Әл-Хажжаж ибн Юсуф: Үмейя әкімі және реформаторы

Кіріспе

Омейяд билеушісі және вице-патшасы (шамамен 661–714)

Әбу Мұхаммед әл-Хаджаж ибн Юсуф ибн әл-Хақам ибн Әби Ақил әл-Тақафи (أبو محمد الحجاج بن يوسف بن الحكم بن أبي عقيل الثقفي; ш. 661–714), қарапайым әл-Хаджаж ибн Юсуф (الحجاج بن يوسف) деп танылған, Омейяд халифатының ең көрнекті билеушісі болды. Ол халифа Абд әл-Малик кезінде қызметін бастады, ол оны 692–694 жылдары халифаның (арнайы жасақтардың) басшысы, 692–694 жылдары Хиджаз (Батыс Арабия) губернаторы және 694 жылы біріккен Ирак провинциясы мен халифаттың шығыс бөліктерінің нақты вице-патшасы етіп тағайындады. Әл-Хаджаж Абд әл-Малик ұлы және мұрагері әл-Валид I билігінде 714 жылы қайтыс болғанға дейін соңғы лауазымын сақтап қалды. Әл-Валид I-нің шешімдеріне Әл-Хаджаж зор ықпал етті. Ирак пен шығыстың губернаторы ретінде Әл-Хаджаж маңызды реформалар жүргізді. Олардың арасында исламға дейінгі Сасанидтік үлгідегі монеталардың орнына қатаң мұсылман діни формулалары бар күміс дирхамдарды соғу; Ирактың (салық тізілімдерінің) тілін парсы тілінен араб тіліне ауыстыру; және Құранның бірыңғай нұсқасын енгізу болды. Ауыл шаруашылығы өндірісін жандандыру және салық түсімдерін арттыру үшін Әл-Хаджаж араб емес, мұсылман дініне өткендерді Куфа мен Басра гарнизондық қалаларынан туған ауылдарына қуды және олардан мұсылман емес халқына арналған (жерақылық салықты) жинады, сондай-ақ ірі канал қазу жобаларын бақылады. 701 жылы Әл-Хаджаж Сириядан келген күштермен Куфалық ақсүйек Ибн әл-Ашат бастаған жаппай көтерілісті басып тастады, оның қатарында араб әскерлері, мұсылман дініне өткендер және Ирактың діни элитасы болды. Осыдан кейін Әл-Хаджаж провинцияны бақылауға алып, өзіне адал Сирия әскерлерін орналастыру үшін Васит қаласын құрды, олар оның билігін жүзеге асыруға сенді. Әл-Хаджаж өте қабілетті, бірақ аяусыз мемлекет қайраткері, қатаң мінезді және талапшыл қожайын болды. Замандастарынан қорқынышпен қаралатын ол даулы тұлғаға айналды және кейінгі Аббасид жазушыларының терең жеккөруіне ұшырады, олар оған қуғын-сүргін мен жаппай өлім жазаларын таңды.

Abu Muhammad al Hajjaj ibn Yusuf ibn al Hakam ibn Abi Aqil al Thaqafi (أبو محمد الحجاج بن يوسف بن الحكم بن أبي عقيل الثقفي; c. 661–714), known simply as al Hajjaj ibn Yusuf (الحجاج بن يوسف), was the most notable governor who served the Umayyad Caliphate. He began his service under Caliph Abd al Malik , who successively promoted him as the head of the Caliph's (select troops), the governor of the Hejaz (western Arabia) in 692–694, and the practical viceroy of a unified Iraqi province and the eastern parts of the Caliphate in 694. Al Hajjaj retained the last post under Abd al Malik's son and successor al Walid I , whose decision making was heavily influenced by al Hajjaj, until his death in 714. As governor of Iraq and the east, al Hajjaj instituted key reforms. Among these were the minting of silver dirhams with strictly Muslim religious formulas instead of the coins' traditional, pre Islamic Sasanian design; changing the language of the (tax registers) of Iraq from Persian to Arabic; and the introduction of a uniform version of the Quran. To revive agricultural production and increase tax revenue, al Hajjaj expelled non Arab, Muslim converts from the garrison cities of Kufa and Basra to their villages of origin and collected from them the (poll tax) nominally reserved for non Muslim subjects, and oversaw large scale canal digging projects. In 701, al Hajjaj, with reinforcements from Syria, crushed a mass rebellion led by the Kufan Arab nobleman Ibn al Ash'ath whose ranks spanned the Arab troops, Muslim converts and religious elites of Iraq. Consequently, al Hajjaj further tightened control over the province, founding the city of Wasit to house the loyalist Syrian troops whom he thereafter relied on to enforce his rule. Al Hajjaj was a highly capable though ruthless statesman, strict in character, and a harsh and demanding master. Widely feared by his contemporaries, he became a deeply controversial figure and an object of deep seated enmity among later, pro Abbasid writers, who ascribed to him persecutions and mass executions.

Шығу тегі

Әл-Хаджадж шамамен 661 жылы Хиджаз аймағындағы Таиф қаласында (Мекке мен Медина орналасқан Батыс Арабия) дүниеге келді. Ол әл-Хаджадждың әкесінің әкесінің әкесінің атымен аталатын Әбу Ақил әулетіне жатады. Бұл әулет Тақиф тайпасының Бану Ауф тармағының бір бөлігі болған. Тақиф тайпасының өкілдері жаңа құрылған Халифатта жоғары әскери және әкімшілік лауазымдарға ие болды, сондай-ақ мұсылман жаулап алулары кезінде және одан кейін, әсіресе Иракта маңызды басшылық және экономикалық рөлдер атқарды. 661 жылы Омейяд Халифатының орнауымен тайпаның саяси беделі арта түсті. Әл-Хаджадждың әулеті аса танымал болған жоқ: Әбу Ақил әулеті кедейлікте өмір сүрді, оның мүшелері тас тасымалдаушылар мен құрылысшылар болып жұмыс істеген. Оның анасы әл-Фариа, Тақиф тайпасының өкілі әрі бірінші Омейяд халифасы Муавия I тарапынан Куфаның әкімі етіп тағайындалған әл-Мугира ибн Шубаға үйленген және одан ажырасқан.

