри пайдаланған, және онда Масудқа сұхбат беру туралы өтініш жазылған хат болды. Екі қанаушы 2000 жылдың соңында Ауғанстандағы жаттығу лагерьлерінде әскери дайындықтан өтті және келесі жылдың көктемінде немесе жазының басында қанаушылық миссияға таңдалды. Ауғанстандық журналист Вахид Мужда, Талибанның Сыртқы істер министрлігінде жұмыс істеген, екі қанаушының Кандагарда "Әл-Қаида" шенеуніктерімен кездескенін, ал бин Ладен мен әл-Зауахри олардың кететініне куә болғанын растады. Қаза болғаннан кейін бин Ладен елшісін жіберіп, Дахман Абд әл-Саттардың жесіріне 500 долларлық хатты берешекті өтеу үшін берді. Сауд Арабиясындағы "Әл-Қаида" журналы 2002 жылдан бастап Сауд Арабиясындағы "Әл-Қаида" операцияларын басқарған Юсеф әл-Айиридің өмірбаянын жариялады, онда "Әл-Қаиданың" Масудты өлтіруге қатысқандығы сипатталған. Осама бин Ладен АҚШ-тағы терактілерге байланысты Талибанды ынталандыру үшін осы қастандыққа тапсырыс берді, бұл Талибан үшін үлкен проблема тудыратын еді. Талибан Масудты өлтіруге қатысқандығын жоққа шығарды, және олардың қастандық жоспарларын білгені екіталай. Шабуылдан кейін Талибан тарапынан бірнеше ұсақ шабуылдар жасалды, бірақ ірі шабуылдар болған жоқ.

Massoud, then aged 48, was the target of an assassination plot in Khwājah Bahā ud Dīn (Khvājeh Bahāuḏḏīn), Takhar Province in northeastern Afghanistan on September 9, 2001. The attackers' names were alternately given as Dahmane Abd al Sattar, husband of Malika El Aroud, and Bouraoui el Ouaer; or 34 year old Karim Touzani and 26 year old Kacem Bakkali. The attackers claimed to be Belgians originally from Morocco. According to Le Monde they transited through the municipality of Molenbeek. Their passports turned out to be stolen and their nationality was later determined to be Tunisian. Waiting for almost three weeks (during which they also interviewed Burhanuddin Rabbani and Abdul Rasul Sayyaf) for an interview opportunity, on September 8, 2001, an aide to Massoud recalls the would be suicide attackers "were so worried" and threatened to leave if the interview did not happen in the next 24 hours (until September 10, 2001). They were finally granted an interview. During the interview, they set off a bomb composed of explosives hidden in the camera and in a battery pack belt. Massoud died in a helicopter that was taking him to an Indian military field hospital at Farkhor in nearby Tajikistan. The funeral, although in a remote rural area, was attended by hundreds of thousands of people. Massoud had survived assassination attempts over a period of 26 years, including attempts made by al Qaeda, the Taliban, the Pakistani ISI and before them the Soviet KGB, the Afghan communist KHAD and Hekmatyar. The first attempt on Massoud's life was carried out by Hekmatyar and two Pakistani ISI agents in 1975 when Massoud was 22 years old. In late 2001, a computer was seized that was stolen from an office used by al Qaeda immediately after the fall of Kabul in November. This computer was mainly used by Aiman al Zawahri and contained the letter with the interview request for Massoud. The two assassins had completed military training in training camps in Afghanistan at the end of 2000 and were selected for the suicide mission in the spring or early summer of the following year. The Afghan publicist Waheed Muzhda, who worked for the Taliban in the Foreign Ministry, confirmed the two assassins met with al Qaeda officials in Kandahar and bin Laden and al Zawahri saw them off when they left. Following the assassination, bin Laden had an emissary deliver Dahmane Abd al Sattar's widow a letter with $500 in an envelope to settle a debt. An al Qaeda magazine in Saudi Arabia later published a biography of Youssef al Aayyiri, who headed al Qaeda's operations in Saudi Arabia from 2002, which described al Qaeda's involvement in Massoud's assassination. Osama bin Laden commissioned the assassination attempt to appease the Taliban because of the imminent terrorist attacks in the US, which would cause serious problems for the Taliban. The Taliban denied any involvement in Massoud's assassination, and it is very unlikely that they were privy to the assassination plans. There were a few minor attacks by the Taliban after the attack, but no major offensive.

Тергеу комиссиясы

2003 жылдың сәуірінде Карзай әкімшілігі Масудты өлтіруді тергеу үшін комиссия құрды. 2003 жылы француз тергеушілері мен ФБР қастандыққа қолданылған, бұрын Францияда ұрланған камераның бастапқы көзін анықтауға қол жеткізді.

