Кіріспе

685 жылдан 705 жылға дейін Омейяд халифасы, Мысырдың Омейяд әкімі Абд әл-Малик ибн Марван ибн әл-Хакам (عَبْد الْمَلِك ٱبْن مَرْوَان ٱبْن الْحَكَم; 644 жылдың шілде/тамызы немесе 647 жылдың маусым/шілдесі – 705 жылдың 9 қазаны) – билік еткен бесінші Омейяд халифасы. Мұсылман болып туған алғашқы буынның өкілі болған ол, Мәдинадағы жас кезінде ізгі амалдармен шұғылданды. Омейяд халифалығының негізін қалаушы Муавия I халифасы мен әкесі Марван I халифасының басқаруында әкімшілік және әскери лауазымдарды атқарды. Абд әл-Малик билікке келген кезде, Екінші фитна салдарынан Омейяд билігі халифат бойынша құлдырап, оның әкесі билік құрған кезде Сирия мен Мысырда қайта жаңғырды. 686 жылы Иракқа жасаған сәтсіз жорылыстан кейін Абд әл-Малик, өзінің басты қарсыласы Меккедегі Абд Алла ибн әл-Зубайрдан халифаттың басым бөлігін басып алуға тырысудан бұрын Сирияны нығайтуға күш салды. Осы мақсатта ол 689 жылы қайта жанданған Византия империясымен уақытша келісімге келді, келесі жылы Дамаскідегі туысы әл-Ашдақтың төңкеріс жасауын тоқтатты және 691 жылы Жоғарғы Месопотамиядағы (Жазира) бүлікшіл Қайыс тайпаларын әскерге қайта қосты. Содан кейін ол Зөбейрид Ирағын жаулап алып, генералы әл-Хаджадж ибн Юсуфты Меккеге жіберді, ол 692 жылдың соңында Ибн әл-Зубайрді өлтірді, осылайша Абд әл-Малик билігімен халифатты қайта біріктірді. Византиямен соғыс қайта басталды, нәтижесінде Омейядтар Анатолия мен Арменияға жорық жасап, Карфагенді қиратты және 698 жылы Каируанды қайтарып алды, бұл Батыс Солтүстік Африка мен Иберия түбегін жаулауға бастады. Шығыста Абд әл-Маликтың вице-падишасы әл-Хаджадж, халифаның Ирак пен Хурасандағы билігін нығайтып, 702 жылға қарай харижиттер мен араб тайпаларының қарсылығын бастырып тастады. Абд әл-Маликтың соңғы жылдары ішкі бейбітшілік пен өркендеумен ерекшеленді. Оның ішкі саясатындағы ерекшелігі – Халифат провинцияларына билік етуді орталықтандыруы, қарсыластары жойылғаннан кейін. Бірте-бірте Сириядан келген араб әскерлеріне провинцияларда тәртіпті сақтау міндеті жүктелді, ал сенімсіз жергілікті араб гарнизондарына тәуелділік азайды. Провинциялардан түскен салық түсімдері Дамаскқа жіберілді, ал ерте мұсылман жаулап алуларының ардагерлері мен олардың ұрпақтарына берілетін дәстүрлі жәрдемақылар тоқтатылды, жалақы тек қана әскердегілерге ғана берілді. Абд әл-Малик реформаларының ең маңыздысы – Византия және Сасанид монеталарының орнына бірыңғай ислам валютасын енгізуі және Сирия мен Иракта грек және парсы тілдерінің орнына бюрократияның тілі ретінде араб тілін орнатуы болды. Оның мұсылмандық тәрбиесі, сыртқы және жергілікті христиан күштерімен, сондай-ақ исламдық көшбасшылыққа талапкерлермен болған қақтығыстары Абд әл-Маликтың Омейяд мемлекетіне ерекше исламдық сипат беруге жасаған тырысқандарына әсер етті. Бұл бастаманың тағы бір көрінісі – ол Иерусалимдегі Арқа күмбезін салған, мұсылман билеушісі салған және ислам мен Мұхаммед пайғамбар туралы ең алғашқы эпиграфикалық жазбалары бар ең ерте археологиялық дәлелденген діни ескерткіш. Абд әл-Малик қалаған негіздер оның ұлы және мұрагері әл-Уалид I-ге, әкесінің саясатын сақтап, Омейяд халифатының аумақтық және экономикалық өркендеуіне жетекшілік етуге мүмкіндік берді. Абд әл-Маликтың орталықтандырылған үкіметі кейінгі ортағасырлық мұсылман мемлекеттерінің үлгісіне айналды.

Ерте өмір

Абдул Малик 644 жылдың шілде/тамыз айында немесе 647 жылдың маусым/шілде айында Хиджаздың (Батыс Арабия) Медине қаласында әкесі Марван ибн әл Хакамның үйінде дүниеге келді. Оның анасы – Мұғвия ибн әл-Мугираның қызы Айша. Оның ата-анасы Құрайш тайпасының ең күшті және бай тайпаларының бірі – Бану Умайяға жататын. Мұхаммед Құрайш тайпасының мүшесі болды, бірақ 630 жылы ислам дінін қабылдағанға дейін тайпаның қарсылығына ұшырады. Көп ұзамай Құрайш мұсылман саясатына үстемдік ете бастады. Абдул Малик туған мұсылмандардың бірінші ұрпағына жататын және оның Мединеде, сол кездегі исламның саяси орталығындағы тәрбиесі, дәстүрлі мұсылман дереккөздерімен пәк және қатаң деп сипатталған. Ол ислам дінін терең зерттеді және, мүмкін, Құранды жаттап алған шығар. 656 жылы Абдул Малик Мединеде Усманның өлтірілуіне куә болды, бұл оқиға оған ұзақ уақыт әсер етті және Медине қала тұрғындарына деген сенімсіздікке ықпал етті, деп жазды тарихшы А. А. Диксон. Алты жылдан кейін Абд әл-Малик Византияға қарсы жорықта Медине теңіз бөлімшесінің қолбасшысы ретінде көзге түсті. Оны бұл қызметке Омейяд халифалығының негізін қалаушы, қалысы қарындасы халифа Муавия I тағайындады. Содан кейін ол Мединеге оралып, қала әкімі болған әкесінің басшылығымен Мединенің (бюрократиясының) хатшысы ретінде жұмыс істеді. Хиджастағы Омейядтардың қалған бөлігі сияқты, Абд әл-Малик Сириядағы Дамаскідегі билік орталығынан билік жүргізген Муавиямен тығыз байланыста болған жоқ. Муавия Умайяд кланының суфияндық тармағына тиесілі, ал Абд әл-Малик үлкен Әбу әл Ас тармағына тиесілі болды. 683 жылы Мединеде Муавияның ұлы мен мұрагері халифа Язидке қарсы көтеріліс басталғанда, Омейядтар, соның ішінде Абд әл-Малик қаладан қуылды. Бұл көтеріліс екінші мұсылмандық азаматтық соғыс деп аталатын ұлы Омейяларға қарсы көтерілістің бір бөлігі болды. Сириядағы Омейядтардың астанасына бара жатқанда Абд әл-Малик Мединедегі көтерілісшілерді бағындыру үшін Язид жіберген Муслим ибн Уқба әскерімен кездесті. Ол Ибн Уқбаға Мединенің қорғанысы туралы ақпарат берді. 683 жылы тамыздағы әл-Харра шайқасында көтерілісшілер жеңілді, бірақ сол жылдың соңында Язидтің өлімінен кейін әскер Сирияға қайтты. 683-684 жылдары Язид пен оның ұлы Муавия II-нің өлімі Дамаскіде билік вакуумына және Халифаттағы Омейяд билігінің құлдырауына әкелді. Көптеген провинциялар Меккедегі халифа Абдалла ибн әл Зубайрге адалдықтарын жариялады. Сирияның кейбір аймақтарында Омейядтар сарайы мен әскерінде артықшылықты орын алған ескі араб тайпалары, әсіресе Бану Калб, Омейядтардың билігін сақтауға тырысты. Марван мен оның отбасы, соның ішінде Абд әл-Малик, Сирияға көшіп барды, онда Марван Ирактағы губернаторлық қызметінен шығарылған Убайд Алла ибн Зиядпен кездесті. Ибн Зыяд, Калбиттер әміршісі Ибн Багдалдың үйі болған Джабиядағы Омейядтар тайпаларының саммиті кезінде Марванды халифатқа үміткерлігін беруге көндірді. Асыл тайпа Марваны халифа етіп сайлады, ал соңғысы Калб пен оның одақтастарына тәуелді болды, олар көрінеу ортақ Оңтүстік Арабия (Яман) тамырларына сілтеме жасай отырып, "Яман" деп аталды. Олардың билігі Сирияның солтүстігін және Жазираны Мұғуавия I-нің қол астында билік етуге келген және Ибн әл Зубайрге бас тартқан Қаиси тайпаларының есебінен пайда болды. 684 жылы Мардж Рахит шайқасында Қайстарды Марван мен оның ямани қолдаушылары талқандады, бұл екі тайпалық коалиция арасындағы ұзақ уақытқа созылған қандастыққа және бәсекелестікке әкелді. Абдул-Малик діни себептермен шайқасқа қатыспаған, бұл туралы оның замандастары Әбу Тамамның (845 жылы қайтыс болған) антологиясында жазған.