Ерте өмір және мансап

Бала кезінде әл-Хаджадж ("кішкентай иттің") деген лақап атқа ие болды, кейін оны қынжырлап атады. Оның ерте өмірі жасырын, тек туған жерінде мектеп мұғалімі болғандығы ғана белгілі – бұл оның жауыларының келекесіне себеп болды. Ол шәкірттеріне Құранды көшіруге және жаттауға үйреткен. Оның әкесі, Юсуф ибн әл-Хакам, және үлкен ағасы, Мұхаммед, Таифте де мұғалімдер болған. Ұзақ емес, белгісіз уақыттан кейін әл-Хаджадж және оның әкесі мұғалімдік қызметтен кетіп, Хижаздағы үкіметке қарсы күшейіп бара жатқан оппозициямен күрескен халифа Язид I-нің әскеріне қатысты. Ол екінші мұсылман азаматтық соғысына қатысып, әл-Харра (682) және әл-Рабада (684) шайқастарында – екеуі де Мәдина маңында – шайқасты, бірақ ерекше көзге түспеді. Әл-Харрада, Язид жіберген сириялық әскер халифаның билігін мойындамаған Мәдинаның жергілікті қорғаушыларын жеңген кезде, әл-Хаджадж Хубайш ибн Дульжа әл-Кайни бригадасында шайқасты. Ол сол шайқастан қашып кетті. 10 ғасырда жинақталған өлеңдерде (Ән кітабы) әл-Хаджадж: «Мен қаштым, бірақ кейін шабуылды қайта жасап, қателігімді өтедім. Шейх бір рет қана қашады» дегенін айтқан. Ол және оның әкесі әл-Рабада шайқасында аман қалған аздардың бірі болды, онда экспедицияның қолбасшысы Хубайш Меккедегі Омейяларға қарсы халифа Абдалла ибн әл-Зубайрге адал күштермен шайқасып қаза тапты. Әл-Хаджаджтың Таифтан оңтүстікке қарай Тихама аймағындағы Табала қаласының әкімі ретіндегі алғашқы лауазымы ерекше емес еді. Әл-Хаджадж бұл лауазымды өзінің амбициясынан төмен деп санап, одан бас тартты. Осы оқиғадан кейін араб мақалы пайда болды: «Табала әл-Хаджадж үшін қаншалықты маңызсыз». Абд әл-Малик халифалыққа келгеннен кейін көп ұзамай әл-Хаджадж туған қаласынан кетіп, Омейя астанасы Дамаскіге барды, онда ол халифаның (таңдаулы әскерлеріне) кірді. Алайда, басқа бір дерекке сәйкес, Ибн Құтайба (889 ж. қайтыс болған) әл-Хаджадж өзінің мансабын Абд әл-Маликтің жартылай інісі және бір кезде Палестинаның губернаторы болған Абан ибн Марванның кезінде бастаған. Халифаның басты кеңесшісі Раух ибн Зинба әл-Дудхами әл-Хаджадждың әскери қабілеттері мен ойлау қабілетіне таң қалды. Раухтың ұсынысы бойынша Абд әл-Малик әл-Хаджажды 689/90 жылдары Ирактың Зубайрид билеушісі, Ибн әл-Зубайрдың ағасы Мусабқа қарсы жорыққа жиналған үлкен әскерге халифаның билігін жүзеге асыру үшін тағайындады. Халифа әскерлердің бүлік көтерген кезінде әл-Хаджадж тәртіпті қалпына келтіргенінің жылдамдығы мен тиімділігіне риза болды. 691 жылы жазда Абд әл-Малик Жазира (Жоғарғы Месопотамия) қайыс тайпаларының көтерілісші көшбасшысы Зуфар ибн әл-Харит әл-Килабиді әл-Карикисияда қоршауға алғанда, әл-Хаджадж теолог Раджа ибн Хайвамен бірге Халифаның елшісі ретінде Зуфармен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Халифаның бүлікші әскерлерін басып-жандырудағы табысының нәтижесінде Абд әл-Малик әл-Хаджаджға армияның артқы күзетін басқаруды сеніп тапсырды. Ол батырлықпен басқа да жетістіктерге қол жеткізді, сондықтан Маскин шайқасында Мусаб жеңілгеннен кейін Абд әл-Малик оған Ибн әл-Зубайрды Меккеде бағындыруды тапсырды. 691 жылдың соңында ол Куфадан 2000 сириялық әскерді бастап шықты. Таифты қарсылықсыз алғаннан кейін, ол сол жерде тоқтады, өйткені Абд әл-Малик оған Ибн әл-Зубайрдың мүмкін болса дипломатиялық жолмен берілуін қамтамасыз етуді және Меккеде қан төгуді болдырмауды тапсырған болатын. Ибн әл-Зубайр Омейялардың ұсыныстарын қабылдамады, ал әл-Хаджадж, күшейтулер мен халифаның рұқсатын алғаннан кейін, Меккеге шабуыл жасауға көшті. Омейя әскерлері қаланы Абу Кубайс тауынан катапульталармен бомбалады, тіпті хаж кезінде де тоқтамады; Қағба жиналған қажылардың болуына қарамастан, нысанаға алынды. Сол кезде кенеттен найзағай жауды, ол жауынгерлері Құдайдың қаһары деп түсіндірді, ол оларды жинап, бұл шын мәнінде жеңістің белгісі екеніне сендірді. Ақыры, 692 жылдың қазан айында жеті айлық қоршаудан кейін және бірнеше мың жақтастарының, оның ішінде екі ұлының бас сауғалауынан кейін, Ибн әл-Зубайр Каабаның айналасында шайқасып, қалған адал ізбасарларымен бірге қаза тапты. Сый ретінде Абд әл-Малик әл-Хаджаджге Хиджаз, Йемен және әл-Ямама (Орталық Арабия) губернаторлығын берді. Әмірші ретінде әл-Хаджадж 73 және 74 жылдары (693 және 694 жылдары) хажға жеке өзі басшылық етті және Қағбаны бастапқыда болған пішін мен өлшемдеріне қайтарып, 683 жылы бірінші Омейя қоршауынан кейін Ибн әл-Зубайр жасаған өзгерістерді қабылдамады. Әл-Хаджадж Хиджазда бейбітшілікті қалпына келтіре алды, бірақ оның қатаңдығы халифаның жиі жеке араласуына себеп болды.

