Кіріспе

Убайд Алла ибн Зияд (686 ж. қайтыс болды) – Халифа Муавия I және Язид I тұсында Басра, Куфа және Хурасанның Умайялық губернаторы, Халифа Марван I мен Абд әл-Малик басшылығындағы Умайя әскерінің жетекші генералы. Әкесі Зейяд ибн Әбихи 673 жылы қайтыс болғаннан кейін ол губернаторлық лауазымдарды мұра етті. Убайд Алла билік еткен кезеңде Харижиттер мен Әлидтердің көтерілістерін басып таңбалады. 680 жылы Кербела шайқасында Убайд Алланың әскері Хусейн ибн Әли мен оның серіктерін өлтірді, бұл мұсылман қауымын дүрліктірді. Убайд Алла көбінесе Әли ибн Әбу Талибтің отбасы мүшелерін өлтіргені үшін еске алынады және мұсылман дәстүрінде жаман атқа ие. Убайд Алла Абд Алла ибн аз-Зубайрдың көтерілісі кезінде араб тайпаларының ақсүйектері тарапынан Ирактан қуылды. Ол Сирияға қашып, Марван I-ді халифатты іздеуге көндірді және құлдырап бара жатқан Умайяларға қолдау көрсетуге көмектесті. Содан кейін ол 684 жылы Марж Рахит шайқасында Зубайридтерді қолдаған тайпаларға қарсы соғысып, Умайя әскерін қайта құруға көмектесті. Осы әскермен ол Ирактағы Әлидтер мен Зубайридтерге қарсы жорық жасамас бұрын, Джазирадағы бүлікші Қайси тайпаларымен күресті. Бірақ ол Хазир шайқасында Куфаның Әлид әл-Мухтардың қолбасшысы Ибрагим ибн әл-Аштармен жеңіліп, қаза тапты.

Шығу тегі

Убайд Аллах – Зыяд ибн Әбихидің ұлы, оның тайпалық тегі анық емес; ал анасы Муржана есімді парсы қызы болған. Зияд халифа Муавия I билігі тұсында Ирак пен осы провинцияның шығысындағы, жиынтығында Хурасан деп аталатын жерлердің Умайя әкімі қызметін атқарды.

Ирак пен Хурасанның губернаторы

Убайд Алланың әкесі оны губернаторлыққа дайындады, және шындығында, 672/673 жылы Зияд қайтыс болғаннан кейін Убайд Алла Хурасанның губернаторы болды. Бір-екі жыл өткен соң, ол Басраның губернаторы болып тағайындалды. Тарихшы Хью Н. Кеннедидің айтуынша, Убайд Алла "әкесінен гөрі шаршын, күш қолдануға көбірек бейім болған, бірақ Омейя дынға деген адалдығы күмән тудырмаған адам" еді. 674 жылы ол Аму-Дарьяны кешіп, Бухара билеушісінің әскерін жеңіп, мұсылман арабтарының қалаға жасаған тұңғыш жорылысы болды. Кем дегенде 674 және 675 жылдары Убайд Алла Хурасан және Басрада өзінің атынан монеталар соқтырды. Олар Сасанидтердің монеталарының үлгісімен жасалған және пахлави әрпімен жазылған. Монета соғу орындары Басра, Дарабджирд, Майсан, Нармашир, Джей және шамалы дәрежеде Куфада орналасқан. Соңғысы 679/680 жылы Убайд Алланың губернаторлығына қосылды, осылайша ол Иракты толық бақылауына алды.

Әлидті жақтаған топтарды басу

Муавия 680 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Язид I бағындырды. Муавияның өз ұлын мұрагер етіп тағайындауы бұрын-соңды болмаған жаңалық болды және мұсылман қауымдастығының, әсіресе Куфа қаласының араб дворяндарының көпшілігін дүрліктірді. Олар бұрынғы қарсыласы Муавияға қарсы халифа Әлиге және Әли отбасына ұзақ уақыт бойы көңіл бөліп, жанашырлық танытқан. Әлидің ұлдарының бірі Хусейн, өзінің ағайындысы Мұслим ибн Ақилді Куфаға, Хусейннің халифатқа өтуіне дайындалу үшін жіберді. Ибн Ақил көптеген қолдаушыларды жинады және оны белгілі бір Алидтік дворян қабылдады. Убайд Алла Ибн Ақилдің іс-әрекеттерінен хабардар болды, соның салдарынан ол губернаторға қарсы мерзімінен бұрын шабуыл жасады. Убайд Алла сарайында бекініп алды, бірақ оның шуртасы (қауіпсіздік күштері) Ибн Ақилдің жақтастарына қарсы тұрып, оларды жеңді. Сондай-ақ ол Куфаның көптеген абыройлыларын Ибн Ақилге қарсы қолдау көрсетуге көндірді. Ибн Ақил қолдаушыларынан айырылып, 680 жылдың 10 қыркүйегінде қаза табады. Хусейн, Ибн Ақилдің өлімі туралы хабарды алғаннан кейін Мединадан Куфаға жолға шықты. Убайд Алла Хусейннің келуіне дайындық жасап, оны тоқтату үшін әскер жіберді. Олар Хусейн мен оның шағын отрядының провинцияның сулы жерлеріне жетуіне кедергі келтірді. Екі тарап апталар бойы келіссөздер жүргізді, бірақ Убайд Алла Хусейннің Куфаға кіруіне немесе Арабияға қайтуына рұқсат бермеді, ал Хусейн Язидтің халифалығын мойындаудан бас тартты. Нәтижесінде, 680 жылдың 10 қазанында Кербела шайқасы болды, онда Хусейн және оның жақтастарының көп бөлігі қаза тапты. Хусейн Куфалықтардан күткен қолдауды алмады, бірақ оның өлімінен кейін олардың наразылығы күшейді. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі Хусейннің қазасы көптеген мұсылмандарды мазалады.

