Кіріспе

Катанауан, ресми түрде Катанауан муниципалитеті, Филиппиннің Кесон провинциясындағы бірінші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 72 752 адамды құрайды.

Тарих

Катанауаның пуэбло (қала) ретінде алғашқы жазбасы 1734 жылы әйгілі Педро Мурильоның картасында кездеседі. 1685 жылы Нуэва Касерес епископы Андрес Гонзалес Испания короліне Масбатер және Катанауа пуэблосын Реколекция орденіне беру туралы өтініш жасады, бұл Катанауаның алғашқы құрылуын көрсетеді. Муниципалитет 1686 жылдың 20 қаңтарында құрылған деп саналады. 18 және 19 ғасырларда морондық шабуылдар жиі болды. Осы оқиғалар тұрғындарды екі кішкентай тас бекініс немесе артиллериямен жабдықталған күзет мұнараларын (магкатанаван) салуға мәжбүр етті. Санта-Мария күзет мұнарасы қазіргі кемежайға жақын, 21-ші учаскеде орналасқан. Кастильо күзет мұнарасы қазіргі Ризал және Бонкан көшелерінің қиылысында тұрды. Сондықтан, Катанауа атауы осыдан шыққан.

География

Катанауанның ландшафты төбелі, жайпақ және таулы, сонымен қатар оқшауланған жазық жерлермен сипатталады. Бар өзендер мен арналар тиімді су ағызуға жағдай жасайды, әсіресе Катанауан өзені. Катанауанның еңістері 0–13% аралығында және 15% жоғарыраққа дейін жетеді. Ең биік жері Сан-Хосе ауылында, ондағы еңіс 60% және одан да жоғары. Эрозияға ұшырау ықтималдығы еңіс пайызына және ұшырау дәрежесіне тікелей байланысты.

Экономика

Халықтың маңызды ауыл шаруашылығы саудаларының бірі - копраны сатып алып, сату.

Қауіпсіздік

Катанауан – Бондок түбегіндегі НҚА мүшелерінің белсенді қызмет ететін қалалардың бірі. 2017 жылдың 21 ақпанында Коткутан барангайындағы араластыру зауытында (batching plant) бульдозерді өртеп жіберу әрекеті жергілікті полиция, әскер және өрт сөндірушілердің жедел араласуының арқасында сәтсіз аяқталды. 2017 жылдың 18 маусымында Ахос барангайындағы Globe ұялы байланыс мұнарасында көтерілісшілермен болған қақтығыста 2 әскери қызметкер жарақат алды және 2 генератор өртенді.

Боулинг-боулинг фестивалі

"Болинг Болинг" – Катанауан халқына тән ежелгі дәстүр, жыл сайын жексенбі күні басталып, Күл жексенбісіне дейінгі сейсенбіде аяқталады және Ораза айының басталуын хабарлайды. Қатысушылар қалада кез келген киіммен араласады. Көбінесе олар түрлі-түсті, клоун сияқты киімдер киеді, ал кейбіреулері жек көретін адамдарды міміктейді және оларды мазақтайды. Бұл – филиппин (пиноя) карнавалының нұсқасы. Бұл дәстүр қашан және қалай басталғанын ешкім, тіпті Бондок түбегінің төрінде орналасқан осы қаланың ең қарт тұрғыны да нақты айта алмайды. Көзге жарқын түсті көйлектер мен гүлді тоқпақтар киген егде жастағы әйелдер үйден үйге ән айтып, билеп, ақшалай көмек жинайды. Жиналған ақшаның жартысы Ораза айындағы шараларға жұмсалатын жергілікті шіркеуге беріледі, ал қалғаны олардың әлеуметтік жобаларына қолданылады. "Болинг Болинг" атауы висайя тіліндегі "болинг" сөзінен шыққан, ол "ластанғандық" немесе "топырақ" деген мағынаны білдіреді. Бұл бізге күнәлі екенімізді, тәубе етуімізді, рухани тазарудан өтуімізді және Ораза айына дайындалуымызды еске салады. Бұрынғы кезде Катанауан халқы Болинг Болинг мерекесін әуелеп тойлаған, себебі ертесі күні, яғни Күл жексенбісінен бастап, Ораза айының соңына дейін, Қара сенбіге дейін барлық көңіл көтеруден бас тартып, үнсіздік сақтайтын. Кейбір ер адамдар іш киімдерін киіп, денелерін сазбен немесе көмірмен майлап, қалада жүріп, жас қыздар мен балаларды қорқытып көңіл көтереді.