As a boy, al Hajjaj acquired the nickname ('little dog'), with which he was later derisively referred to. His early life is obscure, except for his having been a schoolmaster in his hometown—another source of derision to his enemies—where he taught his pupils to copy and recite the Quran. His father Yusuf ibn al Hakam and elder brother Muhammad were also teachers in Ta'if. After a short, undetermined period, al Hajjaj and his father left their teaching jobs and took up military service under Caliph Yazid I , who was facing increasing opposition to his rule in the Hejaz. He participated in the Second Muslim Civil War, fighting in the battles of al Harra (682) and of al Rabadha (684)—both near Medina—but without distinction. At al Harra, where a Syrian army dispatched by Yazid defeated the local defenders of Medina who had discarded the Caliph's authority, al Hajjaj fought in the brigade of Hubaysh ibn Dulja al Qayni. He fled the field in that engagement. According to verses compiled in the 10th century (Book of songs), al Hajjaj acknowledged: "I took to flight but later, I made good my fault by renewing the attack. For a sheikh takes to flight only once". He and his father were among the few to survive the battle at al Rabadha, where Hubaysh, the commander of the expedition, was slain fighting forces loyal to the Mecca based anti Umayyad caliph Abd Allah ibn al Zubayr. Al Hajjaj's first public post, as governor of Tabala in the Tihama region south of Ta'if, was unremarkable. Al Hajjaj abandoned the post, considering it beneath his ambition. An Arabic proverb later developed out of this anecdote: ("as insignificant as Tabala is to al Hajjaj"). Soon after Abd al Malik acceded to the caliphate, al Hajjaj left his hometown and went to the Umayyad capital, Damascus, where he entered the (select troops) of the Caliph. However, according to a different account, by Ibn Qutayba (d. 889), al Hajjaj started his career in the of Aban ibn Marwan, Abd al Malik's half brother and one time governor of Palestine. The commander of the , the Caliph's main adviser Rawh ibn Zinba al Judhami, was impressed with al Hajjaj's military capabilities and thinking. Upon Rawh's recommendation, Abd al Malik appointed al Hajjaj to enforce the Caliph's authority over a large army he mobilized for an expedition against the Zubayrid ruler of Iraq, Ibn al Zubayr's brother Mus'ab, in 689/90. The Caliph was satisfied by the rapidity and efficiency with which al Hajjaj restored discipline during a mutiny by the troops. During Abd al Malik's siege of the rebel leader of the Qays tribes of the Jazira (Upper Mesopotamia), Zufar ibn al Harith al Kilabi, in al Qariqisiya in the summer of 691, al Hajjaj was sent as an emissary of the Caliph alongside the theologian Raja ibn Haywa to negotiate a peace with Zufar. As a result of his success suppressing the Caliph's mutinous troops, Abd al Malik entrusted al Hajjaj with command of the army's rear guard. He achieved further feats of valour, so that after the defeat of Mus'ab at the Battle of Maskin, Abd al Malik entrusted him to subdue Ibn al Zubayr in Mecca. In late 691 he set out from Kufa at the head of 2,000 Syrian troops. After taking over Ta'if unopposed, he halted there as Abd al Malik had charged him to try to secure Ibn al Zubayr's capitulation by diplomatic means if possible, and to avoid the shedding of blood in Mecca. Ibn al Zubayr rejected the Umayyad offers, and al Hajjaj, after receiving reinforcements and the Caliph's permission, moved to attack Mecca. The Umayyad troops bombarded the city with catapults from Mount Abu Qubays, not letting up even during the Hajj pilgrimage; the Ka'aba was also targeted, despite the presence of the assembled pilgrims. When a sudden thunderstorm broke out, which his soldiers interpreted as divine wrath, he was able to rally them and convince them that it was actually a sign of victory. Finally, in October 692, after seven months of siege and the defection of several thousand of his supporters, including two of his sons, Ibn al Zubayr was killed alongside his last remaining loyal followers, fighting around the Ka'aba. As a reward, Abd al Malik gave al Hajjaj the governorship of the Hejaz, Yemen, and al Yamama (central Arabia). As governor, al Hajjaj led the Hajj in person in the years 73 and 74 AH (693 and 694 CE), and restored the Ka'aba to the shape and dimensions it had originally, rejecting the alterations made by Ibn al Zubayr following the first Umayyad siege in 683. Al Hajjaj was able to restore peace in the Hejaz, but his severity occasioned the frequent personal intervention of the Caliph.

Ирак және Шығыс вице-патриоты

694 жылдың басында Абд әл-Малик әл-Хаджажды Иракты басқаруға жіберді. Бұл Куфа мен Басраның әкімшіліктерін біріктіруді білдірді, мұндай шара Зияд ибн Әби Суфян заманынан бері жиырма жылдан бері жасалмаған еді. Халифа бұрын ағасы Бишр ибн Марванды Куфаның әкімшісі етіп тағайындаған болатын, бірақ бұл "туыстық билікке жасалған тәжірибе" (Хью Н. Кеннеди) сәтті болмады. 694 жылдың басында ол қайтыс болған соң, қабілеті мен адалдығы дәлелденген әл-Хаджадж осы маңызды лауазымға тағайындалды. Ирак әкімшілігі шынында да "Ислам мемлекетінің ең маңызды және жауапты әкімшілік қызметі" (А. Дитрих) болды, себебі ол тек Иракты ғана емес, сонымен қатар Куфа мен Басраның екі "бекініс қаласынан" шыққан әскерлер бағындырған жерлерді, яғни Парсы, Хурасан және Халифаттың басқа шығыс провинцияларын да қамтыды. Осылайша, Ирак әкімшісі Месопотамиядан бастап Орталық Азия мен Үндістан субконтинентіндегі шекараларға дейін созылған алып провинцияның немесе вице-корольдіктің басшысы болды, ол Халифат аумағының жартысын құрады және оның кірісінің жартысынан астамын өндірді. Бұған қоса, бұл лауазымның саяси маңызы зор болды, себебі Иракта, әсіресе Куфада, Харижиттердің және саяси наразылықтың ұзақ тарихы бар еді. Бұл наразылыққа түрлі тайпалық, экономикалық және саяси факторлар себеп болды. Куфа халқында барлық араб тайпаларының өкілдері болды, сонымен қатар басқа жерлерде қабылданбаған көптеген адамдар да болды, мысалы Ридда соғыстарының жеңілгендері. Олар Савадтың құнарлы жерлеріне ие болғанмен, олардың көп бөлігі Омейя әулетінің ханзадаларына берілді, ал қарапайым куфалықтар әскери қызмет үшін күнкөріс ретінде жер алды. Бірақ күнкөріс мөлшері Исламға кірген уақытына байланысты белгіленгендіктен, көптеген адамдар минималды гранттарды ғана алды. Соңында, куфалықтар шығыстағы жаулап алудың жемісінен көбінесе шеттетілді. Басралықтар арыстан үлесін алып, Хурасан немесе Синд сияқты кең және бай аумақтарды басып алды, ал куфалықтар Джибал таулары мен Орталық Парсыны ғана өз қалаларының тәуелділіктері ретінде алды. Әл-Хаджаджтың билігіне бастапқыда Хурасан мен Систан кірмеген, оларды тиімсіз Умайя ханзадасы Умайя ибн Абдалла ибн Халид ибн Асид басқарған, бірақ 697/8 жылы ол осы екі провинцияны да қабылдап, Халифаттың бүкіл шығыс жартысына билігін кеңейтті. Ол 714 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды, және осы кезеңде, Абд әл-Малик билігінің қалған бөлігі мен оның ізбасары әл-Валид I билігінің көп бөлігін қамтыды, ол "тарихи деректердегі басты тұлға" (Г. Р. Хотинг) болды.

