Нүкіс – Өзбекстанның Қарақалпақстан Республикасының астанасы. 329 мың халқы бар қала, әйгілі Нүкіс өнер мұражайымен танымал. Тарихы, дамуы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қарақалпақстанның астанасы, Өзбекстан
Capital of Karakalpakstan, Uzbekistan
Нукус ( / Нөкис / نوکیث; / Нукус / نوکوث) – Өзбекстанның алтыншы ірі қаласы және Қарақалпақстан Автономиялық Республикасының астанасы. 2022 жылғы 1 қаңтардағы мәлімет бойынша, Нукус қаласының халқы 329 100 адамды құрады. Қала әлемдік деңгейдегі Нукус өнер мұражайымен ең танымал.
Nukus ( / Нөкис / نوکیث; / Нукус / نوکوث) is the sixth largest city in Uzbekistan and the capital of the autonomous Republic of Karakalpakstan. The population of Nukus as of 1 January 2022 was 329,100. The city is best known for its world class Nukus Museum of Art.
Тарих
Нукус атауы Қарақалпақтардың ежелгі рулық атауынан шыққан, Нукус (парсы тілінде: نوکاث Nūkās, "Жаңа Кат"). Нукус 1932 жылы шағын елді мекеннен басталып, 1950-ші жылдарға қарай кең даңғылдары мен ірі қоғамдық ғимараттары бар үлкен, заманауи советтік қалаға айналды. Қаланың шалқарулылығы оны Қызыл Армияның Химиялық зерттеу институтының орналасқан жеріне айналдырды, ол химиялық қаруды зерттеу және сынаудың маңызды орталығы болды. 2002 жылы АҚШ Қорғаныс министрлігі 6 миллион долларлық Қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағдарламасы аясында "Новичок" затын зерттеу және сынаудың негізгі алаңы болған Химиялық зерттеу институтын жойды. Кеңес үкіметі билікке келген кезде Түрткүл қаласы Қарақалпақстан Автоном Республикасының әкімшілік орталығы болды. Бірақ 1920-ші жылдары Амудария өзенінің жағасынан 12 шақырым қашықтықта орналасқан Түрткүлдің су тасқыны Амударияға қауіп төндірді, нәтижесінде Қарақалпақстанның орталығы Нукусқа қарай жылды. 1932 жылы қала ресми түрде құрылды. Қазіргі таңда ол Қарақалпақстанның экономикасының, үкіметінің, саясатының және мәдениетінің орталығы болып табылады.
The name Nukus comes from the old tribal name of the Karakalpaks, Nukus (in Persian: نوکاث Nūkās, "New Kath"). Nukus developed from a small settlement in 1932 into a large, modern Soviet city with broad avenues and big public buildings by the 1950s. The city's isolation made it host to the Red Army's Chemical Research Institute, a major research and testing center for chemical weapons. In 2002 the United States Department of Defense dismantled the Chemical Research Institute, the major research and testing site for the Novichok agent, under a $6 million Cooperative Threat Reduction program. Turtkul city became the administrative center of the autonomous region of Karakalpakstan when the Soviet authorities came to power. However in the 20s, Amu Darya, which was 12 km from the River Bank, was threatened with the flush of Turtkul, which caused the core of Karakalpakstan to move towards Nukus. In 1932 the city was officially founded. It is the center of Karakalpakstan's economy, government, politics and culture.