Кiру

Абд әл-Малик әкесімен тығыз байланыста болды. 684 жылы Марван Зөбайрид Мысырын жаулау жорығы кезінде ол оның орынбасары болды. Халифа 685 жылы оралғаннан кейін, ол Синнабрада кеңес өткізді, онда Абд әл-Маликті Палестинаның әкімі етіп тағайындады және оны өзінің таңдалған мұрагері деп белгіледі, одан кейін Абд әл-Маликтың бауыры Абд әл-Азиз келуі тиіс болды. Бұл тағайындама Ябияда жасалған мұрагерлік туралы келісімдерді жойды, онда Язидтің ұлы Халид Марваннан кейін таққа отырады, содан кейін тағы бір Омейяд – Мединаның бұрынғы әкімі Амр ибн Саид әл-Ашдақ. Дегенмен, Марван Ямани ақсүйектерінен Абд әл-Маликке адалдық серт беруді қамтамасыз етті. Тарихшы Джеральд Хотинг Абд әл-Малик саяси тәжірибесі аз болса да тағайындалғанын атап көрсетсе, Диксон оны «саяси қабілеті мен мемлекеттік және провинциялық басқару біліміне байланысты» таңдағанын айтады, бұл оның «ерте жасынан бастап маңызды лауазымдарға қадамдық түрде өсуінен» көрінеді. Марван 685 жылдың сәуір айында қайтыс болды және Абд әл-Малик халифа болып тағайындалуы Ямани ақсүйектерімен бейбіт түрде жүзеге асты. 9 ғасырдың тарихшысы Халифа ибн Хайяттың мәліметінше, ол Иерусалимде халифа деп жарияланды, ал қазіргі тарихшы Амикам Элад оны көбінесе «сенімді» деп санайды. Ол билікке келген кезде Абд әл-Малик отбасының мүшелері маңызды лауазымдарды иеленді. Оның бауыры Мұхаммед Қайс тайпаларын басумен жүктелді, ал Абд әл-Азиз 705 жылы қайтыс болғанға дейін Мысырдың әкімі ретінде бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтады. Өзінің билігінің алғашқы жылдары Абд әл-Малик Сирияның Ямани ақсүйектеріне, соның ішінде Ибн Бахдал әл-Калби мен Раух ибн Зинба әл-Дудхамиге көп сүйенді, олар оның басқаруында маңызды рөл атқарды; соңғысы кейінгі Аббасид халифаларының бас министріне тең болды. Сонымен қатар, Ямани әрқашан Абд әл-Маликтың (элиталық қауіпсіздік жасағының) басшысы болды. Бұл лауазымға алғаш рет Язид ибн Әби Қабша әл-Саксаки ие болды, одан кейін тағы бір Ямани, Ка'б ибн Хамид әл-Анси келді. Халифаның жеке күзетшілеріне әдетте араб емес мұсылман бостандық алған адамдар басшылық етті.

Алғашқы қиындықтар

Умайялардың билігі Сирия мен Мысырда қалпына келтірілсе де, Абд әл-Малик өкіметіне бірнеше қиындықтар туды. Халифаттың көптеген провинциялары Ибн әл-Зубайрды мойындауын жалғастырды, ал Қайси тайпалары Зуфар ибн әл-Харит әл-Килаби басшылығымен қайта жиналып, Сирия мен Ирактың тоғысқан жерінде стратегиялық маңызға ие Евфрат өзенінің қамалы әл-Каркисиядан Джазирадағы Умайялар билігіне қарсылық көрсетті.