In early 694, Abd al Malik sent al Hajjaj to govern Iraq. This involved combining the governorships of Kufa and Basra, which had not been done since the days of Ziyad ibn Abi Sufyan twenty years earlier. The caliph had previously appointed his brother Bishr ibn Marwan governor of Kufa, but this "experiment in family rule" (Hugh N. Kennedy) had not been a success and when he died in early 694, al Hajjaj, whose ability and loyalty had been amply demonstrated, was appointed to the crucial office. The governorship of Iraq was indeed "the most important and responsible administrative post of the Islamic state" (A. Dietrich), as it comprised not only Iraq proper, but also included the lands conquered by troops from the two 'garrison towns' of Kufa and Basra, i. e. Persia, Khurasan and the other eastern provinces of the Caliphate. The governor of Iraq was therefore in charge of a huge super province or vice royalty stretching from Mesopotamia to the still expanding borders in Central Asia and the Indian subcontinent, comprising half of the Caliphate's territory and producing more than half its income. In addition, the post was of particular political sensitivity due to the long history of Kharijism and political dissent in Iraq, particularly in Kufa. This discontent was driven by various tribal, economic, and political factors. The population of Kufa contained people from almost all Arab tribes, but also many of those undesired elsewhere, such as the vanquished of the Ridda wars. Although it dominated the fertile lands of the Sawad, many of these were assigned by the Umayyads to princes of the dynasty, while the average Kufan was given land as a stipend for military service; but as the size of the stipend was determined by the earliness of conversion to Islam, many received only minuscule grants. Finally, the Kufans were largely left out of the spoils of conquest in the East; it was the Basrans who secured the lion's share, taking over far more extensive and richer territory like Khurasan or Sindh, while the Kufans were left with the mountains of Jibal and central Persia as their city's sole dependencies. Al Hajjaj's purview originally excluded Khurasan and Sistan, which were governed by the largely ineffectual Umayyad prince Umayya ibn Abdallah ibn Khalid ibn Asid, but in 697/8 he received these two provinces as well, expanding his rule over the entire eastern half of the Caliphate. He remained in this post until his death in 714, and throughout this period, encompassing the remainder of Abd al Malik's reign and most of that of his successor al Walid I , he would be "the dominant feature in the sources" (G. R. Hawting).

Халифалармен қарым-қатынас

Әл-Хаджадж, А. Дитрихтің сөздерімен айтқанда, "династияның тілейтін ең адал қызметшісі" болды, ал оның адалдығына Абдул-Малик толық сеніммен жауап берді. Бұл қарым-қатынас туыстық байланыстар арқылы нығайтылды: Әл-Хаджаджтың қызы Әл-Валидтің ұлы Масрурға үйленді, ал оның інісі Мұхаммедтің қызы болашақ халифа Язид II-ге үйленді; соңғысы өз бірінші ұлына Әл-Хаджадж есімін берді, ал ол өз кезегінде үш ұлына әулет мүшелерінің есімдерін қойды. Абдул-Малик те бір ұлын Әл-Хаджадж деп атады. Бұл жақын қарым-қатынасты Әл-Хаджадж пен Абдул-Малик арасындағы көптеген сақталған хаттар куәландырады. Әл-Хаджаджтың соңғылармен арақатынасы Әл-Валидпен салыстырғанда мүлдем басқаша болды, олармен хат алмасу тек ресми міндеттерімен шектелді. Екінші жағынан, Абдул-Малик өзінің шектен тыс ынталы губернаторын, "салық жинауда зорлық көрсеткенде, мемлекеттік қаражатты ысыраппен жұмсағанда немесе қажеттіліктен артық қан төккенде" (А. Дитрих) тежеп тұра алды, ал Әл-Валид өзін Әл-Хаджадждың алдында қарызлы деп есептеді, себебі ол Әл-Валидтің Абдул-Маликтың інісі Абдул-Азиз ибн Марванға қарсы таққа отыруына қолдау көрсеткен еді. Жаңа халифа өзінің қуатты губернаторына толық еркіндік берді және тіпті лауазымдарға тағайындау мен босату мәселелерінде де оның кеңесіне көп жүгінді. Егер оның мұрагерлікке араласуы оған Әл-Валидтің құрметін әкелген болса, ол Әл-Валидтің інісі Сүлейменнің ашық жаулығын тудырды. Сүлеймен сондай-ақ Әл-Хаджадж түрмеге қамаған Язид ибн әл-Мухаллабтың ісін қолдады. Сүлейменнің билікке келу мүмкіндігі Әл-Хаджажды соншалықты қорқытты, ол Әл-Валидтен ұзақ жасағысы келмеді.

