Кіріспе
Текстиль өндіретін өнеркәсіп – ірі сала. Текстиль өндірісі немесе тоқыма машина жасау, негізінен, талшықты жіпке, ал жіпті матаға айналдыруға негізделген. Содан кейін маталар боялады немесе суреттеледі, киім, тұрмыстық заттар, жиһаз және түрлі өнеркәсіптік өнімдер сияқты қолданысқа жарамды тауарларға айналады. Жіп өндіру үшін әртүрлі талшықтар қолданылады. Мақта – тоқыма өнеркәсібінде қолданылатын барлық табиғи талшықтың 90% құрайтын ең көп тараған және қолданылатын табиғи талшық болып табылады. Адамдар мақтадан жасалған киім мен аксессуарларды әртүрлі ауа райына қарамастан, ыңғайлылығы үшін жиі таңдайды. Өнімнің кең ассортиментін шығару үшін тоқыма және мата жасау кезеңдерінде көптеген өзгермелі процестер, сондай-ақ өңдеу және бояу процестерінің күрделілігі қолданылады.
Textile manufacturing or textile engineering is a major industry. It is largely based on the conversion of fibre into yarn, then yarn into fabric. These are then dyed or printed, fabricated into cloth which is then converted into useful goods such as clothing, household items, upholstery and various industrial products. Different types of fibres are used to produce yarn. Cotton remains the most widely used and common natural fiber making up 90% of all natural fibers used in the textile industry. People often use cotton clothing and accessories because of comfort, not limited to different weathers. There are many variable processes available at the spinning and fabric forming stages coupled with the complexities of the finishing and colouration processes to the production of a wide range of products.
Тарих
Қазіргі заманғы тоқыма өндірісі – өнер және қолөнер салаларының жетілген түрі. 18-19 ғасырларға дейін тоқыма өнеркәсібі үй шаруашылығының бір бөлігі болды. Ол 18-19 ғасырларда механикаландырылып, 20 ғасырдан бері ғылым мен технологияның арқасында дамуын жалғастыруда. Атап айтқанда, Үндістан, Египет, Қытай, Сахара аймағынан оңтүстік Африка, Еуразия, Оңтүстік Америка, Солтүстік және Шығыс Африканың ежелгі цивилизациялары тоқыма өндірісінің түрлі формаларын қолданды.
Өсіру және жинау
Мақта ұзақ, ыстық, құрғақ жаз, көп күн сәулесі және төмен ылғалдылық болатын жерлерде өсіріледі. Үнді мақтасы, Gossypium arboreum, жіңішкерек, бірақ оның талшығы тек қолмен өңдеуге қолайлы. Америка мақтасы, Gossypium hirsutum, механикалық тоқыма өндірісіне қажетті ұзын талшықтарды береді. Егін егу маусымы қыркүйектен қарашаның ортасына дейін, ал егін наурыз бен маусым аралығында жиналады. Мақтаның қаптарын жолақты жинау машиналары және орағыштармен жинайды, олар өсімдіктен қапты толығымен алып тастайды. Мақта қабы – мақта өсімдігінің тұқымдық бөлігі; әрбір мыңдаған тұқымға шамамен 2,5 см ұзындықтағы талшықтар бекітіледі. Мақта өндірісі, осы материалды өндіруге қажетті жұмысшылар санымен салыстырғанда жоғары. 2013 жылы Миссисипи штатындағы Боуэр Флауэрс деген мақта фермері сол жылы шамамен 13 000 дорба мақта өндірді. Осы мақтадан 9,4 миллионға жуық футболка жасауға болады.