Ирактағы сәтсіздік

Омейя әулетінің Халифат билігін қайта орнату Абд әл-Малик үшін басты мақсат болды. Оның бастапқы назары Халифаттың ең бай провинциясы – Иракты қайта басып алуға аударылды. Иракта көптеген араб тайпалары мекендеді, және Халифаттың әскерлерінің көп бөлігі олардан құралды. Ал Мысыр, қазынаға елеулі кіріс әкелсе де, араб халқының саны аз болғандықтан, әскерге қажеттілік азырақ болды. Омавилердің әскерге деген қажеттілігі өте жоғары болды, себебі олардың әскери күштерінің тірегі – Сирия армиясы Ямани және Қайси бағыттары бойынша бөлініп кеткен еді. Абд әл-Маликтың алдыңғы билеушісінің шамамен 6000 Ямани сарбазы Сириядағы Омейялардың беделін нығайта алғанмен, Халифаттың бүкіл аумағында билікті қайта орнатуға олардың күші жетпеді. Маруанид әулетінің билігін орнатудағы маңызды тұлға Ибн Зияд араб тайпалары арасында, тіпті Қайси фракциясына жататын тайпалардың арасында да, әскер жинауға кірісті. Ибн Зиядқа Абд әл-Малик әкесі Иракты қайта басып алуды тапсырған еді. Сол кезде Ирак және оның қарасты аймақтары Куфадағы әл-Мухтар әл-Тақафидің Әлидтік күштері мен Басрадағы Ибн әл-Зубайрдың бауыры Мусабтың күштері арасында бөлінген еді. 686 жылдың тамыз айында Хазир шайқасында Ибн Зиядтың 60 мыңдық әскері жеңіліске ұшырады. Ол өзінің көптеген қолбасшыларымен бірге әл-Мухтардың Ибрахим ибн әл-Аштар басқарған Әлидтік күштерінің қолынан қаза тапты. Ибн Зиядтың жеңілісі және қазасы Абд әл-Маликтың Ирактағы жоспарларына үлкен соққы болды. Ол келесі бес жыл бойы провинцияда ірі әскери науқандардан бас тартты. Осы кезеңде Мусаб әл-Мухтарды және оның жақтастарын жеңіп, өлтірді, содан кейін Ирактың жалғыз билеушісі атанды. Абд әл-Малик өзінің назарын Сирияны бақылауға аударды. Оның Ирактағы әрекеттері Қайси-Ямани араздығынан зардап шекті, себебі Ибн Зиядтың әскеріндегі Қайси генералы Умайр ибн әл-Хубаб әл-Сулами шайқас ортасында Зуфардың бүліктеріне қосылу үшін әскерімен бірге дезертирлік жасады. Умайрдың кейіннен Жазирадағы үлкен христиандық Бану Тағлиб тайпасына қарсы жүргізген науқаны өзара шабуылдарға әкеліп соқты, араб тайпалары арасындағы араздықтарды одан әрі тереңдетті. Бұрын бейтарап болған Тағлиб Яман және Омейялармен одақтасты. Тағлиб 689 жылы Умайрды өлтіріп, оның басын Абд әл-Маликке жеткізді.

Византиялық шабуылдар және 689 жылғы келісім

Сирияның солтүстік шекарасында Византиялықтар 678 жылы Константинопольді бірінші араб қоршауынан кейін шабуылға шықты. 679 жылы Омейядтар үш мың алтын монета, 50 жылқы және 50 құлдан тұратын жылдық салық төлеуге, сондай-ақ Византия жағалауында басып алған алдыңғы базаларынан әскерлерін шығаруға міндеттенген тридцать жылдық бейбіт келісімге келді. Мұсылман азаматтық соғысының басталуы Византия императоры Константин IV-ге Омейядтардан аумақтық жеңілдіктер мен зор салық алуға мүмкіндік берді. 685 жылы император әскерін Киликиядағы Мопсуэстияға жеткізіп, Сирия шекарасын кесіп өтіп, жергілікті христиан тобы – мардаиттердің қозғалысын басуға дайындалды, олар Сирияда елеулі проблема тудырып жатқан еді. Өзінің жағдайы тұрақсыз болғандықтан, Абд әл-Малик 1000 алтын монета, бір жылқы және бір құлдан тұратын жылдық салық төлеу туралы келісімге келді. Юстиниан II билігінде Византиялықтар агрессивтірек болды, бірақ олар тікелей араласқан-жоқпын, әлде 9 ғасырлық мұсылман тарихшысы әл-Баладури баяндағандай, мардаиттерді мұсылмандарға қарсы қысым көрсету үшін пайдаланған-жоқпын белгісіз. Мардаиттердің шабуылдары Сирияның барлық аймақтарына, оңтүстікке қарай Ливан тауы мен Галилеяның жоталарына дейін жетті. Бұл шабуылдар 688 жылы Византияның Антиохияны қысқа мерзімге қайтарып алуымен аяқталды. Ирактағы жеңілістер Омейядтарды әлсіретті, ал 689 жылы жаңа келісім жасалды, ол Византиялықтарға үлкен артықшылық берді: 9 ғасырлық Византиялық жылнамашысы Теофан Исповедникке сәйкес, келісім 685 жылғы салық міндеттемелерін қайталады, бірақ енді Византия мен Омейядтар Кипр, Армения және Кавказ Ибериясы (қазіргі Грузия) үстінен бірлескен билік құрды, одан түскен табыс екі мемлекет арасында бөліседі. Бұған қоса, Византия мардаиттерді өз аумағына қоныстандыруға міндеттенді. Алайда, 12 ғасырлық сириялық жылнамашысы Михаил Армения мен Адарбайжанның Византияның толық бақылауына өтетінін айтты. Шындығында, бұл аймақтар сол кезде Омейядтардың билігінде болмағандықтан, келісім Абд әл-Маликке Зубайрид күштеріне қарсы әрекет етуге Византияға толық еркіндік бергенін көрсетеді. Бұл келісім екі тарапқа да тиімді болды: Абд әл-Малик қарсыласының күшін әлсіретіп, солтүстік шекарасын қорғады, ал Византиялықтар аумақтарды иеленді және мұсылман азаматтық соғысында жеңіске ұмтылып жатқан тараптың күшін азайтты. Шындығында, 12 000-ға жуық мардаиттер Византияға қоныс аударды, бірақ көптегендері қалды және тек әл-Валид I билігінде Омейядтарға мойынсұнды. Олардың болуы Омейядтардың жабдықтау жолдарын бұзды және оларды шабуылдардан қорғау үшін әскерді тұрақты түрде дайындап тұруға мәжбүр етті. Византиялық қарсы шабуыл мұсылмандық күштерге қарсы алғашқы қарсылық болды. Сонымен қатар, мардаиттердің шабуылдары Абд әл-Маликке және оның ізбасарларына мемлекет енді Сирияның христиан көпшілігінің бейтараптығына сене алмайтынын көрсетті, олар бұрын көтеріліске шығудан тартынған еді. Қазіргі заманғы тарихшы Халид Яхья Бланкиншип 689 жылғы келісімді «ауыр және толығымен қорлаушы келісім» деп сипаттады және Абд әл-Малик жылдық салықты төлеуге және сонымен қатар өзінің соғыс армиясын қаржыландыруға қабілеттілігі оның Суфьянидтердің жорықтары кезінде және Мысырдан түскен кірістерден жиналған қазыналық қаражатқа байланысты екенін болжады.

Әл-Ашдақ көтерілісі және Қаиси көтерілісінің аяқталуы

689/90 жылдары Абд әл-Малик келісімнен кейін туған тыныштықты Ирактың Зубайридтеріне қарсы науқан бастау үшін пайдаланды, бірақ әл-Ашдақ пен оның жақтастары әскер лагерін тастап, қаланы басып алған соң Дамаскқа қайтаруға мәжбүр болды. Әл-Ашдақ Абд әл-Малик билікке келуін Джабияда жасалған халифалық мұрагерлік туралы келісімді бұзу деп есептеді. Абд әл-Малик туысын он алты күн қоршап, егер қаладан бас тартса, қауіпсіздік пен маңызды саяси жеңілдіктер беретінін уәде етті. Әл-Ашдақ шарттарға келісіп, тапсырғанмен, Абд әл-Малик оның ниеттеріне сенбеді және оны жеке өзі өлтірді. Зуфардың әл-Каркисияны бақылауы, Ибн Зыядтың 685/86 жылдары оны орнынан ығыстыруға жасаған әрекеттеріне және 689/90 жылы Хомстағы халифаның әкімі Абан ибн әл-Уәлид ибн Укбаның талпыныстарына қарамастан, халифаның Ирактағы мақсаттарына кедергі келтіре берді. Умайрдың өлтірілуіне кек қайтару үшін Зуфар шабуылдарын күшейтіп, халифаның Жазирадағы тайпалық одақтастарына ауыр шығын келтірді. Абд әл-Малик 691 жылғы жазда әл-Каркисияны қоршауға жеке басшылық етуді шешті және ақырында Зуфар мен Зубайридтік Қайыстарды Омейяд сарайы мен әскерінде ерекше лауазымдарға ие болу үшін қолдауға көндірді. Қайыстардың көтерілісшілерінің қосылуы Сирия армиясын күшейтті және Омейяд билігі Жазирада қайта орнатылды. Осыдан кейін Абд әл-Малик және оның тікелей ізбасарлары Омейяд сарайы мен әскерінде Қайыстар мен Яманның мүдделерін теңестіруге тырысты. Бұл, Яманның, әсіресе Калб тайпасының армияда басым күш болған алдыңғы жеті жылдан үзіліс болды.