Сирия мен Жазирадағы әскери науқандар

Убайд Алла 684 жылы тамыз айында Мардж Рахит шайқасында Дамаск әкімі әл-Дахак ибн Қайс әл-Фихри бастаған Қайси тайпаларына қарсы Марван мен оның тайпалық одақтастары үшін күресті. Қайсилар жеңіліп, әл-Дахак қаза тапты. Убайд Алла Марван әскерінің басшысы болып тағайындалды, Мардж Рахит шайқасы кезінде оның құрамында бірнеше адал тайпалардан 6000 сарбаз болды. Кеннедидің сөзіне қарағанда, Убайд Алла «Муавия мен Язидке жақсы қызмет еткен Сирия армиясын қайта құруға ниеттенген». Мардж Рахит шайқасынан кейін Убайд Алла Марван мен оның ұлы және мұрагері Абд әл-Малик (685–705 жылдары билеген) үшін Жазирадағы бүлікші Қайси тайпаларына қарсы жорықтарды басқарды. Дегенмен, Марванның күштері Умайя билігін бүкіл халифат бойынша орнатуға жеткіліксіз болды. Сондықтан Убайд Алла Қайси тайпаларын да әскери қатарға қосуға тырысты. Ол Кинда тайпасынан Хусайн ибн Нумайр әл-Сакуниді өзінің екінші қолбасшысы етіп, Химяр тайпасынан Шурахбил ибн Дхиль Киланиді, Бахила тайпасынан Адхам ибн Мухризді, Бану Гани тайпасынан әл-Рабиа ибн Мухарикты және Хатхам тайпасынан Джабала ибн Абд Алланы орынбасар қолбасшылар етіп тағайындады. Хусейн ибн Нумайрдан басқа барлық қолбасшылар Қайси тайпасынан шыққан немесе бұрын әл-Дахақты Марванға қарсы қолдаған. 685 жылдың қаңтар айында Убайд Алла Манбижде болғанда, Омейялардың Иракты қайта басып алуға дайындалып жатқанда, Хусейн ибн Нумайр Айн әл-Варда шайқасында Әлидтерді қолдаушыларын жеңді. Марван Убайд Аллаға Әлидтер мен Ибн әл-Зубайрден басып алған жерлерін басқаруға уәде берген, сонымен қатар Куфаны тонауға рұқсат берген болуы мүмкін. Келесі жыл бойы Убайд Алла Зуфар ибн әл-Харит әл-Килаби бастаған Қайси тайпаларымен Жазирадағы шайқастарға қатысты. 686 жылға қарай Убайд Алланың әскері шамамен 60 000 сарбазды құрады. Убайд Алланың әскері Мосулға жақындағанда, Иракқа қарай бет алғанда, Мусаб ибн әл-Зубайр басшылығындағы Зубайридтер Басрада бекініп, әл-Мухтар ибн Әби Убайд Әлид Мұхаммед ибн әл-Ханафия атынан Куфаны басып алды. Әл-Мухтар Ибрахим ибн әл-Аштарды және көптеген араб емес азат етілгендерден құралған әскерді Убайд Аллаға қарсы жіберді. Ол әл-Мухтар әскерлерінің алғашқы шабуылын тойтарды және Хазир өзенінде Ибн әл-Аштармен кездесті. Хазир шайқасында Омейя әскері жеңіліп, Убайд Алла Ибн әл-Аштардың қолынан қаза тапты. Оның лейтенанттары Хусейн, Шурахбил және әл-Рабиа да қаза тапты. Убайд Алланың қазасынан кейін халифа Абд әл-Малик 691 жылға дейін Иракқа қарсы жорықтарды тоқтатты.