Ибн әл-Ашаттың көтерілісі және оның салдары

Куфаға келген әл-Хаджадж жергілікті мешітте ашылу сөзін айтты, ол танымал болды және "араб сөз өнерінің үлгісі ретінде жиі келтіріледі" (Г. Р. Хоутинг). Ол кездегі жағдай тәртіпсіздікке толы еді. Басра мен Куфа әскерлері, номиналды түрде әл-Мухаллаб ибн Әби Суфраның қол астында Рамхурмузда гарнизонмен орналасқан, бірақ Бишрдің қайтысынан кейін лагерьті тастап, қалаларда бекер жүрді. Тәртіпті қалпына келтіру үшін әл-Хаджадж үш күн ішінде лагерьге оралмағандардың барлығын өлімге кесуді және олардың мүлкін тонауға рұхсат етуді жариялады. Бұл тиімді болды, бірақ ол жауынгерлерге жалақыны бөлуге барғанда, жауынгерлер қабылдамайтын жалақыны қысқартуы үшін Ибн әл-Жарудтың бас көтеруіне тап болды. Осы қиындықтарды жеңген соң әл-Хаджадж әскерлерін харижиттерге қарсы жіберді. 696 жылы әл-Мухаллаб Катари ибн әл-Фуджааның айналасына жиналған азариқаларды жеңді, ал 697 жылдың көктемінде басқа бір харижит көшбасшысы Шабиб ибн Язид әл-Шейбани Хузистанның Дужайл өзенінде сириялық әскерлердің көмегімен жеңілді. Сол жылы әл-Хаджаж харижиттермен одақтасқан Мадаин губернаторы әл-Мутарриф ибн әл-Мугира ибн Шубаның көтерілісін басады. Бұл науқандар харижиттердің бүлігін жойды, бірақ ирактықтармен қарым-қатынасына нұқсан келтірді: харижиттерге қарсы науқандар өте танымал емес еді, ал жалақыны қысқарту сияқты шаралар, Кеннедидің айтуынша, "ирактықтарды бүлікке итермелегендей, оларды бұзуға сылтау іздегендей" болды. Жарылыс 699 жылы болды: оған Хурасан мен Систанның губернаторлықтары берілген кезде әл-Хаджадж оны әл-Мухаллабқа берді, бірақ Систанда жағдай әлдеқайда тұрақсыз болды және елді қайтадан басып алу қажет болды. Жергілікті губернатор Убайд Алла ибн Әби Бакраның қол астындағы әскер Зунбиль деп аталатын Забулистан патшалығының билеушісіне қарсы ауыр жеңіліске ұшырады, ал енді әл-Хаджадж Куфан аристократиясының ең көрнекті мүшесі Абд әл-Рахман ибн Мұхаммед ибн әл-Ашаға Зунбильге қарсы әскерді басқаруды бұйырды. Бұл әскер Куфан әскерінен құралған, және оның қару-жарағының көркі, немесе, мүмкін, "Куфан әскерлерінің және оны құрағандардың мақтанышпен және өркөкіректікпен ұстануы" (Хаутинг), ол тарихқа "Тосқауыл әскері" деп танылды. Бұл жорық Ирактағы әл-Хаджадж билігін ғана емес, Омейяд билігін де жоюға жақын болған бүліктің басталуын білдірді. Ибн әл-Аш'ат әскерін Систанға бастап, Дитрих жазғандай, "алғашқыда өзінің жорығын мұқият және бұйрықтарға сәйкес жүргізді; ол әрбір аумақты жеңген сайын тыныштады, азық-түлікті қамтамасыз етті және әскерін біртіндеп әртүрлі климаттық жағдайларға үйретті". Ал Хаджадж өзінің қолбасшысына бірінен соң бірі хат жіберіп, Зунбильге қарсы шабуыл жасауды талап етті. Бұл хаттардың реті өте қорқынышты болды, ол Ибн әл-Ашатты жұмыстан босатып, оның орнына ағасы Исхақты экспедицияға басшылыққа тағайындайды деп қорқытты. Әл-Хаджадждің қатал тілі мен ақылға сыймайтын талаптары, сондай-ақ әскердің осындай ұзақ және қиын науқанды үйлерінен алыс жалғастыруға деген қалаусыздығы Ибн әл-Ашаттың бастамасымен кең таралған бүлік шығарды. Көтерілісшілердің армиясы Иракқа қайта оралды, бұл процесте олардың саны 100 000-нан асып, оларға басқа да наразылар қосылды. Ол Алла Тағаланың және соңғы кездегі перғауынның жауы деп айыпталған әл-Хаджаджға қарсы көтерілістен Омейяларға қарсы қозғалысқа айналды. Әл-Хаджадж көтерілісшілерді Тустарда тоқтатуға тырысты, бірақ көтерілісшілер жеңіске жетті (701 жылдың басында). Әл-Хаджадж Басраны бүлікшілерге қалдырды, ал Ибн әл-Аш'ат қалаға жеңіске жетіп кірді. Сириялық әскерлермен күшейтілген әл-Хаджадж кішігірім жеңіске қол жеткізді, содан кейін көтерілісшілердің басым бөлігі Басрадан өздерінің табиғи бекінісі Куфаға кетті. Әл-Хаджадж Басраны қайтарып алды және Ибн әл-Ашатты Куфаға қуып барып, қалаға жақын жерде қостарын тікті. Ибн әл-Ашаттың жетістіктері Омейяд сотын уайымға салды, олар келіссөздер арқылы келісімге қол жеткізуге тырысты, тіпті олар әл-Хаджаджға сириялық күшейткіштерді жіберіп отырды. Абдул Малик әл-Хаджажды жұмыстан босатып, Ибн әл-Ашатты ирак қалаларының біріне губернатор етіп тағайындап, ирактықтардың жалақысын көтеруді ұсынды, сондықтан олар сириялықтармен бірдей мөлшерде алды. Ибн әл-Аш'ат бұл ұсынысты қабылдауға бейім болды, бірақ оның ізбасарларының көбірек радикалдылары, әсіресе, "ғұламалар" деп аталатын ғалымдар, ұсынылған шарттар үкіметтің әлсіздігін көрсетті деп сеніп, бас тартты және тікелей жеңіске ұмтылды. 701 жылы сәуірде Дейр әл-Жамажим шайқасында екі әскер кездесті, және әл-Хаджадж және оның тәртіпті сириялықтары күшті жеңіске жетті. Содан кейін Куфа бағынды, және әл-Хаджадж Ибн әл-Ашаттың қолдауын одан әрі әлсіретіп, бағынып бергендерге кешірімділік уәдесі берді, бірақ олар бүліктері исламнан бас тартумен тең болғанын мойындады; бас тартқандар өлімге кесілді. Көтерілісшілердің қалдықтары Басраға қашты, бірақ олар жақын арада сыртқа шығарылып, сириялықтар Хузистан мен Систанға қуып жетті. Сонда Ибн әл-Ашат Зунбильмен паналасты, бірақ ол Зунбиль тарапынан өлтірілді немесе әл-Хаджаджқа тапсырылмау үшін өз-өзіне қол жұмсады. Оның қалған ізбасарларының көпшілігі Гератқа жетуге тырысты, бірақ әл-Мухаллабтың ұлы Язид ибн әл-Мухаллаб жеңіске жетті, солтүстік арабтарды (Мударис) тапсырды, бірақ оңтүстік арабтарды (Ямани) босатып жіберді. Ибн әл-Ашаттың бүлігінің сәтсіздігі Омейядтың Ирак үстінен бақылауын күшейтті. 702 жылы әл-Хаджадж Васит қаласын құрды, ол Басра мен Куфаның арасында орналасқан, және ол өз ордасын көшірді. Ол Ирактағы барлық сириялық әскерлерді жинады, номиналды түрде сириялықтарды бақылауға алып, халық есебінен артықшылықтарды болдырмау үшін, бірақ шындығында оның мақсаты сириялықтарды жергілікті тұрғындардан оқшаулау және олардың оған адалдығын нығайту болды. Содан бері Ирак дерлік сириялық оккупациясы астына өтті, және ирактықтар, әлеуметтік статусына қарамастан, аймақты басқаруда нақты билікке ие болмады. Әл-Хаджадж енді Ирактың ғана емес, бүкіл исламдық Шығыстың сөзсіз мырзасы болды; Хурасан губернаторы Язид ибн әл-Мухаллаб ғана белгілі бір автономияны сақтап қалды. Язид Васитқа бірнеше шақыруды қабылдамаса да, әл-Хаджадж 704 жылы халифаны оны жұмыстан босатуға көндірді, және Язид түрмеге қамалды.