Ирак пен шығыстағы бірігу

Жеңіске қарамастан, 630-шы жылдары мұсылмандар басып алғаннан бері саяси тұрақсыздыққа толы Иракты басқару және билеу Әбд әл-Малик үшін үлкен қиындық тудырды. Ол сириялық әскерді кері шақырды және Басраны харижиттерден қорғауды ирактықтарға тапсырды. Гиббтың айтуынша, ирактықтардың көпшілігі харижиттермен болған "соғыстан шаршады", ол оларға "қиындық пен шығыстан басқа ештеңе әкелмеді". Әсіресе Куфадан келгендер үйдегі байлық пен жайлылыққа үйреніп қалған. Олардың отбасыларынан алыс, ұзақ науқандарға баруға құлшынбауы – бұрынғы Ирак билеушілері үнемі кездесетін мәселе еді. Бастапқыда халифа өзінің бауыры Бишрді Куфаның әкімі, ал Басраға тағы бір туысы Халид ибн Абдулланы тағайындады. Бірақ екеуі де тағайындалған міндеттерді орындай алмады. Дегенмен, 692-93 жылдары ирактықтар Ямамада Наждия харижиттерін жеңді. Персиядағы Азарика харижиттерін бағындыру қиынға соқты, ал 694 жылы Бишр қайтыс болғаннан кейін ирак әскері Рамхормозда оларға қарсы шайқастан қашқан. Абд әл-Маликтың Иракта туысқандық билік құруға тырысуы сәтсіз аяқталды, сондықтан ол 694 жылы әл-Хаджажды осы лауазымға тағайындады. Куфа мен Басра әл-Хаджадж басшылығымен бір провинцияға біріктірілді. Ол билікке келгеннен бастап Иракты тиімді басқаруға бейімділігін көрсетті. Азарикаға қарсы әл-Хаджаж әл-Мухаллаб ибн Әби Суфра әл-Аздиді қолдады, ол харижит көтерілісшілерімен ұзақ жылдар бойы күрескен Зубайридтің адамы еді. Әл-Мухаллаб 697 жылы азарикаларды жеңді. Сонымен қатар, Шабиб ибн Язид әл-Шейбани бастаған харижит көтерілісі Ирактың орталық аймағында өршіп, көтерілісшілер әл-Мадаинді басып алып, Куфаны қоршауға алды. Әл-Хаджаж соғыстан шаршаған ирактықтардың харижиттерге қарсы тұруға құлшынбауына немесе қабілетсіздігіне жауап ретінде Абд әл-Маликтен Суфян ибн әл-Абрад әл-Калби бастаған сириялық күштерді сұрады. Сириялықтар Куфаға жасалған көтерілісшілердің шабуылын тойтарды және 697 жылдың басында Шабибті өлтірді. 698 жылға қарай харижиттердің көтерілісі толыққанды басылды. Абд әл-Малик Иракқа Систан мен Хурасанды қосып, әл-Хаджажды Халифаттың шығыс жартысын қамтитын үлкен провинцияның басшысы етіп тағайындады. Әл-Хаджаж әл-Мухаллабты Хурасанның әкімінің орынбасары етіп тағайындады, ол 702 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда болды, содан кейін оның ұлы Язидке мұра қалды. Өзінің өкілеттігі кезінде әл-Мухаллаб Орталық Азиядағы мұсылман жаулап алуын қайта бастады, бірақ бұл науқан Абд әл-Малик билігі кезінде көп аумақтық пайда әкелмеді. Әл-Хаджаж әкім болғаннан кейін, харижиттерге қарсы соғысқа қатысудан бас тартқан ирактықтарды өліммен қорқытты. Қаржылық шығындарды азайту үшін ол ирактықтардың жалақысын провинциядағы сириялықтардың жалақысынан төмендетті. Тарихшы Хью Кеннедидің айтуынша, әл-Хаджаж "ирактықтарды көтеріліске итермелегендей болды, яғни оларды бағындыру үшін сылтау іздегендей болды". Шындығында, 699 жылы әл-Хаджаж Ибн әл-Ашаға Забулистанға қарсы жорыққа басшылық етуді бұйырғанда, араб тайпаларының күштерімен қақтығысқа ұшырады. Ибн әл-Ашат пен оның қолбасшылары бай және жетекші дворяндар болды және әл-Хаджадждың жиі сөгісі мен талаптарына, сондай-ақ науқанның қиындықтарына наразылық білдірді. Жауап ретінде Ибн әл-Ашат өзінің әскерімен Систанға көтеріліп, кері шегініп, 701 жылы Тустарда әл-Хаджадждың одақтастарын жеңіп, көп ұзамай Куфаға кірді. Әл-Хаджаж Басрада өзінің Бану Тақиф туыстарымен және Сирияның адал жақтастарымен бірге болды, олар Ибн әл-Ашат басшылығымен біріккен ирактық күштерге қарсы тұруға жеткіліксіз болды. Осы оқиғалардан алаңдаған Абд әл-Малик ирактықтарға сириялықтарға тең жалақы көтеруді және әл-Хаджажды Ибн әл-Ашатқа ауыстыруды ұсынды. Бірақ Ибн әл-Ашаттың жақтастары шарттарды қабылдамағандықтан, ол ұсыныстан бас тартты, ал әл-Хаджаж бастамашылықты қабылдады және сәуір айында Дейр әл-Жамажим шайқасында Ибн әл-Ашаттың күштерін жеңді. Ирактықтардың көпшілігі қаруларын тастағандары үшін рақымшылық алатынына уәде бергеннен кейін дезертирлік жасады, ал Ибн әл-Ашат пен оның негізгі жақтастары Забулистанға қашып кетті, онда 702 жылы олар таратылды. Көтерілістің басылуы Ирактың әскери күшінің аяқталуын және Сирияның Ирактағы әскери үстемдігінің басталуын білдірді. Ирактың ішкі бөліністері және Абд әл-Малик пен әл-Хаджаджтың тәртіпті сириялық күштерді пайдалануы Ирактықтардың провинцияда билікті қайта қалпына келтіру әрекетін күйретіп жіберді. Алдағы көтерілістердің алдын алуға бел буған әл-Хаджаж Куфа мен Басраның арасында орналасқан Уситте тұрақты сириялық гарнизон құрды және провинциядағы басқаруды күшейтті. Одан кейін билік Сирия әскерлеріне тиесілі болды, олар Ирактың үстем қабатына айналды, ал Ирактың аристократиясы, дін ғалымдары және әскершілері олардың қарауында болды. Сонымен қатар, ауылшаруашылықпен өнімді Савад жерлерінен түскен қосымша салықтар Абд әл-Маликтың Дамасктағы қазынасына, Сирия әскерлерінің жалақысын төлеу үшін қайта бағытталды. Бұл халифат бойынша бақылауды күшейтуге бағытталған үлкен науқанды көрсетті.