Катанауадағы қазба жұмыстары

Катанауан, Кесон – батыс Бондөк түбегінде орналасқан үшінші санаттағы жағалаулық муниципалитет, оның оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында Муланай муниципалитеті жатыр. Оның координаттары 13° 35' 30" N, 122° 19' 30" E, ал муниципалитеттің жалпы жер ауданы 266 шаршы километрді құрайды. Катанауанда 11 283 шаңырақта 57 736 адам тұрады (2000 жылғы Филиппин халық санағы). Қаланың орталық бөлігі Момпог өтетілі мен Мариндюк аралына қарап жатыр, солтүстік-батыста Генерал Луна муниципалитетімен, солтүстік-шығыста Буэнависта муниципалитетімен шектеседі. Катанауанның археологиялық потенциалы 2006 жылы муниципалитеттің азаматы және мәдениетті қолдайтын азамат, Део Куэрдо мырза, Филиппин университетінің археологиялық зерттеулер бағдарламасына (UP ASP) және Ұлттық мұражайға даму жобалары, топырақ жұмыстары және тіпті заңсыз қазбалар салдарынан кездейсоқ табылған археологиялық материалдар туралы хабарлаған кезде анықталды. Хабарланған археологиялық материалдардың көп бөлігі құмыралардағы жерлеу орындарынан табылды. UP ASP 2008 жылы алдын ала археологиялық зерттеу жүргізіп, үш орынды анықтады. Одан бері 2008, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 жылдары және соңғы рет 2017 жылдың қаңтар айында барлығы 8 қазба маусымы өткізілді.

Сайттар

Катанауан қазбаларында 4 негізгі орналасқан жер болды: Напа орнының 1-аймағы, Напа орнының 4-аймағы, Кампо орны және Комисо орны. Әрқайсысының өзіне тән артефактілері мен жаңалықтары бар.

Напаның 1-аймағы

Напа алаңы (IV 2008 Q5 коды) – негізгі қазба алаңы, онда бірнеше траншея және 3 негізгі жиынтық орналасқан: SM1, SM2 және SM3, немесе «Тас белгілері». Осы жерде көптеген құмыра жерлеулер мен құралдар табылды.

Напа жерінің орналасқан жері 4

4-орын – 1-орынға жақын орналасқан екінші аймақ. Онда төрт жұмыс істеп тұрған қазба бар, олардың ішінде тығыз жиынтықта көптеген құмырадағы жерлеулер, сондай-ақ шашыраңқы түрде орналасқан маржан белгілері мен қақпақтары кездеседі.

Кампо-Санто алаңы

Бұл жер, бастапқыда 20 ғасырдағы зират болған, ұқсас адам дене қалдықтарын табу ниетімен қазылды, бірақ мақсаты әлі анықталмаған белгісіз нышандар табылды.

Комсомольдік нысандар

Бұл қазба алаңы зерттелген және картографияланған ең алғашқы нысандардың бірі болды. Барангай Матангандаг Сабанг Канлуранда орналасқан бұл жер құм өндіру салдарынан күшті қозғалып, тозығы жеткен. Кейіннен бұл жердің де бір кездері жерлеу орны болғандығы анықталды. Дегенмен, оның басқа жерлеу орындарымен қандай ұқсастықтары бар екені әлі анық емес.