Жігіт
Тұқымдық мақта мақта тазартатын машинаға салынады. Мақта тазартатын машина тұқымдарды бөліп, талшықтан "қоқысты" (кір, сабақтар мен жапырақтарды) алып тастайды. Тісті машинада дөңгелек аралар талшықты ұстап, тұқымдардың өте алмайтын тар тор арқылы тартады. Ұзын талшықты мақтаға роликпен тазартатын машина қолданылады. Мұнда былғары ролик мақтаны ұстап алады. Роликке жақын орналасқан пышақ тұқымдарды дөңгелек аралар мен айналмалы щеткалардың тістері арқылы тартып, бөліп алады, олар оларды тазартады. Тазартылған мақта талшығы, линт деп аталады, шамамен 1,5 метр биіктігінде және 220 кг салмақты балғаларға жиырылады. Егістің тек 33% ғана қолданылатын линт болып табылады. Саудалық мақта сапасына қарай бағаланады және жіктеледі; бұл негізінен талшықтың орташа ұзындығына және өсімдіктің түріне байланысты. Ұзын талшықты мақта (2½ дюймнан 1¼ дюймға дейін) египеттік, орташа талшықты мақта (1¼ дюймнан ¾ дюймға дейін) американдық, ал қысқа талшықты мақта (¾ дюймнан кем) үнді мақтасы деп аталады. Мақта тұқымынан тамаққа қолданылатын май шығарылады. Қабығы мен шөптері мал азығына, ал сабақтары қағазға өңделеді.
Жүктелу, балет жасау және тасымалдау
Мақта жинау, қапқа салу және тасымалдау мақта өндірілген елде жүзеге асырылады.
Ашу және тазалау
Мақтан ірі 500 фунттық қаптармен диірмендерге жіберіледі. Қаптан шығарылғанда, мақта тығыз жиналған күйде болады және оның құрамында өсімдік қалдықтары сақталады. Қапты үлкен тікенекті машина, яғни ашу машинасымен ашады. Мақтаны көлденеңдетіп, өсімдік қалдықтарынан тазалау үшін пикер немесе осыған ұқсас машинадан өткізеді. Пикерде мақта босаңсыту үшін соққыш таяқшалармен ұрылады. Содан кейін ол әртүрлі роликтер арқылы өтеді, олар өсімдік қалдықтарын жоюға көмектеседі. Желдеткіштердің көмегімен мақта экранға жиналады және одан әрі роликтер арқылы өтіп, нәтижесінде жұмсақ, түйінделген мақталы қабат – жамбас пайда болады.
Аралас, араластыру және қаптау
Мақта тазарту – мақтадан тұқымдары мен басқа да қоспаларды айыру процесін білдіреді. Алғашқы мақта тазарту машинасы 1797 жылы ойлап табылды, бірақ 1808 немесе 1809 жылдардан кейін ғана, Англияның Манчестер қаласында енгізіліп, қолданысқа түскен соң ғана кеңінен таралды. 1816 жылға қарай ол жалпыға қабылданды. Мақта тазарту машинасы мақтаны екі ролик арқылы өткізіп, содан кейін темір немесе болаттан жасалған соққыш таяқшалармен ұрып тазалайды. Өте жылдам айналатын соққыш таяқшалар мақтаны күшпен ұрып, тұқымдарды шығарып тастайды. Бұл процесс тұқымдардың төмен түсуі үшін параллель таяқшалар арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар, мақтаны мақта камерасына жеткізетін ауа арналары арқылы үрленеді.