Анатолия, Армения және Солтүстік Африкадағы Византия соғыстарының жаңаруы

689 жылғы он жылдық бітімге қарамастан, Византиямен соғыс 692 жылы Абд әл-Малик Ибн әл-Зубайрға қарсы жеңіске жеткеннен кейін қайта басталды. Жаушылықты қайта бастау туралы шешімді император Юстиниан II қабылдады, себебі ол сол жылы мұсылман валютасымен төленетін салықты қабылдаудан бас тартты, оның орнына Византияның номизмасын қалаған (төменде қараңыз). Бұл туралы тек Теофан хабарлайды және хронологиялық мәселелер оның дұрыстығына күмән келтіреді; қазіргі заманғы ғалымдардың барлығы оны шындық деп қабылдамайды. Теофан мен кейінгі сириялық дереккөздерге сәйкес, нақты соғысқа себеп Юстинианның Кипрге қатысты өзінің толық құқығын жүзеге асыруға тырысуы және оның халқын Солтүстік-Батыс Анатолиядағы Цизикусқа көшіруі болды, бұл келісімге қайшы келді. Византия үшін келісім арқылы қамтамасыз етілген үлкен артықшылықтарды ескере отырып, Юстинианның шешімі византиялық және қазіргі заманғы тарихшылар тарапынан сынға алынды. Алайда, тарихшы Ральф Иоганн Лилидің айтуынша, Абд әл-Малик азаматтық соғыстан жеңіске жеткен соң, Юстиниан халифа келісімді бұзатынын сезінген болуы мүмкін, сондықтан ол Абд әл-Малик өзінің билігін нығайта алмас бұрын алдын ала соққы беруді шешкен. 692 жылы Севастополь шайқасында Умайя әскері византиялықтарды жеңіске ұшыратты және 693/94 жылдары Антиохияға жасалған византиялық қарсы шабуылды тойтарды. Келесі жылдары Умайя әскері, халифаның бауыры Мұхаммед және оның ұлдары әл-Валид, Абд Алла және Маслама басшылығымен Анатолия мен Армениядағы византиялық аймақтарға қарсы үздіксіз шабуылдар жасады, бұл аймақтарда Абд әл-Малик мұрагерлері кезінде одан әрі жаулап алудың негізін қалады, бұл 717–718 жылдары Константинопольді екінші араб қоршауында аяқталды. Юстиниан II-ге тиген әскери жеңілістер императордың және оның Гераклий әулетінің 695 жылы құлауына себеп болды, бұл 22 жылдық тұрақсыздық кезеңін бастады, осы кезеңде византиялық тақ күшпен жасалған төңкерістер нәтижесінде жеті рет ауысты, бұл арабтардың алға жылжуына көмектесті. 698/99 жылы император Тиберий III халифамен Кипр халқының Юстиниан II-нің қоныс аударуымен және арабтардың Сирияға жер аударуымен бірге Кипр аралына қайта оралуы туралы келісім жасады. 700 жылдан бастап Абд әл-Маликтың бауыры Мұхаммед Арменияны бірнеше жорықтар арқылы бағындырды. 703 жылы армяндар көтеріліс жасап, византиялықтардан көмек алды, бірақ Мұхаммед оларды жеңіп, 705 жылы көтерілісші князьдерді өлімге кесіп көтерілістің сәтсіздігін бекітті. Нәтижесінде Армения Кавказ Албаниясы және Иберия княздіктерімен бірге Армения провинциясы ретінде Халифатқа қосылды. Сол уақытта Солтүстік Африкада византиялық-бербер одағы 682 жылы Вескера шайқасында Ифрикияны қайта басып алып, оның губернаторы Уқба ибн Нафиді өлтірді. Абд әл-Малик Уқбаның орынбасары Зухайр ибн Кайсқа 688 жылы арабтардың позициясын қайта нығайтуды тапсырды, бірақ алғашқы жетістіктерден кейін, соның ішінде Мамс шайқасында бербер билеушісі Касиланың өлтірілуінен кейін, Зухайр Касиланың жақтастарымен Барқаға (Киренаика) қайтарылып, византиялық теңіз шабуылшыларымен өлтірілді. 695 жылы Абд әл-Малик Хасан ибн әл-Нұманды 40,000 сарбазбен Ифрикияны қайтарып алуға жіберді. Хасан византиялықтар бақылап отырған Каируан, Карфаген және Бизерта қалаларын басып алды. Император Леонтий жіберген теңіз күштерінің көмегімен византиялықтар 696/97 жылдары Карфагенді қайтарып алды. Византиялықтар сүрініп кеткеннен кейін, Хасан 698 жылы Карфагенді басып алып, қиратты, Кеннедидің айтуынша, бұл "Африкадағы римдік биліктің соңғы, қалпына келмейтін аяқталуы" болды. Каируан кейінгі жаулап алулар үшін берік база ретінде сақталды, ал Тунис порты қаласы Абд әл-Малик бұйрығымен құрылып, мықты араб флотын құру мақсатымен қару-жарақ арсеналымен жабдықталды. Хасан берберлерге қарсы жорығын жалғастырып, оларды жеңіп, 698 мен 703 жылдар аралығында олардың көшбасшысы, жауынгер ханыша әл-Кахинаны өлтірді. Кейін Хасан Абд әл-Азиз тарапынан қызметтен алынып, оның орнына Мұса ибн Нұсайр келді, ол әл-Валид билігі кезінде Солтүстік Африканың батысын және Иберия түбегін Умайя әскерінің жаулап алуына жетекшілік етті.

Соңғы жылдар

Абд әл-Малик билігінің соңғы жылдары көбінесе ішкі бейбітшілік пен дамуға толы, билікті консолидациялау кезеңі ретінде сипатталды. 691 жылы Қайыс және Яман тайпалары Омейядтармен келісімге келгеніне қарамастан, олар арасындағы қандық дұшмандық билігінің соңына қарай басылды. Диксон бұл өзгерісті Абд әл-Маликтың "тайпалық сезімдерді үкімет мүддесіне бағындыруы, сонымен бірге оның зорлық-зомбылық көріністерін тоқтату" қабілетімен байланыстырады. Халифаның алдында тұрған басты мәселе – оның үлкен ұлы әл-Валидтің, тағайындалған мұрагері Абд әл-Азиздің орнына мұрагерлікке таяндалуын қамтамасыз ету болды. Абд әл-Азиз Абд әл-Маликтың мұрагерліктен бас тарту туралы барлық тілегін қабылдамады, бірақ 705 жылдың мамыр айында ол қайтыс болғандықтан, қақтығыс болдырмауға мүмкіндік туды. Оның орнына, Мысырдың әкімі ретінде халифаның ұлы Абдулла тағайындалды. Абд әл-Малик одан бес ай өткен соң, 9 қазан күні қайтыс болды. Тарихшы әл-Асмаи (828 жылы қайтыс болған) оның өлімінің себебін "Қыздардың обасы" деп аталатын жұқпалы ауруға байланыстырды, себебі ол Басра қаласының жас әйелдерінен басталып, кейін Ирак пен Сирияға тарады. Ол Дамаск қаласының Баб әл-Жабия қақпасының сыртында жерленді.