Arriving at Kufa, al Hajjaj gave an inaugural sermon at the local mosque that has become famous and is "often cited as an example of Arab eloquence" (G. R. Hawting). The situation he found there was one of disorder. The troops of Basra and Kufa, ostensibly garrisoned at Ramhurmuz under al Muhallab ibn Abi Sufra had instead, upon the death of Bishr, left the camp and were idling in the cities. In order to restore discipline, al Hajjaj announced that any man who did not within three days return to the camp would be put to death and his property be left open to plunder. This proved effective, but when he went to the troops to distribute the pay, al Hajjaj faced another mutiny under Ibn al Jarud for making pay cuts that the troops refused to accept. These problems overcome, al Hajjaj sent the troops against the Kharijites. In 696 al Muhallab defeated the Azariqa who had rallied around Qatari ibn al Fuja'a as their anti caliph, and in spring 697 another Kharijite leader, Shabib ibn Yazid al Shaybani, was defeated on the Dujayl river in Khuzistan with the aid of Syrian troops. In the same year, al Hajjaj suppressed the rebellion of the governor of Mada'in, al Mutarrif ibn al Mughira ibn Shu'ba, who had allied with the Kharijites. These campaigns eradicated the Kharijite rebellion, but came at a cost to his relationship with the Iraqis: the campaigns against the Kharijites were extremely unpopular, and measures like the reductions in pay, according to Kennedy, "[seem] almost to have goaded the Iraqis into rebellion, as if looking for an excuse to break them". The explosion came in 699: when he had been conferred the governorships of Khurasan and Sistan, al Hajjaj had given it to al Muhallab, but in Sistan, the situation was far more unstable, and the country had to be essentially reconquered. An army under the local governor Ubayd Allah ibn Abi Bakra had suffered a heavy defeat against the ruler of the kingdom of Zabulistan, known as the Zunbil, and now al Hajjaj ordered Abd al Rahman ibn Muhammad ibn al Ash'ath, the most pre eminent member of the Kufan aristocracy (the ) to lead an army against the Zunbil. This army was drawn from the Kufan soldiery, and such was the splendour of its equipment, or perhaps the "proud and haughty manner of the Kufan soldiers and who composed it" (Hawting), that it became known in history as the "Peacock Army". This expedition marked the beginning of a rebellion that came close to destroying not only al Hajjaj's, but also Umayyad, power in Iraq. Ibn al Ash'ath led his army to Sistan, and, as Dietrich writes, "at first carried out his campaign carefully and according to orders; he pacified each territory as it was conquered, ensured supplies and accustomed his troops gradually to the different climatic conditions". Al Hajjaj, however, sent letter after letter to his commander, demanding an immediate assault against the Zunbil. The tone of these letters was extremely offensive, and he threatened to dismiss Ibn al Ash'ath and appoint his brother Ishaq to command the expedition instead. Al Hajjaj's harsh tone and unreasonable demands, as well as the army's evident reluctance to continue such a protracted and arduous campaign so far from their homes, provoked a widespread mutiny, led by Ibn al Ash'ath. The rebel army marched back to Iraq, growing to over 100,000 strong in the process as they were joined by other malcontents. It transformed from a mutiny against al Hajjaj—denounced as an enemy of God and a latter day Pharaoh—to a full blown anti Umayyad movement. Al Hajjaj tried to stop the rebels at Tustar, but the rebels were victorious (early 701). Al Hajjaj abandoned Basra to the rebels, and Ibn al Ash'ath entered the city in triumph. Reinforced with Syrian troops, al Hajjaj managed to score a minor victory, after which the bulk of the rebel army left Basra for their natural stronghold, Kufa. Al Hajjaj recaptured Basra and pursued Ibn al Ash'ath to Kufa, encamping near the city. Ibn al Ash'ath's progress had sufficiently alarmed the Umayyad court that they sought a negotiated settlement, even though they kept sending Syrian reinforcements to al Hajjaj. Abd al Malik offered to dismiss al Hajjaj, appoint Ibn al Ash'ath as governor over one of the Iraqi towns, and raise the Iraqis' pay so that they received the same amount as the Syrians. Ibn al Ash'ath was inclined to accept, but the more radical of his followers, especially the scholars known as , refused, believing that the offered terms revealed the government's weakness, and pushed for outright victory. The two armies met in the Battle of Dayr al Jamajim in April 701, and al Hajjaj and his more disciplined Syrians scored a crushing victory. Kufa surrendered afterward, and al Hajjaj further undercut Ibn al Ash'ath's support by promising amnesty to those who surrendered, providing however that they acknowledged that their rebellion had been tantamount to renouncing Islam; those who refused were executed. The remnants of the rebel army fled to Basra, but were soon evicted and pursued by the Syrians to Khuzistan and Sistan. There Ibn al Ash'ath sought refuge with the Zunbil, but was either assassinated by the latter or committed suicide to avoid being surrendered to al Hajjaj. Most of his remaining followers tried to reach Herat, but were defeated by al Muhallab's son, Yazid ibn al Muhallab, who surrendered those of north Arab provenance (Mudaris) but let the southern Arab (Yamani) go. The failure of Ibn al Ash'ath's revolt led to the tightening of Umayyad control over Iraq. In 702 al Hajjaj founded the city of Wasit, situated midway between Basra and Kufa, where he moved his seat. There he gathered all Syrian troops present in Iraq, ostensibly in order to rein in the Syrians and prevent excess at the expense of the populace, but in reality his aim was to isolate the Syrians from the locals and solidify their loyalty to him. Henceforth, Iraq passed under virtual Syrian occupation, and the Iraqis, regardless of social status, were deprived of any real power in the governance of the region. Al Hajjaj was now the undisputed master not only of Iraq, but of the entire Islamic East; only the governor of Khurasan, Yazid ibn al Muhallab, retained some autonomy. Although Yazid was able to refuse several summons to Wasit, finally in 704 al Hajjaj persuaded the Caliph to dismiss him, and Yazid was imprisoned.

Кеңейту науқаны

Ирактың губернаторы және Шығыс патшасының орынбасары ретінде әл-Хаджадж кең аумақты экспансия толқынына жетекшілік етті. Ол өзінің туысы Мұхаммед ибн әл-Қасим әл-Тақафиді Синдті (солтүстік-батыс Үндістан), Құтайба ибн Муслимді Трансоксиананы (Орталық Азия), ал Муджаа ибн Сирді Оманды жаулап алуға тағайындады. Әл-Хаджаджтың өзі осы жылдары ешқандай жорыққа қатыспағанмен, оның рөлі маңызды болды: ол осы жорықтарды жүргізетін генералдарды ғана емес, сонымен қатар "оларды өте мұқият дайындады, шығындарды аямады, себебі жеңіспен шығындарын көп есе қайтаратынын есептеді" (А. Дитрих). Әл-Хаджаж бен Мұхаммед ибн әл-Қасим арасындағы қарым-қатынас әрқашан қызу пікірталстар тудырды. Көптеген деректерде әл-Хаджадж оның әкесі немесе қайнағасы ретінде көрсетілген. Арабтардың Синдті жаулап алуы туралы ең көне жылнамасы – «Чач Нама» бойынша, әл-Хаджаджтың аймақ билеушісі Раджа Дахирге қарсы жорыққа бұйрық беруінің басты себебі – Дебал жағалауындағы қарақшылардың шабуылы болды. Осы шабуыл нәтижесінде халифаға Серендиб патшасының (қазіргі Шри-Ланка) сыйлықтары және кемедегі әйел зыяратшылар тұтқынға алынды. Бұл жайтты естіген соң әл-Хаджадж Раджаға хат жазды, бірақ келісімге келе алмағандықтан әскери шабуылға көшті. Әл-Хаджаджтың қызығушылығының тағы бір себебі – Макран (Белохистан) және Синдте бекініп, халифаттың теңіз мүдделерін қорғау, сондай-ақ Саласал, Қадисия және Нахаванд шайқастарында парсылармен бірге қатысқан Синд әскерлерін жазалау, қашқан бүлікші басшыларға пана беру болды.