Орау
Қазіргі кездегі жіп ирудің көп бөлігі үзіліс немесе ашық ұшымен иру арқылы жасалады. Бұл талшықтарды ауамен айналатын барабанға жіберу әдісі, онда олар қалыптасқан жіптің соңына жабысады, ал жіп камерадан үздіксіз тартылып шығарылады. Үзіліспен ирудің басқа әдістері инелер мен электростатикалық күштерді пайдаланады. Бұл әдіс бұрынғы сақиналы және қайыс машинасымен иру әдістерін ығыстырды. Сонымен қатар, ол жасанды талшықтарға оңай бейімделеді. Иру машинасы ровингті алып, оны жұқартады және бұрады, соның нәтижесінде жіпті бобинаға орайды. Қайыс машинасымен ируде ровинг бобинадан тартылып, әртүрлі жылдамдықпен жұмыс істейтін роликтер арқылы беріледі. Бұл ровингтің қалыңдығын тұрақты түрде азайтады. Егер ровингтің мөлшері біркелкі болмаса, онда бұл қадам жіптің үзілуіне немесе машинаның істен тоқтауына себеп болуы мүмкін. Жіп арба қозғалғанда бобинаны иіру арқылы бұрылады және шпиндель деп аталатын цилиндрге оралады, содан кейін арба кері қайтқанда "коп" деп аталатын конус тәрізді талшықтар жиынтығын құрайды. Қайыс машинасымен иру сақиналы ируге қарағанда жіңішке жіп шығарады. Қайыс машинасы үзіліс-үзіліс процесі болды, өйткені рама бес фут қашықтыққа жылжып, кері қайтатын. Ол 1779 жылғы Кромптонның құрылғысының нәтижесі болды. Ол жұмсақ, аз бұралған жіпті шығарады, ол нәзік маталар мен көлденең жіптерге арналған. Сақина 1769 жылғы Аркрайт су машинасының нәтижесі болды. Бұл үздіксіз процесс болды, жіп жуан, күшті бұралған және берік болды, сондықтан оны иілу жіпі ретінде пайдалануға болады. Сақиналы иру жіптің сақинаның айналасынан өтуі керек болғандықтан баяу жүреді. Тігіс жібі бірнеше жіпті бірге бұрау арқылы немесе екі еселеп жасалған.
Тексеру
Бұл - әрбір мақтаны тығыздау үшін қайта орау процесі.
Қию және бұрау
Жіпті екі немесе одан көп мақталадан тартып, оны оралған бағытынан кері бағытта бұрау арқылы тоқу жасалады. Қажетті тығыздыққа байланысты, мақта тоқылуы мүмкін, ал тоқылған жіптердің саны әртүрлі болуы мүмкін.
Газбен жабдықтау
Газбен өңдеу – жіпті газбен өңдеу тізбегіндегі Бунсен газ жалыны арқылы өте жылдам өткізу процесі, осы арқылы ілгері шығыңқы талшықтарды күйдіріп, жіпті дөңгелек, тегіс және жылтыр етуге болады. Газбен өңдеуге тек жоғары сапалы жіптер ғана жарамды, мысалы, вуаль, поплин, венециандық мата, габардин, египет мақтасы сияқты. Газбен өңделген жіп салмағының шамамен 5-8% жоғалтады. Газбен өңделген жіптің түсі кейін қараңғырақ болады, бірақ ол күйіп кетпеуі керек.
Тоқу
Тоқу процесі тоқыма станогын пайдаланады. Ұзын бойына созылған жіптер – негізгі жіп, ал көлденеңінен өтетін жіптер – көлденең жіп деп аталады. Негізгі жіп, мықты болуы керек, тоқыма станогына жіп орағыш арқылы беріледі. Көлденең жіп маятник арқылы станоктан өтеді, маятникте жіп оралған мақат болады. Бұл мақаттар тоқыма станогымен автоматты түрде ауыстырылады. Сондықтан, тоқуды бастамас бұрын жіпті жіп орағышқа және мақаттарға орау қажет.
Бұрау
Мақта жіп иіріліп, бұрылғаннан кейін, оны иіру бөлмесіне жібереді, онда иіру машинасы қажетті ұзындықтағы жіпті алып, иіру матасының шпуліне орайды.
Бұрау немесе сәуле шығару
Мата тоқу станогының орамдық сүлгісіне жіп оралғанда, жіптерді ұстап тұру үшін бұрандалар тізілімі орнатылады. Жіп жіңішке болғандықтан, көбінесе қажетті жіп санына жету үшін олардың үшеуі біріктіріледі.
Өлшемін анықтау
Жырғыштардың жұлынуын азайту үшін, крахмал қосып, негіз жіптерін нығайтуға өлшеу машинасы қажет.
Жақындап келе жатыр
Шеңбердің екі шетін де қамыстың тістері мен тарамның саңылаулары арқылы, сызбада көрсетілген рет бойынша бөлек-бөлек өткізу процесі.
Пирнинг (жіптің өңдеуі)
Жіп орағыш станогы арқылы жіп доңғалағынан жіп майысқа ауыстырылды, ол кемешеге орналастырылатын.