Мұра

Абдул Маликті тарихшы Юлиус Веллхаузен "ең атақты" Омейяд халифасы деп санайды. "Оның билігі қиындықпен қол жеткізген табыстар кезеңі болды", - дейді Кеннеди. 9 ғасырдағы тарихшы әл-Якуби Абд әл-Маликті "батыл, ақылды және сағы, сонымен қатар ашкөз" деп сипаттады. Оның мұрагері әл-Валид әкесі ұстаған саясатты жалғастырды, оның билігі Омейядтардың билігі мен өркендеуінің шыңы болды. Әбд әл-Маликтің негізгі әкімшілік реформалары, Халифатты қайта біріктіру және барлық белсенді ішкі оппозицияны басу әл-Валид билігі кезінде Халифаттың ірі аумақтық кеңеюіне мүмкіндік берді. Әбд әл-Маликтің тағы үш ұлы, Сүлеймен, Язид II және Хишам 743 жылға дейін билік жүргізді, тек Әбд әл-Әзиздің ұлы Омар II билігімен үзілді. Соңғысы мен Марван II-ді қоспағанда, Әбд әл-Маликтен кейін келген барлық Омейяд халифалары тікелей оның ұрпақтары болды, сондықтан дәстүрлі мұсылман дереккөздерінде оған "патшалардың атасы" деп аталады. 756 - 1031 жылдар аралығында Пиреней түбегінде билік жүргізген Омейя әмірлері мен халифалары да оның тікелей ұрпақтары болды. Оның өмірбаянын жазған Чейс Ф. Робинсонның бағалауы бойынша, "Муавия династиялық мұрагерлік қағидатын ертедегі исламның билеуші дәстүріне енгізген болуы мүмкін, бірақ Абд әл-Малик оны іске асырды". "(сенімпаздардың қолбасшысы)" - Абдул Маликтің монеталарда, жазуларда және ерте мұсылман әдеби дәстүрінде ең көп айтылған ресми атағы. Ол сондай-ақ 690-шы жылдардың ортасында жасалған көптеген монеталарда, оның вице-патшасы әл-Хаджадж ибн Юсуфтың хат-хабарларында және оның замандастары әл-Ахтал, Джарир және әл-Фараздақтың поэтикалық өлеңдерінде "(Құдай халифасы)" деп аталады. Абд әл-Малик билікті өз отбасының қолына шоғырландыруы бұрын-соңды болмаған; бір кезде оның ағалары немесе ұлдары Сирияның провинциялары мен аудандарының барлық губернаторлықтарын ұстады. Сол сияқты, оның Дамаскідегі соты оның Суфьянидтердің алдындағыларына қарағанда әлдеқайда көп Омейядтарға толы болды, бұл 683 жылы Мединадан қалаға жер аударылғаннан кейін болды. Ол Суфьянидтермен некелік қатынастар мен ресми кездесулер арқылы тығыз байланыста болды, мысалы Язид I ұлы Халидтің сарайы мен әскерінде көрнекті рөлге ие болғаны және оған қызы Айшаны үйлендіргені. Абд әл-Малик Халидтің қарындасы Атикаға үйленді, ол оның сүйікті және ең ықпалды әйелі болды. Азамат соғысындағы жеңісінен кейін Абд әл-Малик Омейядтардың халифалық билігін нығайту үшін кең ауқымды науқанға кірісті. Муавия I-нің өлімімен ұшыраған Омейяд билігінің құлдырауы Абд әл-Маликке орталықтандырылған Суфияндық жүйенің орнықты емес екендігі анық болды. Оның үстіне, оның мұсылман қарсыластарының жеңілісіне қарамастан, оның әулеті ішкі және сыртқы жағынан қауіпсіз емес болып қалды, бұл оның өмір сүруін заңды ету қажеттілігін тудырды, дейді Бланкиншип. Абдул Маликтің өздерінің бұрынғы халифалықтарын айқындаған тайпалық тайпалықтарға шешімін табуы билікті орталықтандыру болды. Сонымен қатар, оның Византиялық-христиандық қайта өрлеуге және мұсылман діни орталарын сынға алуына жауап беруі, бұл Умайялар билігінің басынан бастап, азаматтық соғыс басталғаннан кейін, исламдық шараларды жүзеге асыру болды. Ол құрған орталықтандырылған әкімшілік кейінгі ортағасырлық мұсылман мемлекеттерінің үлгісіне айналды. Кеннедидің бағалауы бойынша, Абд әл-Маликтің "орталықтандырылған, бюрократиялық империясы көптеген жағынан әсерлі жетістік болды", бірақ оның билігі кезінде ислам қауымдастығында қалыптасқан саяси, экономикалық және әлеуметтік бөлінулер "кейінгі Омейяларға қиын мұра болып көрінді". Веллхаузеннің айтуынша, Абд әл-Малик тұсында үкімет "көрініп тұрғандай, техникалық және иерархиялық болды", бірақ кейінгі Аббасид халифаларының шамасына жақын емес. Суфьянидтердің еркін басқару стиліне қарама-қарсы, Абд әл-Малик өз шенеуніктеріне қатаң түрде билік жүргізді және олармен қарым-қатынасты негізінен ресми түрде ұстады. Ол Суфьянидтер кезінде болғандай, провинциялардың салықтан түскен артық табыстың арыстан үлесін ұстап тұруына тоқтатқан және оларды Дамаскідегі халифа қазынасына қайта бағыттаған. Ол әл-Хаджадждің дәстүрлі түрде халифаттың мұсылман емес азаматтарына салынатын бас салығын Ирактан жинау саясатын қолдады және Абд әл-Азизге бұл шараны Мысырда жүзеге асыруды тапсырды, бірақ соңғысы бұйрықты елемеді. Абд әл-Малик бірнеше жоғары лауазымды лауазымдарды ашқан болуы мүмкін, ал мұсылман дәстүрі оған (пошта қызметін) ұйымдастырумен ба...