Ауғанстанның ұлттық батыры

Масуд – Кеңес Одағына қарсы күресте және кейін Талибан әмірлігіне қарсы күресте Ауғанстаннан ешқашан шықпаған жалғыз бас ауған көсемі болды. Панджшир, Парван және Тахардың бір бөліктері сияқты тікелей бақылауындағы аймақтарда Масуд демократиялық институттарды құрды. Талибандардан қашып, Масуд аймағына 27 отбасы мүшесін ескі джипке тығыстырып келген бір босқын 1997 жылы Масудтың аймағын «Ауғанстанның соңғы төзімді бұрышы» деп сипаттады. 2001 жылы президент Хамид Карзай басқаратын Ауғанстанның уақытша үкіметі Масудқа «Ауған ұлтының батыры» атағын ресми түрде берді. 2004 жылы бір сарапшы былай деді:

Бір адамның саяси күші [ауған] президенттікке үміткерлердің барлығынан да зор. 2001 жылдың 9 қыркүйегінде әл-Қаидамен байланысы бар екі ислам экстремисінің қолынан қаза тапқаннан бері Масуд муджахидтен ұлттық батырға, тіпті қасиетті тұлғаға айналды. Советтермен, басқа да соғыс лордтарымен және Талибанмен 20 жылдан астам уақыт бойы күрескен ауған муджахиді Масудтың суреттері басқа ауғандардың, тіпті Карзайдың суреттерінен де көп. 2003 жылы Масуд қоры құрылды, ол ауған халқына, әсіресе денсаулық сақтау және білім беру салаларында гуманитарлық көмек көрсетуді мақсат етеді. Ол сонымен қатар мәдениет, құрылыс, ауыл шаруашылығы және әлеуметтік қызмет салаларында да бағдарламалар жүргізеді. Кабул қаласындағы маңызды бір көше Ұлы Масуд көшесі деп аталды. АҚШ елшілігінің алдына Масудқа ескерткіш орнатылды. Үндістанның Нью-Дели қаласындағы бір көше Ахмад Шах Масудтың есімімен аталады. Ауғанстан мен Үндістан арасындағы жақын қарым-қатынастың құрметі ретінде осы елден шыққан басшыға бұрын ешқашан осындай құрмет көрсерілмеген. Magpul Масуд – Magpul компаниясы шығарған және оның құрметіне аталған 7.62 NATO винтовкасы. Ауғанстан елшілігінің жанындағы жол – екі елдің «жақсы қарым-қатынаста болған» және байланыстыратын «байланыстың символы». Оның досы Абдулла Абдулла Масудтың басқа партизан көшбасшыларынан ерекше екенін айтты. «Ол – халықтың құндылықтары үшін адал күрес жүргізген батыр». 2001 жылы Мәскеуде Ахмад Шах Масудтың естелігіне арналған аза күту рәсімінде бір кездегі жауы полковник Абдул Қадир: «Масуд екеуміз бұрын жау болғанымызға қарамастан, оның еңбегі зор әскери басшы және, ең бастысы, өз елінің патриоты ретінде үлкен құрметке лайық екеніне сенімдімін», – деді.

Панджширдің арыстаны

Масудтың "Панджшир арысы" (شیر پنجشیر, "Шир е Панджшир") деген лақап аты, совет оккупациясы кезіндегі рөлі үшін алғандығы, парсы тіліндегі рифмалық ойын есептеледі, себебі осы аңғардың атауы "бес арыстан" деген мағынаны білдіреді. The Wall Street Journal газеті Масудты "Қышқы соғысты жеңген ауған" деп атады, Ауғанстандағы кеңестік әскерлердің жеңілісінің Шығыс блогының ыдырауына тигізген әлемдік әсерін ескере отырып.