Жәшікпен жерлеу

Кесон провинциясының Катанауан қаласы көптеген құмырадағы жерлеу орындарымен белгілі. Жаңа қазба жұмыстары басталар алдында, жергілікті тұрғындар жерді дамыту жобалары кезінде құмырадағы жерлеу орындарының табылып, адам қалдықтарының анықталғанын хабарлаған. Бұл жер археологиялық тұрғыдан өте бай болғандықтан, Филиппин университетінің Дилиман қаласындағы Археологиялық зерттеулер бағдарламасы және Австралия Ұлттық университеті 2008 жылдан бері Катанауан археологиялық және мұра жобасы аясында Катанауанда зерттеулер мен қазба жұмыстарын жүргізіп келеді. Катанауандағы Тухиан ауылындағы Напа орны археологиялық зерттеулер үшін маңызды орын. Катанауанда табылған құмырадағы жерлеулердің көп бөлігі осы орнынан табылды. 2008 жылғы қазба жұмысында Напа орнының 1-ші учаскесінде, атап айтқанда 4 және 6 траншеяларда көптеген адам қалдықтарымен бірге құмыралар табылды. Табылған құмыралардың көпшілігі топырақтан жасалған. Құмыраларды жабу үшін әртүрлі түсті маржан плиткалары мен тастар қолданылған. Бұл құмыралар біріншілік және екіншілік жерлеу үшін пайдаланылған. Паз және авторлар (2008) адамдар құмыраларды ашу, құмыралардың ішіндегі адам қалдықтарын алып шығу үшін қайта оралған, ал жағдайларға байланысты ескі құмыраға жаңа дене орналастырылған деген тұжырым жасады. Кейбір қазбалардағы құмыралар балаларды жерлеу үшін де қолданылған. Адам сүйектерінен басқа, құмыралардың ішінде әртүрлі түсті шыны мұныздар, иттіктер және металл сынықтары табылды. Сонымен қатар, жерлеу орнында қайық пішіндес жерлеу белгілері де табылды. 2010 жылы қосымша траншеялар ашылғанда, көбірек құмыралар табылды. 13-ші траншеядан табылған құмыра өзінің ерекше ерекшеліктерімен ерекшеленді. Бұл орнынан табылған жалғыз құмыра, оның қақпағы топырақтан жасалған (Paz, et al., 2010). Оның ішінде жаңа туған нәрестенің қалдықтары табылды. Паз және авторлар (2010) 2010 жылға қарай Напа орнында 28 нақты құмырадағы жерлеу орындары бар екенін және олардың жасы кем дегенде мың жыл екенін мәлімдеді. Комисо орны – Катанауандағы тағы бір құмырадағы жерлеу орны. Бұл орны Напа орнынан 10 км-ден кем қашықтықта орналасқан. Жерлеу орнының бетінде құмыра сынықтары мен адам сүйектерінің сынықтары табылды (Paz, et al., 2010). Құмырадағы жерлеулер қабық үйінділерінің астында табылды. Алайда, Нападағы құмыралардан айырмашылығы, Комисо орнында қытайлық шыны мұныздар табылмады. Бұл Комисо орны Напа орнынан ескірек болуы мүмкін (Paz, et al., 2011).

Өнер бұйымдары

Катанауа жерінде түрлі артефакттар қазылып алынды. Бұл артефакттар жерлеу құмыралары, қыш сынықтары, қаңқа қалдықтары және қабық үйінділерінен тұрады. 2006 жылы Қаңлақыт, Матанганг Сабанг Канлуран ауылындағы құм карьерінде кем дегенде 5 құмыралы жерлеу кездестірілді, олардың ішінде адам қаңқасының қалдықтары болған. Кем дегенде үш құм шұңқыры ішінара ашық қалды, ал толтырылған топырағында қыш сынықтары және қаңқа фрагменттері (көбінесе ұзын сүйектер) табылды. 2008 жылғы қазба жұмыстары кезінде қабық үйіндісі ашылды. Жергілікті тұрғындардың адам сүйектері салынған жерлеу құмыраларын қазып алған аймағында әктас сынықтары, қыш сынықтары және адам қаңқасының фрагменттері көптеп кездесті. Ашылған қабық үйіндісінің астында бірнеше қабық және қыш ыдыстар табылған. Одан да төменде екі кішкентай, жақсы күйдірілген қызғылт қыш құмырасының сынықтары табылды. Сонымен қатар, бірнеше шыны мұныздар да табылған. Диаметрі 40 см болатын кішкентай қыш құмыраның ішінде бала (жаңа туған сәби) жерленген, оның ішінде сары шыны мұныздар да болған. Тағы бір жерлеу (ішкі жамбас сүйегін зерттеу нәтижесінде әйел екені анықталды) табылды, оның ішінде кішкентай құмыраның сынықтары мен цилиндр тәрізді артефакт болған.