Тоқу
Осы кезде жіп тоқылған. Кез келген дәуірде бір адам 3-тен 100-ге дейін машинаны басқара алатын. XIX ғасырдың ортасында стандартты сан төрт болатын. 1925 жылы білікті тоқымашы 6 Ланкашир тоқыма станогын басқара алатын. Уақыт өте келе, тоқыма станогының жұмысы тоқтаған кезде оны тоқтататын жаңа механизмдер енгізілді. Бұл механизмдер бүтілген жіптердің, соқпақтың, соқпақтың тура бағытта қозғалуының және соқпақтың бос болуының жоқтығын тексерді. Бір білікті жұмысшы 40 Northrop тоқыма станогын немесе автоматты тоқыма станоктарын пайдалана алатын. Тоқыма станогының үш негізгі қозғалысы бар: жіпті бөлу, соқпақты тастау және мата тоқу. Жіпті бөлу: Шаттлдың жіптердің арасынан өтуі үшін жіптерді екі қатарға бөлу операциясы. Жіпті бөлудің екі түрі бар: "ашық" және "жабық". Ашық жіпті бөлуде, үлгі талап еткен жағдайда жіптер бір қатардан екінші қатарға жылдырылады. Жабық жіпті бөлуде, барлық жіптер бір деңгейде орналасады. Соқпақты тастау: Шаттлдың тоқыма станогының бір жағынан екінші жағына жіптердің арасындағы жік арқылы лақтырылуы. Бұл операция жоғарыдан немесе төменнен тастау арқылы жүзеге асырылады. Жоғарыдан тастау жылдам жұмыс істейтін тоқыма станоктарына, ал төменнен тастау ауыр немесе баяу тоқыма станоктарына қолайлы. Мата тоқу: Мата тоқу кезінде тоқыма станогының үшінші негізгі қозғалысы: қамыстың әрбір соқпақты матаның жиегіне қарай итеру әрекеті. Ланкашир тоқыма станогы – алғашқы жартылай автоматты тоқыма станогы. Жакард және Добби тоқыма станоктары – жіпті бөлудің күрделі әдістеріне ие тоқыма станоктары. Олар жеке тоқыма станоктары немесе қарапайым тоқыма станогына қосылған механизмдер болуы мүмкін. Northrop тоқыма станогы толығымен автоматты және 1909 жылдан 1960 жылдардың ортасына дейін жаппай өндірілді. Қазіргі заманғы тоқыма станоктары жылдамырақ жұмыс істейді және соқпақты пайдаланбайды: ауа соқпақты, су соқпақты және рапира соқпақты тоқыма станоктары бар.
Өлшемдер
Аяқтары мен пиктері: Пиктері – тоқ, аяқтары – орам. Матаның қалыңдығы төртінші дюймдік шаршыға немесе бір дюймдік шаршыға шаққандағы пиктер мен аяқтар саны арқылы көрсетіледі. Аяқтар әрқашан бірінші жазылады. Мысалы: Қалың үй маталары 10-14 номерлі орам және тоқтан жасалады, шамамен 48 аяқтан және 52 пиктен.
Тиісті лауазымдық атаулар
Қатысты жұмыс атауларына кесуші, іздеуші, тоқымашы, тартқыш, сурет салушы жатады.
Мәселелер
Үйде қолмен тоқу станогы болған кезде, балалар ерте жасынан бастап тоқу процесіне көмектесетін. Бұған шеберлік керек, және бала ересектерге қарағанда да өнімді бола алады. Тоқу үйден фабрикаға көшкенде, балалар көбінесе үлкен әпкелеріне көмектесуге рұқсат алатын, және бала еңбегінің орнауына жол бермеу үшін заңдар қабылдануға тиіс болды. Мақта өндірісінің еңбек жағдайлары көбінесе қиын, ұзақ сағаттар, төмен жалақы және қауіпті жабдықтармен сипатталатын. Балалар, ең бастысы, физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырауға бейім болды және көбінесе антисанитарлық жағдайларда жұмыс істеуге мәжбүр етілді. Сондай-ақ, қолмен тоқумен айналысқан балалар көбінесе өте кедейлікте өмір сүрді және білім алу мүмкіндігінен айырылды. Мақта өндірісінің еңбек жағдайлары көбінесе қиын, ұзақ сағаттар, төмен жалақы және қауіпті жабдықтармен сипатталатын. Балалар, ең бастысы, физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырауға бейім болды және көбінесе антисанитарлық жағдайларда жұмыс істеуге мәжбүр етілді. Сондай-ақ, қолмен тоқумен айналысқан балалар көбінесе өте кедейлікте өмір сүрді және білім алу мүмкіндігінен айырылды.