Ислам валютасының орнауы және бюрократияның арабтануы

Абд әл-Маликтың орталықтандыру және исламдастыру шараларының маңызды бөлігі – ислам валютасын енгізу болды. Сирия мен Мысырда византиялық алтын солидус қолданыстан тоқтатылды, себебі византиялықтар 691/92 жылдары монеталарына Мәсіхтің суретін салған, бұл мұсылмандық тыйымға қарсы болды. Византия монеталарын алмастыру үшін 693 жылы ислам алтын динары енгізілді. Бастапқыда жаңа монеталарда халифа, мұсылман қауымының рухани жетекшісі және бас қолбасшысы бейнеленген. Тарихшы Питер Франкопан бұл бейне, мүмкін, Мұхаммедтің өзі болуы мүмкін екенін, византиялық монеталардағы Иса суретіне қарсы тұру мақсатында жасалғанын айтады. Алайда, бұл бейне мұсылмандық билік үшін қабылданбады және 696 немесе 697 жылдары суретсіз, тек Құран аяттары мен басқа да мұсылман діни формулалары жазылған монеталармен ауыстырылды. 698/99 жылдары, шығыс халифаттағы бұрынғы Сасани Персия жерлерінде мұсылмандар шығарған күміс дирхамдарда да ұқсас өзгерістер жасалды. Монеталардан Сасани патшасының суреттері алынып тасталды, бірақ Абд әл-Маликтың жаңа дирхамы сасани күміс сапасын және үлкен пішінін сақтап қалды. Халифаттың валютасын жаңартқаннан кейін, шамамен 700 жылы, Абд әл-Малик Сирияда грек тілінің орнына араб тілін ресми тіл деп жариялады. Бұл өзгерісті оның хатшысы Сүлеймен ибн Сад жүзеге асырды. Әл-Хаджаж бұған үш жыл бұрын Иракта парсы тілін арабшаландыруды бастаған еді. Ресми тіл өзгергенімен, араб тілін жақсы білетін грек және парсы шенеуніктері лауазымдарын сақтап қалды. Бюрократия мен валютаның арабшалануы – халифа жасаған ең маңызды әкімшілік реформа болды. Араб тілі Умайя мемлекетінің жалғыз ресми тіліне айналды, бірақ Хурасан сияқты алыс провинцияларда бұл өзгеріс 740 жылдарға дейін күшін жойған жоқ. Гиббтің айтуынша, бұл жарлық «провинциялардағы әртүрлі салық жүйелерін қайта ұйымдастыру мен біріктірудегі алғашқы қадам, сондай-ақ, мұсылмандық басқаруға жасалған қадам» болды. Бланкиншиптің пікірінше, бұл исламдастыру шараларының маңызды бөлігі болды, ол Умайя халифатына «бұрынғыдан гөрі идеологиялық және бағдарламалық сипат берді». Сонымен қатар, Абд әл-Малик Византия империясында исламды тарату үшін грек тілінде мұсылман сенімін баяндайтын папирустарды экспорттауды бастады. Бұл византия-мұсылман күресінің идеологиялық кеңеюіне тағы бір дәлел болды. Абд әл-Малик тұсында мемлекеттің мұсылмандық сипатының күшеюі, ішінара, халифа мен оның саясатын іске асырушысы әл-Хаджаждың өміріне исламның ықпалының нәтижесі болды, екеуі де мұсылман болып туып өскен билеушілердің бірінші буынына жатты. Өмірінің көп бөлігін араб тілінде сөйлейтін және әкімшілік лауазымдарды тек араб мұсылмандары атқаратын Исламның теологиялық және құқықтық орталығы Хиджазда өткізген Абд әл-Малик пен оның вице-падишасы тек араб тілін түсінді және Сирия мен грек христиандарымен, парсы зороастрийлік шенеуніктермен таныс емес еді. Олар Суфиян халифалары мен олардың Ирактағы губернаторларынан өзгеше болды, олар осы аймақтарға жасөспірімдер ретінде келген және олардың балалары араб мұсылман жаңа келгендерімен бірдей, жергілікті халықпен да таныс болған. Веллхаузеннің айтуынша, Абд әл-Малик өзінің діншіл халқын «Халифа Езидтің салғысыздай» ренжітпеуге тырысты, бірақ билікке келгеннен бастап «барлығын саясатқа бағындырды, тіпті Каабаны да қирату қаупіне ұшыратты», оның тәрбиесі мен ерте мансабының діншілдігіне қарамастан. Диксон бұл пікірге қарсы шығып, Аббасид дәуіріндегі мұсылман деректерінің Абд әл-Маликтың билікке келгеннен кейін мінез-құлқының өзгеруін және оның діншілдігін тастауын, Абд әл-Маликке деген жалпы жауыздықтарына байланысты сипаттағанын айтады, оны олар әртүрлі «жаман, сатқын және қанқұмар адам» деп айыптады. Дегенмен, Диксон халифаның саяси жағдайлар оны қажет деп санағанда өзінің алғашқы мұсылмандық идеалдарынан бас тартқанын мойындайды.

Әскерді қайта ұйымдастыру

Абд әл-Малик өзінің алдыңғылары араб тайпаларының массаларын пайдаланғаннан ауысып, ұйымдасқан армияны қолдануға көшті. Сол сияқты, тек рулық мәртебесі мен халифамен жеке қарым-қатынастары арқылы билікке ие болған араб ақсүйектерінің орнына, әскери шен-шекпенмен көтерілген әскерилер біртіндеп келді. Бұл өзгерістер ортағасырлық дереккөздерде жартылай жасырылған, себебі олар әскер туралы айтқанда араб тайпалық терминологиясын, мысалы, тайпалық конфедерациялардың атауларын – Мудар, Рабиа, Қайс және Яманды қолдана берді. Хоутингтің сөзінше, бұл ертедегі халифалар қолданған «қарулы тайпалар» емес; керісінше, олар армиядағы топтарды білдіреді, мүшелігі көбінесе (бірақ әрқашан емес) тайпалық тегімен анықталды. Абд әл-Малик сондай-ақ, бастапқы қолбасшысы халифаның әл-Ваддаһы болған берберлерден құралған жеке әскер – әл-Ваддахияны құрды, ол Марван II билігі кезінде Омейяд халифаларының билігін нығайтуға көмектесті. Абд әл-Малик тұсында тәртіп сақтау үшін Халифаттың барлық аймақтарына адал сириялық әскерлер орналастырыла бастады, бұл негізінен Ирактың тайпалық ақсүйектерінің есебінен болды. Ибн әл-Ашат бастаған соңғысының бүлік көтерілісі Абд әл-Маликке ирактықтардың провинциядағы және оның шығыс аймақтарындағы орталық үкіметтің мүдделерін қорғаудағы сенімсіздігін көрсетті. Көтеріліс басылғаннан кейін әскердің негізгі құрамына сириялық армия кірді. Бұл өзгерісті бекіту үшін әскери жалақы жүйесі түбегейлі өзгертілді, оған сәйкес жалақы тек қана әрекеттегі әскерилерге ғана төленді. Бұл мұсылмандық жаулап алудың ардагерлеріне және олардың ұрпақтарына жалақы төлеген халифа Омардың жүйесіне қарама-қарсы болды. Ирактың тайпалық ақсүйектері бұл жалақыны өздерінің дәстүрлі құқығы деп қараса, әл-Хаджадж оны өзінің және Абд әл-Маликтың билігін шектейтін және әскердегі адалдарды марапаттаудың қаржылық мүмкіндігін азайтатын кедергі ретінде қарады. Хиджаз халқына, соның ішінде Құрайштарға да жалақы төлеу тоқтатылды. Осылайша, Абд әл-Малик билігі кезінде салық түсімдерінен жалақы алатын кәсіби армия құрылды. Оның ізбасарларының, әсіресе Хишамның, сириялық армияға тәуелділігі армияны Халифаттың көптеген және оқшауланған майдан шебіне таратып жіберді, олардың көпшілігі Сириядан шалқары қашықтықта болды. Халифаттың сыртқы жауларынан болған үлкен шығын мен күшейген қысым, сондай-ақ армиядағы фракциялық даулар 750 жылы Омейядтардың билігін әлсіретіп, құлатуға себеп болды.