Ішкі басқару және реформалар

695 жылы әл-Хаджаж жаңа алтын және күміс монеталар шығара бастады, бұл монеталар бұрын қолданылып келген Византия және Сасанидтер монеталарының орнын басып, оларды толықтай ығыстырды. Ол Куфада, кейін Васитте монета ағарту орындарын құрды және жалған монета жасаушыларға қатаң жазалар белгіледі. Жаңа монеталарға Алланың есімі жазылды, сондықтан көптеген дін ғалымдары оған қарсы шықты, олар осы монеталарды сенбеушілердің де қолданатынын айтты, бірақ олар тез танымал болды және "ақша айналымын жандандырып, экономикалық жағдайды тұрақтандыруға көмектесті" (Дитрих). Әл-Хаджаж сондай-ақ салық тізілімдерін парсы тілінен араб тіліне аударуды бұйырды, осылайша оны жеке бақылай алды, себебі бұрынғыда олар парсы тілінде сақталған болатын. Ирактықтарға қарсы жеңісінен кейін әл-Хаджаж, шамамен жиырма жылға созылған азаматтық соғыс пен көтерілістерден кейін қиын жағдайға түскен провинцияда тыныштық пен өркендеуді қалпына келтіру мақсатында бірқатар реформалар жүргізді. Ол, әсіресе Савад аймағында, ауыл шаруашылығын қайта жандандыруға көп күш жұмсады, соның арқасында (жер салығы) түсімдерін арттырды. Ол төменгі Ирактағы каналдар желісін қалпына келтіріп, кеңейтуге кірісті. 9 ғасыр тарихшысы әл-Баладуридің сөзіне сүйенсек, ол бұзылған бөгеттерді жөндеуге аяқ аспады, лайықты арабтарға пайдаланылмаған жерлерді берді және ауыл халқының қалаларға, әсіресе жаңа мұсылман болғандардың ағылуын тоқтату үшін шаралар қолданды. 9 ғасыр тарихшысы Ибн Абд әл-Хакамның айтуынша, әл-Хаджаж, Абд әл-Маликтың қолдауымен, дәстүр бойынша мұсылман емес халықтарға ғана жүктелетін джизьяны (жеке салықты) жинауға алғашқы болып кірісті.

Құранның біркелкілігі және грамматикалық реформалар

Мемлекеттегі біркелкілікті нығайту мақсатында, ол теологиялық дауларды жою үшін Құранның нақты, бірыңғай нұсқасын енгізуге тырысты. Әл-Хаджадж нұсқасында жаңа дауысты дыбыстамалық белгілер де болған. Ол осы нұсқаны ғана дұрыс деп жариялады, сонымен бірге Ибн Масудтың нұсқасын қолдануға тыйым салды. Бірақ, бірқатар авторлар Әл-Хаджаджтың қандай рөл атқарғанын бағалау қиын дейді, алайда олар грамматик және Наср ибн Асим әл-Лайсиге жаңа дауысты дыбыстамалық белгілерді енгізуді бұйырған кең таралған оқиғаның ықтималдығын жоққа шығармайды. Бұл оқиға Әл-Хаджажға қатысты мұсылман деректерінің қатты қарсылығына қарамастан, күмәнді емес. Шығыстанушы Артур Джеффри Әл-Хаджаджтың «Құранның толығымен жаңа редакциясын жасағандай» болғанын айтты, бұл пікірін мұсылман және екі христиан деректеріне негіздеді. Мұсылман дерегі – Сунан Әбу Дауыдтағы хадис, онда он бір өзгеріс тіркелген. Зерттеуші Омар ибн Ибрахим Радван, осы өзгерістерді хадистің сенімділігіне күмән келтіретін айырмашылықтар ретінде жіктеуге болады дейді. Радван, Әл-Хаджажтың сүйікті халифасы Османның кодексі мыңдаған мұсылмандар тарапынан жатталғанын және Омейяд билігінің жағымсыз жақтарын көрсетумен белгілі Аббасид әулеті, Омейядтардың Құранды бұрмалағанын көрсету мүмкіндігін пайдаланған болар еді деп санайды. Христиан деректерінің бірі – 8 ғасырдағы армян дін қызметкері Левондтың, Византия императоры Лев III-тің халифа Омар II-ге жазған хаты. Джеффри, хаттың шынайылығы тарихшылар, соның ішінде Джон Уэнсброумен даулы екенін, ол Левондтың оны жариялағанын жоққа шығарғанын атап өтеді. Нил Робинсон, хаттың шынайы болғанымен, Әл-Хаджаджтың қызметі сүрелерді (Құран тарауларын) басқа тәртіппен сақтаған сектанттық жазбаларды және ертедегі кодекстерді жоюмен шектелген болуы мүмкін дейді. Басқа христиан дерегі – Абдул Масих әл-Киндиге жатқызылған кешірімді хат. Хаттың жазылған уақыты даулы, араб тілі маманы Пол Краус оның жазылуы 10 ғасырдың басына жатады деген қорытындыға келді. Сонымен қатар, басқа авторлар бұл хаттың нақты негізге ие еместігін, оның тек айтыс-тартыс тудыру мақсатында жазылғанын айтады. Ислам тарихи дәстүріне сәйкес, шамамен 700 жылы Әл-Хаджадж араб жазуындағы диакритикалық белгілерді ертедегі «кемшікті» араб тілінің әріптеріне қосып, араб тілін жетілдірді, осылайша мына бес әріп – بـ ـتـ ـثـ ـنـ ـيـ (y, n, th, t, b) бір-бірінен ажыратылды. Алайда, кейбір тарихшылар осы тілдік реформалар Исламнан бұрын Сирияда немесе Иракта болғанын айтады.

As part of his efforts to strengthen uniformity in the state, he also tried to introduce a definitive, uniform version of the Quran so as to eliminate theological quarrels. Al Hajjaj's version also probably included new vowel diacritics. He declared this version to be the only valid one, while prohibiting the use of Ibn Mas'ud's On the other hand, a number of authors argue that it is difficult to assess any role had by al Hajjaj, though they argue for the plausibility of a widely known account that has him ordering the grammarian and Nasr ibn Asim al Laythi to introduce new vowel diacritics, a story that is unchallenged, despite the strong hostility of Muslim sources towards al Hajjaj. The orientalist Arthur Jeffery argued that al Hajjaj seemed "to have made an entirely new recension of the Qur'an", basing his argument on a Muslim source and two Christian sources. The Muslim source is a hadith report in Sunan Abu Dawood, which details eleven changes. Researcher Umar Ibn Ibrahim Radwan, argues that the changes could be categorised as differences in the Doubting the authenticity of the hadith report, Radwan argues that the codex of Uthman, a caliph favored by al Hajjaj, had already been memorised by thousands of Muslims and that the Abbasid dynasty, which was known for polemically showcasing the negative aspects of Umayyad rule, would have taken the opportunity to show that the Umayyads had corrupted the Quran. One of the Christian sources was a letter reported by the 8th century Armenian priest Levond to have been written by the Byzantine emperor Leo III addressed to Caliph Umar II. Jefferey notes the authenticity of the letter is disputed by historians, including John Wansbrough, who denied that Levond had reported it. Neal Robinson argues that even if the letter was authentic, the activity of al Hajjaj would have been limited to destroying sectarian writings and early codices which preserved the suras (Quranic chapters) in a different order. The other Christian source is an apologetic letter attributed to Abd al Masih al Kindi. The dating of the letter is disputed, the Arabist Paul Kraus concluding that its composition dated to the beginning of the 10th century. Moreover, other authors have rejected that the letter had any factual basis, arguing that it was a polemical work. According to the Islamic historical tradition, in c. 700, al Hajjaj improved written Arabic by adding diacritical marks to the bare ('script') of early "defective" Arabic so that consonants such as these five letters ـبـ ـتـ ـثـ ـنـ ـيـ (y, n, th, t, b) could be distinguished from one another. However, some historians believe these language reforms occurred earlier in Syria or Iraq before the advent of Islam.

