Кіріспе
Express термині алғаш рет 19 ғасырдың ортасынан бастап аңшылық мылтықтары мен оқ-дәрілеріне қолданыла бастады, бұл мылтықтың немесе оқ-дәрінің қалыптыдан жоғары жылдамдыққа ие екенін көрсетеді. Алғашқы express оқ-дәрілері қара ұнтақтың көп мөлшерін пайдаланып, жеңіл, көбінесе қуыс ұшты оқты жоғары жылдамдықпен ұшырып, тиімді ату қашықтығын арттыратын. Кейіннен express оқ-дәрілері нитроцеллюлозаға негіделген ұнтақпен зарядталды, нәтижесінде Nitro Express оқ-дәрілері пайда болды, алғашқысы .450 Nitro Express болды. Express термині бүгінге дейін қолданылып келеді және мылтықтарға, оқ-дәрілерге, сондай-ақ бір түрлі темір көзқарастарға қолданылады. Кішкентай калибрлі, жоғары жылдамдықты мылтық оқ-дәрілерінің кеңінен таралуымен express терминінің мағынасы өзгеріп, қазіргі қолданыста жоғары жылдамдықты, үлкен калибрлі мылтықтар мен оқ-дәрілерді білдіреді, олар әдетте ірі немесе қауіпті аңдарды жақын қашықтықтан аң аулау үшін қолданылады.
The term express was first applied to hunting rifles and ammunition beginning in the mid 19th century, to indicate a rifle or ammunition capable of higher than typical velocities. The early express cartridges used a heavy charge of black powder to propel a lightweight, often hollow point bullet, at high velocities to maximize point blank range. Later the express cartridges were loaded with nitrocellulose based gunpowder, leading to the Nitro Express cartridges, the first of which was the .450 Nitro Express. The term express is still in use today, and is applied to rifles, ammunition, and a type of iron sight. With the widespread adoption of small bore, high velocity rifle cartridges, the meaning of express has shifted in modern usage, and refers to high velocity, large bore rifles and ammunition, typically used for hunting large or dangerous game at close range.
Тарих
Атау 1856 жылы Джеймс Пурди (Уильям Гриннер бір жыл бұрын құрастырған үлгіге сүйене отырып) жасаған мылтықтан бастау алады, және ол "Экспресс поезд" деп аталды – бұл маркетингтік фраза, оның атып шығарған оғының жоғары жылдамдығын көрсету үшін қолданылды. Бұл осы типтегі алғашқы мылтық немесе патрон болмаса да, Пурдидің "экспресс" аты қалып қойды. Әдетте, траектория биіктігі 4,5 дюймнан аспайтын болса, ал мылтықтың бастапқы жылдамдығы кем дегенде болды. Қазіргі заманғы стандарттармен салыстырғанда бұл жылдамдық жоғары емес болғанымен, қара ұнтақ пен дөңгелек оқтар дәуірінде салыстырмалы түрде жылдам саналды.
Қару-жарақ
Дәстүрлі экспресс-патрондардың қабығы ұзын болып келеді және төмен қысымда жұмыс істейді. Бұл жартылай олардың қара ұнтақтан бастау алғандығына байланысты, бірақ төмен қысымды қабықтар Африка аңшылығындағыдай экстремалды жағдайларда да сенімдірек. Қазіргі заманғы конструкциялар белбеулі магнум дизайнын пайдалануы мүмкін, ал ескілері бұрандалы мылтықтар үшін жиекті немесе бұрандасыз мылтықтар үшін жиексіз болуы мүмкін. Оқтар әдетте максималды жылдамдық пен бекітілген ату көздерімен ең алыс нүктеге дейінгі қашықтыққа арналған қысқа, жеңіл, қуыс ұшты болып жасалған. Алғашқы патрондар қара ұнтақпен зарядталған, ал кейінірек көптегендері кордит немесе басқа түтінсіз ұнтақтарға ауыстырылды, көбінесе әртүрлі зарядтармен екі ұқсас патрон жасалды, мысалы, .450 Black Powder Express және .450 Nitro Express. Ескі экспресс-патрондардың баллистикасы қазіргі заманғы мылтықтан атылатын оқтардың баллистикасына ұқсас, ал қазіргі заманғы ірі аңдарға арналған патрондар, мысалы, .577 Тираннозавр және .585 Ньяти, өте қуатты және кері соққысымен аңшының физикалық шегіне дейін баллистиканы жеткізеді.
Тырнақтың құрылысы
Экспресс мылтықтар тарихи түрде екі түріне бөлінетін: бір оқты (бір реттік ату) және екі оқты (қос мылтық), екеуі де ашылу механизмімен жұмыс істейді. Екі түтік қатар орналасқан екі оқты мылтық ең ерте және ең танымал болды, бірақ 20 ғасырдың басында оны бұрандалы мылтықтар ығыстыра бастады. Екі оқты мылтықта екі ствол болады, олар қатар немесе бірінің үстіне бірі орналасқан конфигурацияда, және бір немесе екі доңғалақты механизммен жабдықталады. Қарудың оқ ату механизмінің көптеген бөліктері қарапайымдық пен сенімділік үшін дубликатталған. Егер серіппе немесе оқ ату механизмі сынған сияқты механикалық ақау туындаса, аңшы қажет болған жағдайда екінші стволды да атуға мүмкіндігі бар. Бұл конструкция аңшыға екі оқты тікелей бірінен кейін бірі атуға мүмкіндік береді, екінші оқ алғашқысы мақсаттан тыс кеткен немесе жануарды тоқтатуға жеткіліксіз болған жағдайда қолданылады. Егер аңшы бұрандалы мылтықты қолданса, оған қосымша уақыт жұмсап, бұранданы қайта заряддау қажет болады, бұл дәлдікке әсер етуі мүмкін. Аң аулауға арналған бұрандалы мылтықтар әдетте бес немесе одан аз оқтар сыйымдылығы бар кішкентай дүңгіршеге ие, ал заманауи әскери мылтықтарда он немесе одан көп оқтар болады (аң аулау мылтығының сыйымдылығы көптеген елдерде заңмен шектелген; мысалы, Ұлыбританияда дүңгіршеде екі, патрон ұясында бір оқ болуы мүмкін).
Қазіргі заманғы экспресс мылтықтары көбінесе бір оқты немесе бұрандалы мылтықтар болып табылады. Екі оқты мылтықтар да әлі де жасалады, бірақ олар өте қымбат; екі стволын да нысанаға дәл бағыттау үшін көп еңбек жұмсалады. Қауіпті аңдарды аулау кезінде бір оқты мылтықтар жиі қолданылмайды, себебі оқтарды тікелей бірінен кейін бірі ату мүмкін болмайды. Ruger No. 1 Tropical сияқты бір оқты экспресс мылтықтары бұрандалы мылтықтарға қарағанда ықшам, бірақ олар әдетте жеңіл болғанымен, салмағының азаюы кері соққыны күшейтеді. Жеңіл мылтықтар аңшының қолында болуы ықтимал, ол аңды тапқанда жылдам оқ атуға дайын тұрады.