Пәкістан мен әл-Қайданың ықтимал шабуылдары туралы пікірлер

Пәкістан Кеңес Одағының Ауған соғысы кезінде моджахедтер топтарын қолдағанмен, Ахмад Шах Масуд пакистандықтарға көбірек сенімсіздік танытып, ақырында олардан алшақтады. 1999 жылғы сұхбатында Масуд: "Олар [Пәкістан] бізді отарға айналдыруға тырысады. Олар болмаса, соғыс болмас еді" деді. 2001 жылдың көктемінде Ахмад Шах Масуд Брюссельдегі Еуропалық Парламентте сөйлеген сөзінде Ауғанстандағы жағдайдың артында Пәкістан тұрғанын айтты. Ол сондай-ақ, Пәкістан, Усама бен Ладен және Сауд Арабиясының қолдауы болмаса, Талибан бір жылға дейін әскери науқанын жалғастыра алмайды деп сенетінін жеткізді. Афған халқы оларға қарсы көтерілуге дайын екенін де мәлімдеді. 2001 жылдың қарашасында құпиясы ашылған Қорғаныс барлау агенттігінің (DIA) құжаттары Масудтың "Әл-Қаиданың АҚШ-қа қарсы 1998 жылы Кения мен Танзаниядағы АҚШ елшіліктерін бомбалаудан гөрі іріктеулі террористик акт жасау ниеті туралы шектеулі мәліметке ие болғанын" көрсетті. Олар оның мұндай шабуылдар туралы ескерткенін де атап өтті. 2021 жылғы Талибанның шабуылы мен Кабулдың құлауынан кейін Масуд, өзін-өзі жариялаған әрекет етуші президент Әмірллах Салехпен бірігіп, Панджшир аңғарында Талибанға қарсы Ауғанстанның Ұлттық қарсылық фронтын құрды. Масуд Талибанға қарсы тұру үшін Батыс елдерінен қолдау сұрады.

Жеке өмір

Масуд Седика Масудқа үйленген. Олардың Ахмад Масуд (1989 жылы туған) және бес қызы болды (1992 жылы туған Фатима, 1993 жылы туған Мариам, 1995 жылы туған Айша, 1996 жылы туған Зохра және 1998 жылы туған Насрин). 2005 жылы Седика Масуд өзінің Масудпен бірге өткен өмірі туралы жеке естеліктерін жариялады (әйелдер құқықтарын қорғаушы екі белсенді, Седика Масудтың достары Чекеба Хашеми мен Мари Франсуаз Коломбанимен бірлесіп жазылған), оны «Pour l'amour de Massoud» («Масудқа деген махаббат үшін») деп атады. Онда ол Масудты ізетті және мейірімді күйеу ретінде сипаттайды. Масуд кітап оқуды ұнататын, Панжшердегі үйінде 3000 кітаптан тұратын кітапханасы болған. Ол сонымен қатар классикалық парсы поэзиясының, әсіресе Бидель мен Хафиздің шығармаларының жанкүйері еді. Масудтың батылдығы туралы Ауғанстанда көп айтылатын, бірақ расталмаған оқиға бар. Бір күні Масуд офицердің бірімен бірге фронтты тексеріп келе жатқанда, жүргізушісі адасып, талибтердің лагерінің ортасына түсіп кеткен. Оны бірден танығандықтан, Масуд үлкен қауіп-қатерге тап болып, талибтердің басшысымен кездесуді талап етті. Ол әдепті түрде сөйлесіп, өзінің қасақана келгенін, емес, жай ғана қателесіп келгенін жеткізуге тырысты. Сандуғашқан талибтер оны кетіп қалуға рұқсат берді. Масудтың қазасынан кейін оның отбасы Ауғанстан саясатында зор беделге ие болды. Оның алты бауырының бірі – Ахмад Зия Масуд 2004 жылдан 2009 жылға дейін Ауғанстанның демократиялық жолмен сайланған алғашқы үкіметі кезінде вице-президент болды. 2004 және 2009 жылдың соңында Ахмад Зия Масудты өлтіруге әрекеттер жасалды, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Associated Press хабарлауынша, Ахмад Зия Масудты өлтіруге жасалған талпыныс кезінде сегіз ауған азаматы қаза тапты. Ахмад Зия Масуд Ауғанстанның Ұлттық фронтының (Бірлескен фронт тобы) жетекшісі. Тағы бір бауыры – Ахмад Уали Масуд 2002 жылдан 2006 жылға дейін Ауғанстанның Ұлыбританиядағы елшісі болды. Ол Абдулла Абдулланың Ауғанстанның Ұлттық коалициясының мүшесі болды (тағы бір Бірлескен фронт тобы).

Эссе

Себастьян Юнгер, Масудты ең соңғы батыстық журналистердің бірі ретінде тереңдей сұхбаттасқан, оны 2002 жылғы "От" атты жинағындағы мақаласында көрсеткен.

Көркем әдебиет

Масуд Кен Фоллеттің 1986 жылы жазылған "Арыстанмен бірге жат" романының негізгі кейіпкері, бұл роман совет-ауған соғысы туралы. Ол сондай-ақ Джеймс МакГидің 1989 жылғы "Қарғаның соғысы" триллерінде тарихи тұлға ретінде бейнеленеді. Масуд Оливье Вебердің "Масудтың اعترافы" ("Масудтың мойындауы") романының тақырыбы, ол ағартушылық ислам және діни амалдарды реформалау қажеттігі туралы. 2006 жылғы "9/11 жолына қадам" мини-сериалында Масуд рөлін Мидо Хамада ойнады.