Катанауалық қамыс

Катанауа археологиялық және мұралық жобасының (CAHP) археологиялық қазбалары Мариндукеге қарайтын муниципалитеттегі Момпог бұғазының ар жағындағы ыдысқа жерленген жер қазбасында, күрделі өрнектелген сүйек сапты бірегей темір қылышты тапты. Катанауадағы жерлеу салты кем дегенде 2000 жылға дейін созылғанына дәлелдер бар, бұл оны Филиппиннің орталық-шығыс бөлігінде табылған ежелгі филиппин жерлеу салтының бір бөлігі етеді. Үлкен қыш құмыралар құмды жағалауға жерленген және денелерді сақтау үшін коралды немесе жанартау тастарымен жабылған. Қайтыс болған адаммен бірге жеке заттары немесе артық өмірге арналған құрбандықтар ретінде ағаштан жасалған заттар жерленген. Қылыш 2017 жылы CAHP-нің 9-шы далалық маусымында Напа учаскесінің 4-ші орнындағы жерлеу құмырасынан табылған, сүйек сабы екі бөлікке бөлінген және пышақты құрау үшін төрт темір сынығы болған. Адам сүйектерінің астынан көптеген сүйек сынықтары табылды. Жерлеу құмырасынан түрлі-түсті шыны мұныштар да табылған. Қылыштың ұзындығы 14 сантиметр, ал саптың тұтқасы сүйектен және органикалық материалдан, ықтималда ағаштан, бірін кезекті қабаттардан тұрады. Бұл кішкентай тесіктер, әрине, аксессуарларды бекіту үшін және тіпті аталған шыны мұныштармен безендіру үшін пайдаланылуы мүмкін, оның әсем, асимметриялық сабын ерекшелендіреді. Кейбір адамдар саптың пішіні мен ою-өрнегі қайық пішінін бейнелейді деп санайды. 2022 жылдың 18 мамырында қылыш Филиппиннің Манила қаласындағы Ұлттық табиғи тарих мұражайында басқа да артефакттармен бірге қойылды.

Мұралық жұмыс

Напа участағы далалық маусым барысында археология мен мұра жұмыстарының бірнеше түрін жеңілдету үшін, команда мүшелері археологиялық жобаның маңыздылығын, қауымдық деңгейде де, филиппин мәдениетінің ауқымында да, қауым өкілдеріне түсіндіріп, қазба жұмыстарын топтап қарауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, команда Сан-Исидро ұлттық орта мектебі (Катанауан), Тайуман ұлттық орта мектебі, Бусдак ұлттық орта мектебі және ASTI колледжі сияқты түрлі мектептерден келген студенттерге бір күндік сапарлар ұйымдастырды, олардың көпшілігі жақын қалалар мен облыстардан келген болатын. Бұдан өзге, Напа участағы және 1-ші участақтағы ақпараттық стендтер археология ғылымын және қазікке дейін табылған маңызды жаңалықтарды көрсететіндей жаңартылды. Команда Тухиандағы мерекелік шараларға да белсенді қатысты. Мереке барысында, командаға жоба туралы халыққа түсіндіруге мүмкіндік берілді. Маусым соңында команда 2008 жылғы алғашқы қазба маусымының нәтижелерін көрсететін үш бөлімдік көрмені орнатып, қалдырды. Көрмеде археологияның мәні, жобаның нәтижелері және филиппин тарихы мен мұрасы үшін оның маңыздылығы туралы ақпараттар келтірілді. Көрмені жылжымалы етіп жасады, осылайша ауылдық шаралар мен жиналыстар кезінде оны орын аударып қоюға болады.