Тоқу мата жасау
Машинамен тоқу екі түрлі тәсілмен жасалады: тігіш және көлденең. Көлденең тоқу (суреттерде көрсетілгендей) қолмен тоқуға ұқсас, мұнда барлық тігістер бір-бірімен көлденең байланысқан. Әртүрлі көлденең тоқу машиналары, машина цилиндрінің (тігіштер орналасқан) мөлшеріне байланысты, бір жіп немесе бірнеше жіптен мата жасауға қабілетті. Тігіш тоқуда көптеген жіптер болады, олар тік тізбектер түзеді және мақта жіптермен кесілісіп, зигзаг түрінде біріктіріледі. Тігіш тоқу көлденең тоқу сияқты көп созылмайды және тозуға төзімді. Көлденең тоқу тозуға төзімді емес, бірақ көбірек созылады. Бұл әсіресе, егер эластан жіптері бөлек катушкалардан алынып, цилиндр арқылы мақта жіптерімен тоқылса, дайын өнімге жақсы икемділік береді және "кебісқан" пішінделуіне жол бермейді. Көптеген футболкалар көлденең тоқудан жасалған.
Толықтай өңдеу тоқыма бұйымдарын өңдеу
Соңғы өңдеу – тоқыма өндірісінің бір кезеңін аяқтайтын, кейде келесі кезеңге дайындық үшін қолданылатын кең ауқымды физикалық және химиялық процестер/өңдеулер. Соңғы өңдеу өнімге құндылық қосады және оны соңғы тұтынушы үшін тартымдырақ, пайдалырақ және функционалдырақ етеді. Тікелей станоктан түскен мақта матада ғана емес, сонымен қатар оның толық потенциалын дамыту және құндылығын арттыру үшін қосымша өңдеу қажет.
Таңдау
Көлеміне байланысты мата сұйылтылған қышқылға салынып, сосын жуылуы немесе өлшекті ыдырату үшін ферменттер қолданылуы мүмкін.
Тазарту
Скуринг – мақта матасын табиғи балауыздар мен талшық емес қоспаларды (мысалы, тұқымның қалдықтары сияқты) және талшықтағы кез келген кірді немесе ластануды жою үшін жүргізілетін химиялық жуу процесі. Скуринг көбінесе кірлер деп аталатын темір ыдыстарда жасалады. Мата сілтілік ерітіндіде қайнатылады, бұл еркін май қышқылдарымен сабын түзетін процестің өзі. Кірлер әдетте жабық болады, сондықтан натрий гидроксидінің ерітіндісін қысыммен қайнатуға болады, бұл талшықтағы целлюлозаның бұзылуына себеп болатын оттегінің кіруін болдырмайды. Тиісті реагенттер қолданылса, скуринг матадан көлемдік өңдеуді де алып тастайды, бірақ көбінесе десайзинг скурингке дейін жасалады және жеке процесс ретінде қарастырылады. Дайындық және скуринг – көптеген келесі өңдеу процестерінің қажетті шарты. Осы кезеңде тіпті ең табиғи ақ мақта талшықтары да сарғыш түсті болады, сондықтан оларды ақтарту қажет.
Ән айту
Сынжылау матаның беткі талшықтарын күйдіріп, бетін тегістеу үшін жасалады. Мата талшықтарды көтеру үшін щеткалар арқылы өтеді, содан кейін газ жалынымен қыздырылған тақтадан өтеді.
Көтеру
Көтеру кезінде матаның беті жіңішке талшықтарды көтеру үшін өткір тістермен өңделеді, соның арқасында мата жұмсақ, құлпынақты және жылу болады, фланнель матасындай.