Көрікті жерлер
Нукуста Нукус өнер мұражайы (Игорь Савицкий есімімен аталған Қарақалпақстан Республикасының мемлекеттік өнер мұражайы деп те аталады) және мемлекеттік мұражай орналасқан. Мемлекеттік мұражайда археологиялық зерттеулерден табылған жәдігерлер, дәстүрлі зергерлік бұйымдар, киімдер мен музыкалық аспаптар, сондай-ақ қазір жойылған немесе құрып бара жатқан аймақтың флорасы мен фаунасы, Арал теңізі мәселесіне арналған көрмелер бар. Өнер мұражайы 1918-1935 жылдардағы заманауи ресейлік және өзбек өнерінің бірегей коллекциясымен танымал. Сталин осы кезеңдегі советтік емес өнердің барлығын жоюға тырысып, көптеген суретшілерді ГУЛАГқа жіберді. Савицкийдің өзі және Нукустағы коллекция қаланың шалқарлығының арқасында кеңестік биліктің ықпалы мен қолжетімділігі шектеулі болғандықтан аман қалды. "Тыйым салынған өнердің шөлі" атты деректі фильмі осы коллекция мен оның тарихына толыққанды арналған. Нукуста сонымен қатар Амет пен Аймхан Шамуратовтардың үй-музейі, қарақалпақ музыкасы мен ауызша мәдениетінің орталығы бар. Мұражай коллекциясында Шамуратовтарға тиесілі жеке заттар – сахналық киімдер, фотосуреттер, қолжазбалар, кітаптар мен хаттар ұсынылған. Нукус және айналасындағы аймақтарды Нокис халықаралық әуежайы қамтамасыз етеді.
Nukus is host to the Nukus Museum of Art (also known as the State Art Museum of the Republic of Karakalpakstan, named after Igor Savitsky) and State Museum. The State Museum houses the usual collection of artifacts recovered from archaeological investigations, traditional jewelry, costumes and musical instruments, displays of the area's now vanished or endangered flora and fauna, and on the Aral Sea issue. The Art Museum is noted for its collection of modern Russian and Uzbek art from 1918 to 1935. Stalin tried his best to eliminate all non Soviet art from this period, and sent most of the artists to the gulag. Both Savitsky himself and the collection at Nukus survived because the city's remoteness limited the influence and reach of Soviet authorities. The documentary film The Desert of Forbidden Art is all about the collection and its history. Nukus is also home to the Amet and Ayimkhan Shamuratovs house museum, a center for Karakalpak music and oral culture. The museum's collection represents personal belongings of the Shamuratovs including stage clothes, photographs, manuscripts, books, letters. Nukus and the surrounding area is serviced by Nokis International Airport.
Климат
Нукус суық шөлді климатқа (Köppen BWk) ие, онда жаздар ұзақ, құрғақ және өте ыстық, ал қыстар қысқа болғанымен, суық және қарлы болады, құрлықтық климаттың өте құрғақ типіне жатады. Арал теңізі мен Аму-Дарьяның тартылуына байланысты, 1960 жылдан бері климат әлдеқайда ыстық және құрғақ болды, сондай-ақ ауадағы тұз және басқа химиялық заттардың салдарынан туындайтын денсаулық мәселелері көбейді.
Nukus experiences a cold desert climate (Köppen BWk) with summers that are long, dry and very hot, and winters that are short, though quite cold and snowy, having a very dry type of a continental climate. Due to the Aral Sea and Amu Darya drying up, the climate has become much hotter and drier since 1960, and health conditions resulting from salt and other chemicals in the air have become more common.
Экономика
2019 жылы Нукус еркін экономикалық аймағы (ЭЭА) шетелдік және отандық тікелей инвестицияларды, шетелдік нарықтарда сұранысқа ие импортты алмастыратын өнімдерді өндіруге тарту мақсатында құрылды. Бұл ЭЭА 30 жылға дейін жұмыс істейді.
In 2019, the Nukus free economic zone (FEZ) was established to "attract direct foreign and domestic investments for the production of import substituting products that are in demand on foreign markets". This FEZ will be in place for 30 years.
Саясат
Нукус – Өзбекстан құрамындағы егеменді Қарақалпақстан Республикасының астанасы. Қаладағы сот процестерінде заңды процедуралардың сақталмауына қатысты алаңдаушылықтар туды. 2022 жылдың шілде айында мыңдаған адам Қарақалпақстанның автономиясын жоятын конституциялық түзетулерге қарсы наразылық акциясын өткізді. Қауіпсіздік күштері 19 адамды қаза қылды.
Nukus is the capital of the sovereign Republic of Karakalpakstan within Uzbekistan. There has been concern raised over a lack of due process in legal trials in the city. In July 2022, thousands of people protested in the city over a proposed constitutional amendment that would make Karakalpakstan no longer autonomous. 19 people were killed by security forces.