Өлім және мұра

Әл-Хаджаж 714 жылы мамыр немесе маусым айында 53 немесе 54 жасында Васит қаласында қайтыс болды. Өлім төсегінде ол ұлы Абдулланы жұма намазының имамы етіп тағайындады. Ол әл-Валидке хат жазып, оны былай деп аяқтады: «Құдайға жолығып, Оның қанағаттанғандығын тапсам, жаным қуанышқа толады. Құдайдың мәңгілігі мен үшін жеткілікті, сондықтан мен адамдарға үміт артпаймын. Бізден бұрынғылар өлімді татты, содан кейін біз де татамыз». 13 ғасыр тарихшысы Ибн Халликанның мәліметінше, оның өліміне асқазан ісігі себеп болған. Келесі жылы әл-Валид те қайтыс болды, ал оның інісі Сүлеймен билікке келді. Мұрагер ретінде Сүлеймен әл-Хаджаждың көптеген қарсыластарымен одақтасты, әсіресе Язид ибн әл-Мухаллабпен, оны билікке келгеннен кейін көп ұзамай Ирак әкімі етіп тағайындады. Мүмкін, осындай одақтастарының ықпалымен әл-Хаджаж ирактықтардың арасында Омейяларға деген қарсылықты қоздырды деген сенімге келген халифа, провинциядағы және Шығыс халифаттың барлық аймақтарындағы қайтыс болған вице-патшаның тағайындалған адамын және одақтастарын қызметтен шеттетуге бел буды. Бұл, әл-Хаджажбен жеке байланыстары болғандықтан болды. Осы жағдайға Мұхаммед ибн әл-Қасым да тап болды, ол Синд әкімі қызметінен босатылып, Васитте өлімге кесілді. Тарихшы Джулиус Веллхаузеннің бағалауынша, әл-Хаджаж «қатал және кейде қиын болған, бірақ зұлым емес, қарапайым да, фанатик те емес еді». Ол ерте мұсылман деректерінде Ибн әл-Зубайрді қоршау кезінде Мекке мен Кағбаны бомбалауы үшін сынға алынса да, әл-Хаджажқа тағылған «ұятты істер» оның жауыздарының өшпенділігінен туған «жалган айыптамалар» еді. Олардың арасында әл-Табари жазған анонимді дерек көзінде әл-Хаджаж Ибн әл-Ашаттың бүлігін басып жаншудан кейін Басрада 11 000-ден 130 000-ға дейін адамды өлтіргені айтылады, бұл ежелгі мұсылман деректерінен өзгеше, онда әл-Хаджаж Куфа мен Басрадағы бүлікшілерге жеңіске жеткеннен кейін жалпы кешірім бергені жазылған.

Al Hajjaj died in Wasit in May or June 714 at the age of 53 or 54. On his deathbed, he appointed his son Abd Allah to replace him as leader of the Friday prayers. He penned a letter to al Walid, which concluded as follows:When I meet God and find favour with Him, therein shall be the joy of my soul. The eternity of God sufficeth me, and I therefore place not my hopes on mortals. Those who were before us have tasted of death, and after them we also shall taste it. The cause of his death, according to the 13th century historian Ibn Khallikan, was a stomach cancer. The following year, al Walid died as well, and his brother Sulayman came to power. As the heir apparent, Sulayman had allied with many of al Hajjaj's opponents, particularly Yazid ibn al Muhallab, whom he appointed governor of Iraq shortly after his accession. Possibly having been convinced by such allies that al Hajjaj had provoked hatred among the Iraqis toward the Umayyads as opposed to fostering their loyalty, the caliph deposed the late viceroy's appointees and allies in the province and throughout the eastern Caliphate. This was likely due to their connection with al Hajjaj personally. Among those who fell from grace was Muhammad ibn al Qasim, who was dismissed from his governorship of Sindh and executed in Wasit. In the assessment of the historian Julius Wellhausen, al Hajjaj was "harsh and at times hard, but not cruel; neither was he petty or bigoted". Though he was criticized in the early Muslim sources for his bombardment of Mecca and the Ka'aba during his siege of Ibn al Zubayr, "other shameful deeds" al Hajjaj was held responsible for are the "inventions and fabrications of the hatred of his enemies". Among these was a charge by an anonymous source recorded by al Tabari that al Hajjaj massacred between 11,000 and 130,000 men in Basra following his suppression of Ibn al Ash'ath's revolt, in contrast to the older traditional Muslim sources, which held that al Hajjaj granted a general pardon in Kufa and Basra after his victory for rebels who renounced Ibn al Ash'ath.

Отбасы

Әл-Хаджадждың алғашқы әйелі – Нуман ибн Башир әл-Ансаридің қызы, халифа Муавияның көмекшісі және Куфаның бұрынғы губернаторы Умм Абан болған. Ирак губернаторы болып тағайындалғанға дейін, ол Нуманның тағы бір қызы Хамидаға үйленді, ол Раух ибн Зинбадан ажырасқаннан кейін үйленді. Әл-Хаджадж Ирактағы губернаторлық кезінде Хамидамен ажырасты. Медина губернаторы болып тұрғанда, Әл-Хаджадж Омейяд әулетінің мүшесі Абдалла ибн Халид ибн Асидтің қызы Умм әл-Жуласқа үйленді. Бұл, халифа Әлидің шөбересі Умм Күлтум бинт Абд Алла ибн Джафардан ажырасқаннан кейін болды. Әл-Масуди Әл-Хаджадж Әбу Талибтің (Әлидің әкесі) отбасын қаралау үшін Умм Күлтумнан ажырасқанын айтса, Ибн Абд Рабби және Ибн әл-Атирдің жазбаларында Абд әл-Малик Әл-Хаджаджға одан ажырасып, оның қалымын қайтаруға бұйрық бергені жазылған; заманауи тарихшы Шив Рай Чоудхри соңғы мәліметті сенімдірек деп санайды. Иракта билік еткен кезінде Әл-Хаджадж әл-Мухаллабтың қызы Хиндке үйленді, бірақ тарихшы әл-Табари айтуынша, 708/09 жылы ол онымен ажырасты, себебі ол түрмедегі Әл-Хаджаджтың азаптауынан ағасы Язидтің қатты жылағанын естіген. Әл-Хаджадж әл-Харит ибн Хишамның шөбересі Умм Банин бинт әл-Мугира ибн Абд әл-Рахманға үйленгеннен кейін, Құрайыштар емес, аристократтық Бану Махзум тайпасына үйленген азаматтардың санаулы бірі болды; оның екі ұлы да осы тайпаға үйленді. Тарихшы Ибн Хазмның (1064 ж. қайтыс болған) мәліметінше, Әл-Хаджаджтың төрт ұлы болды: үлкен ұлы Мұхаммед, және Абд әл-Малик, Абан және Сүлеймен (немесе әл-Валид). Соңғы үшеуі Омейяд әулетінің мүшелерінің құрметіне аталған. Әл-Табари Абдалла есімді ұлын да айтады. Мұхаммед Әл-Хаджадждың өмірлік кезеңінде қайтыс болды және оның ұрпақтары 9 ғасырға дейін Дамаскіде тұрғандары жазылған. Абд әл-Маликтың да ұрпақтары 9 ғасырда Басрада тұрған, ал Абан мен Сүлеймен (немесе әл-Валид) баласыз қайтыс болған.