Күнтізбелеу
Календерлеу – матаның тегіс, жылтыр немесе бедерлі эффект алу үшін қыздырылған роликтер арасынан өтетін процесс.
Қысылу (санфоризация)
Санификация - матаны жуған кезде аз қысқаруын қамтамасыз ететін механикалық алдын ала киімге келтіру процесі.
Бояу
Түсіру әдетте анионды тікелей бояғышпен, матаны (немесе жіпті) белгіленген процедура бойынша сулы бояу ваннасына толыққанды батырып жүргізіледі. Жууға, үйкеліске және жарыққа төзімділігін жақсарту үшін қосымша бояу әдістерін қолдануға болады. Бұл әдістер өңдеу барысында күрделі химиялық процестерді талап етеді, демек оларды қолдану қымбатқа түседі.
Баспа
Баспа – мата бетіне паста немесе боя түрінде алдын ала жоспарланған өрнек түсіру процесі. Бұл – жергілікті бояудың бір түрі деп айтуға болады. Алдын ала боялған матаға да суреттерді басу мүмкін.
Мақта өндірісінің экономикалық, экологиялық және саяси салдары
Мақта өндірісі үшін өңделетін жер қажет. Сонымен қатар, мақта интенсивті түрде өсіріледі және үлкен мөлшерде тыңайтқыш пен әлемдегі инсектицидтердің 25% қолданылады. Үндістанның жергілікті мақта сорттары жаңбыр суымен суарылды, бірақ қазіргі гибридтерге суару қажет, бұл зиянкестердің таралуына себеп болады. Үндістанда мақта өсірілетін жердің 5% -ы елде қолданылатын барлық пестицидтердің 55% -ын пайдаланады. Мақта целлюлозадан тұратындықтан көміртекті сіңіретін орта ретінде әрекет етеді, ал целлюлозаның құрамында 44,44% көміртегі бар. Дегенмен, тыңайтқыштарды қолдану, мақтаны механикалық құралдармен жинау және т.б. салдарынан мақта өндірісінен бөлінетін көміртегі, целлюлоза түрінде сақталатын көміртегіден артық. Мақта өсіру екі сегментке бөлінеді: органикалық және генетикалық түрлендірілген. 2018 жылы қолайсыз ауа-райы жағдайларына, судың жетіспеуіне және зиянкестерге байланысты 1,5 миллион тонна мақта тапшылығы болды.
Қалқан
Жүгері – қабықтың астындағы Linum usitatissimum өсімдігінен алынатын талшықтың бір түрі. Өсімдік гүлдейді және жиналады. Одан кейін илендіріледі, ұрады, қақылды, тарақтылап немесе тарақтайды. Содан соң оны мақта сияқты өңдейді.
Жапырақ
Юта – Corchorus туысына жататын өсімдіктердің ішкі қабығынан алынатын талшықты өсімдік. Ол зығыр сияқты иленеді, күнде кептіріліп, түйінделеді. Талшықты бұру кезінде аз мөлшерде май қосу қажет. Оны ақтап, бояуға болады. Бұрын қаптар мен қапшықтар жасауға қолданылған, ал қазір кілемдердің арт жағын жабу үшін пайдаланылады. Юта басқа талшықтармен араластырылып, композиттік маталар жасауға болады, сондай-ақ Бангладеште өндіріс процестарын жетілдіру және қолданылу аясын кеңейту жұмыстары жүргізілуде. 1970 жылдары юта мен мақтадан жасалған композиттік маталар "ютон" маталары деп аталды.
Қымыз
Кендір – Cannabis sativa өсімдігінің ішкі қабығынан алынатын талшық. Оны ақтарту қиын, сондықтан одан арқан және сепкіл жасалады. Ол илендіріледі, талшықтары бөлінеді және соғылады.
Басқа баст талшықтары
Сондай-ақ, мынадай қамыт талшықтарын да қолдануға болады: кенаф, урена, рамия, жалбыз.