Қаттастың күмбезінің іргетасы

685/86 немесе 688 жылы Абд әл-Малик Иерусалимдегі Қабырға күмбезінің құрылысын жоспарлай бастады. Оның бағыштау жазуында 691/92 жыл көрсетілген, көптеген ғалымдар бұл ғимараттың аяқталу күні деп санайды. Бұл мұсылман билеушісі салған ең ерте археологиялық тұрғыдан расталған діни құрылым, ал ғимараттағы жазулар ислам мен Мұхаммедтің ең алғашқы эпиграфикалық жарияланымдарын қамтиды. Бұл жазулар маңызды кезең болды, себебі кейіннен исламдық құрылыстарда кең таралды және Мұхаммедтің есімі жиі айтылды. Тарихшы Олег Грабардың сөзіне сәйкес, «Қабырға күмбезі» – «көркем туынды, мәдени және діни құжат» ретінде, «ислам мәдениетінің дерлік барлық жағынан ерекше ескерткіші» болып табылады. Ортағасырлық дереккөздер Абд әл-Малик Қабырға күмбезін салуға не себеп болғаны туралы әртүрлі баяндайды. Құрылыс кезінде халифа христиандық Византиямен және оның сириялық христиан одақтастарымен соғысқан. Екінші жағынан, Меккеге билік еткен және мұсылмандардың жыл сайынғы қажылық бағыты болған бәсекелес халифа Ибн әл-Зубайрмен де соғысқан. Сондықтан, бір түсіндірме бойынша, Абд әл-Малик Қабырға күмбезін христиандарға қарсы жеңістің діни ескерткіші етіп салуды көздеген. Бұл Иерусалимдегі, яғни иудаизм мен христиандықтың отанындағы Ыбырайымдық діни ортада исламның ерекшелігін көрсететін мақсатта болған. Басқа бір түсінік бойынша, Абд әл-Малик Ибн әл-Зубайрмен соғысқан кезде, құрылыстың көмегімен өзінің аймағындағы мұсылмандардың назарын Меккедегі Қағбадан аудыруға тырысқан. Себебі Ибн әл-Зубайр қажылық кезінде Омейядтарды ашық айыптаған. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар соңғы түсіндірмені дәстүрлі мұсылман дереккөздеріндегі Омейядтарға қарсы насихаттың өні деп есептемейді және Абд әл-Малик Қағбаға қажылық жасаудың мұсылмандық талабын өзгертуге тырысқанына күмән келтіреді. Алайда, басқа тарихшылар бұл тұжырымды толығымен жоққа шығаруға болмайды деп мойындайды. Оның ұлдары көптеген архитектуралық жұмыстарды тапсырған, бірақ Абд әл-Малик белгілі құрылыс жұмыстарын Иерусалимде ғана жүргізген. Қабырға күмбезімен қатар, ол іргелес Желтоқсан күмбезін салған, Храм тауының (Харам әл-Шәриф) шекарасын кеңейткен, Қабырға күмбезі салынған негіз тасын қамтыған және Храм тауының екі қақпасын (Мейірім қақпасы мен Пайғамбар қақпасы болуы мүмкін) салған. Теофан, мүмкін, түпнұсқа сиро-палестиналық мелкіт дереккөзін сақтап, Абд әл-Малик Гефсиманидегі христиан ғибадатханасынан Каабаны қайта құру үшін бірнеше бағаналарды алып тастауға тырысқанын, бірақ христиан қазынашысы Саржун ибн Мансур (Дамасктік Иоаннның әкесі) және Палестиналық Патрикиос атты тағы бір жетекші христиан оны тоқтатып, Император Юстиниан II-ге басқа бағаналарды жеткізуге сәтті өтініш жасады деп хабарлайды.

Отбасы және тұрғын үй

Абдул Маликтің бірнеше әйелдерінен және (құл қыздарынан) балалары болды. Ол атақты Бану Абс тайпасының басшысы Зухайр ибн Жәдиманың төртінші буын ұрпағы Валада бинт әл-Аббас ибн әл-Жазға үйленген. Ол Абдул Маликке әл-Уәлид I, Сүлеймен, Марван әл-Акбар және Айша есімді қызды дүниеге әкелді. Халифа Йазид I-нің қызы Атикадан оның ұлдары Йазид II, Марван әл-Асғар, Муавия және қызы Умм Күлтум болды. Оның әйелі Айша бинт Хишам ибн Исмаил, онымен ажырасқан, Махзум руынан шыққан және Абд әл-Маликтың ұлы Хишамның анасы болды. Оның Махзумнан екінші әйелі, Умм әл-Муғира бинт әл-Муғира ибн Халид, исламға дейінгі Құрайш тайпасының басшысы Хишам ибн әл-Муғираның шөбересі болды. Осы некеден Абдул Маликке Фатима есімді қыз дүниеге келді, ол Омар II-ге үйленді. Абд әл-Малик халифа Османның шөбересі Умм Айюб бинт Амрмен үйленгеннен кейін, әл-Хакам есімді ұлы болды, ол ортағасырлық араб шежірешілерінің айтуынша, жас кезінде қайтыс болды, бірақ оның ересек шағына жеткенін көрсететін бірқатар заманауи араб өлеңдеріне қайшы келеді. Абдул Малик Мұхаммедтің серіктерінің бірі Талха ибн Убайд Алланың шөбересі Айша бинт Мусаға үйленді, олардың бірге Бакар есімді ұлы болды, ол Әбу Бакр деп те аталды. Абдул Малик халифалық кезінде Джафар ибн Әби Талибтің шөбересі Умм Әбихамен және Бану Тайй тайпасының әйелі Шакра бинт Салама ибн Халбаспен үйленді де, ажырасты. Абд әл-Малик өзінен туған ұлдары: Абдалла, Маслама, Саид әл-Хайр, әл-Мунзир, Анбаса, Мұхаммед және әл-Хажжадж, соңғысы халифаның өкілінің құрметіне аталған. Әл-Яқубидің мәліметінше, Абдул Малик қайтыс болған кезде он төрт ұлы тірі қалған. Абд әл-Малик уақытын Дамаск және оның маңындағы маусымдық резиденциялар арасында бөліп өткізді. Ол қысты көбінесе Дамаск пен Тиберия көліне жақын Синабрада, содан кейін Голанның биіктіктеріндегі Джабияға және Дамасктың Гута бақтарына көрінетін Қасюн тауының етегіндегі Дайр Мурран монастырь ауылында өткізді. Әдетте наурыз айында қалаға оралып, жаздың ыстығында Бека аңғарындағы Баалбекке, ал күздің басында Дамаскіге қайта оралар еді. Оның Дамасктегі резиденциясы – Мұғұвия I салдырған және Абд әл-Малик өзінің билігінің басында Халид ибн Йазидтен сатып алған Хадра сарайы.