Басқа жапырақты талшықтар
Сисал – қолданылатын негізгі жапырақ талшығы, ал басқалары – абака мен хенекен.
Жүн
Жүн үй жануарларына айналған қойлардан алынады. Ол екі түрлі жіп – жүн және жүнді жіптер жасауға қолданылады. Бұл жіптер жүн талшықтарының жіпке қатысты бағытымен ерекшеленеді: жүнде талшықтар тік орналасып, ауа ұстап, қалың жіптерге мүмкіндік береді, ал жүнді жіптерде талшықтар параллель болып, мықты және тегіс жіптер жасалады. Қазіргі қойлардың жүні біркелкі, ал ежелгі және жергілікті тұқымдық қойларда екі қабатты жүні болады: жұмсақ, қысқа төменгі қабат және қатаң, жуан әрі ұзын қорғаушы қабат. Бұл қабаттарды жеке-жеке өңдеуге немесе бірге иіруге болады. Әр қабаттың өзгеше қасиеттері әртүрлі жіптер жасауға мүмкіндік береді: қорғаушы шаштары берік сыртқы киімге, ал төменгі қабат – Еуропада дәстүрлі түрде өте нәзік тойға арналған шалдарға қолданылады. Лопи сияқты бірге иіргенде, қорғаушы шаштың беріктігі мен төменгі қабаттың жұмсақтығын біріктіретін ерекше жіп шығады. Ешқашан қолданылмаған жүн «таза жүн» деп аталады және оны қайта өңделген жүнмен араластыруға болады. «Шодди» – бұл түйінделмеген қайта өңделген жүн, ал «мунго» – жүннен жасалған жүн. Мақта мен жүн аралас маталардан «экстракт» химиялық жолмен алынады. Жүнді қойдан бір бөлікпен қырқып алады. Жүннің ұзындығын арттыру үшін оны теріге мүмкіндігінше жақын қырқу керек. Бір жерді екі рет қырқу ұсақ талшықтарға әкеледі, олар дайын матада түйіншіктердің пайда болуына себеп болады, осыны тәжірибелі қырқыштардың көбісі болдырмайды. Содан кейін жүнді аяқтары мен анусының маңындағы кірден тазартады, сұрыптап, бау-баулап орайды. Сұрыптау жүннің сапасы мен ұзындығы бойынша жүргізіледі. Ұзын жүн талшықтары 15 дюймға дейін жете алады, бірақ 2,5 дюймнан асатын жүн жүнді жіптерге өңдеуге жарамды. Одан қысқа талшықтар киімдік немесе кардталған жүн болып саналады және жүннің аралас орналасуына ең қолайлы. Жүнді майды (сары майды) және қоспаларды кетіру үшін жуғыш затпен шаяды. Бұл процесті ашу машинасының көмегімен механикалық түрде жүзеге асырады. Көкөш заттарын күкірт қышқылымен (карбонизациялау) химиялық жолмен жоюға болады. Жүнді жуу үшін сабын мен натрий карбонатының ерітіндісі қолданылады. Жүнді кардтау немесе тарау алдында майлайды. Жүн: Жүн талшықтарын жіпке перпендикуляр орналастыратын кардтау арқылы дайындалады. Сондай-ақ, жүнді жіптерге арналған қалдықтар, мунго және шодди қолданылуы мүмкін.
Жібек
Жібек өндірісі процестері мақта өндірісіне ұқсас, бірақ қаптамаланған жібектің үздіксіз талшық екенін ескереді. Қолданылатын терминдер әртүрлі. Шаршыларды ашу. Сортировкалау: жібек түс, өлшем және сапа бойынша сұрыпталады, тазарту: жібектің табиғи иірімшегін жою үшін 40 градус температурадағы суда 12 сағат бойы жуады, кептіру: бумен қыздыру немесе центрифуга арқылы, жұмсарту: қалған қатты жерлерді жою үшін сүрту арқылы. Жібек орау (жіпке орау). Скейндер басқа көптеген скейндермен бірге жақтауға орналастырылады. Жібек маскаға немесе бобинаға оралады. Екі еселеп бұру. Жібек тоқу үшін тым жұқа, сондықтан ол екі еселеніп бұрылады, нәтижесінде оргазин деп аталатын иілген жіп және трам деп аталатын жіп жасалады. Оргазинде әрбір талшыққа дюймге бірнеше бұрылыс беріледі (tpi), содан кейін бірнеше талшықтар 10-14 tpi жылдамдықпен кері бұрылады. Трамда екі талшық жеңіл бұрылыспен (3-6 tpi) біріктіріледі. Тігін жіпі екі трам жібінен қатты бұралған, ал машиналық жіп үш қатты бұралған трам жібінен жасалады. Креп процесі үшін трам 80 tpi дейін бұрылады, бұл оған серпімділік береді. Созу. Жіптің өлшемі тұрақтылығы тексеріледі. Тегіс емес қалыңдықтар созылады. Соның нәтижесінде алынған жіп 500-ден 2500 га дейін ұзындығы бар қаптамаға оралады. Скейндердің ұзындығы шамамен 50 дюйм. Бояу: скейндер қайтадан тазартылады және күкірт процесімен түссіздендіріледі. Бұл жібекті әлсіретеді. Скейндер енді боялады немесе түстеледі. Олар кептіріліп, бобиналарға, маскаларға және скейндерге қайта оралады. Тоқыма және қуатты тоқыма станоктарында тоқу процесі мақтамен бірдей. Тоқу. Оргазин енді иілдіріледі. Бұл мақтадағы сияқты процесс. Біріншіден, шамамен отыз жіп иілгіш маскаға оралады, содан кейін иілгіш маскаларды пайдаланып жіптер иілдіріледі. Иілудің алдын алу үшін қабаттардың арасына қалың қағаз салынады.
Жүн мен жібек өндірісінің қоршаған ортаға әсері
Жүн мен жібекке егістік жер қажет. Жібекқұрттар тұт жапырағымен қоректенеді, ал қойлар шөп, көкөш, мал азығы және басқа да жайылым өсімдіктерін жейді. Қойлар, тісі шешілген жануарлар сияқты, ас қорыту жүйесі арқылы газдар шығарады. Сонымен қатар, олардың жайылымдары кейде тыңайтылып, бұл шығарынды одан әрі арттыруы мүмкін.
Синтетикалық талшықты өңдеу
Синтетикалық талшықтар – ғалымдардың табиғи жануарлар мен өсімдік талшықтарын жақсарту мақсатында жасаған кең ауқымды зерттеулердің нәтижесі. Жалпы, синтетикалық талшықтар талшық құраушы материалдарды тесіктер арқылы (спиннереттер деп аталады) ауаға шығару немесе экструзиялау арқылы жасалады, осылайша жіп пайда болады. Синтетикалық талшықтар ойлап табылар алдында, целлюлоза талшықтары өсімдіктерден алынатын табиғи целлюлозадан жасалатын. 1799 жылдан бастап «өнер жібі» деп аталған алғашқы жасанды талшық, 1894 жылы вискоза, ал 1924 жылы – раон деп атала бастады. 1865 жылы целлюлоза ацетаты деп танылатын ұқсас өнім ашылды. Раон мен ацетат екеуі де жасанды талшықтар, бірақ толыққанды синтетикалық емес, себебі олар ағаштан жасалған. Бұл жасанды талшықтар 19 ғасырдың ортасында ашылғанмен, олардың қазіргі заманғы өндірісі 1930 жылдары басталды. Найлон – алғашқы синтетикалық талшық, ол АҚШ-та жібекке балама ретінде пайда болды және парашюттер мен басқа да әскери мақсаттарда қолданылды. Бұл талшықтарды жіпке өңдеуге қолданылатын техникалар табиғи талшықтармен бірдей, бірақ оларды бейімдеу қажет, себебі бұл талшықтар өте ұзын және мақта мен жүндегідей қабықшалар сияқты текстураға ие емес. Өсімдіктер, жануарлар немесе жәндіктер өндіретін табиғи талшықтардан өзгеше, синтетикалық талшықтар қант отынынан жасалады, сондықтан оларға егістік жердің қажеті жоқ.