Кіріспе

VIII ғасырдағы мұсылман генералы Абд әл Рахман ибн Абд Алла әл Ғафиқи (عبد الرحمن بن عبد اللّه الغافقي; 732 жылы қайтыс болды) – араб Омейяд қолбасшысы және әкімі, ол андалузиялық мұсылман әскерлерін франктарға қарсы жетектеді. Оның жорылысы сәтсіз аяқталды және ол 732 жылдың 10 қазанында Тур шайқасында Карл Мартель әскерлерімен шайқаста қаза тапты.

Алғашқы жылдар

Арабтың Ғафиқ руынан шыққан Тихамит тайпасынан ол Ифрикияға (қазіргі Тунис) қоныс аударды, содан кейін қазіргі Алжир, Марокко, Тунис және Мавританияны қамтитын Магриб аймағына көшті, мұнда ол Аль-Андалустың билеушілері Мұса ибн Нусейр және оның ұлы Абд әл-Азизбен танысты.

Тулуза шайқасы

Абд әл-Рахман 721 жылы (102 жылы) Аквитания герцогы Одоның әскері Аль Самх ибн Маликті өлтірген Тулуза шайқасына қатысты. Ауыр жеңіліске ұшыраған соң, ол басқа қолбасшылар мен әскерлермен бірге оңтүстікке қашып, Шығыс Андалусқа басшылық етті. 721 жылы Анбаса ибн Сухайм әл-Калби тағайындалғанда, ол қысқа мерзімге қызметтен алынды. 726 жылы Анбаса қайтыс болғаннан кейін, бірнеше командирлер тағайындалды, бірақ ешқайсысы ұзаққа тоқталмады.

Серданиядағы көтеріліс

730 жылы халифа Хишам ибн Абд әл-Малик Абд әл-Рахманды әл-Андалустың вали (әкімі) етіп тағайындады. Дэвид Ливинг Льюис оны "ақылды, сөзді шешен, және қабілетті әкімші" деп сипаттаған. Каталонияның бербер орынбасары Усман ибн Наиссаның Аквитания герцогы Одомен одақтасып, өзі үшін тәуелсіз Каталония құруға тырысқанын естіген соң, әкім көтерілісті жаншуға асықты. 731 жылы бербер сардарының әскерімен шайқасып, оны өлтірді. Кейбір мәліметтер бойынша, Усман ибн Наисса өз-өзіне қол жұмсады.

Гаронна өзенінің шайқасы

Вали Памплонада әскер жинады, Йемен мен Леванттан сарбаздар шақырды және Пиреней тауларын Галлияға өтуге дайындалды. Көптеген адам келді, ол Пиренейді негізінен арабтардан құралған әскермен кесіп өтті. Әмір Абд әл-Рахман Гаскония мен Аквитания арқылы өтті, бір арабтың сөзінше, "Бұл әскер барлық жерді құртатын дауылдай өтті", Бородо қаласын тонап, басып алды, қаланың сыртындағы шайқаста Аквитания герцогы Одоны жеңгеннен кейін, содан кейін Гаронна өзені шайқасында герцог Одоның тағы бір әскерін жеңді – батыс жылнамаларында айтылғандай, "Қанша адам өлгенін тек Құдай ғана біледі". 721 жылы Одо Тулузаны мұсылман әскерін күтпеген шабуылмен жеңіп, босатып алғаннан өзгеше, бұл жолы оның әскері мұсылман атты әскерімен ашық шайқаста кездесіп, толығымен талқандалды. Сонымен қатар, Тулуза шайқасында Одоға қарсы шыққан мұсылман күштері көбінесе жеңіл жаяу әскері болды және олар жақсы жауынгерлер болғанымен, бұл жолы әмір әкелген араб атты әскерінің деңгейіне ең болмаса да жақын емес еді.

Тур шайқасы

Одо қалған ақсүйектерімен бірге көмек сұрап Карл Мартелге қашты. Карл Дунайда жорық жүргізіп жатқанда, оған хабар жетті. Мартелдің көп жылдар бойы онымен бірге науқанда болған тәжірибелі кәсіби жаяу әскері болды және ол әскерін Аквитанияға қарай жылдам маршпен жетеледі. Ол шамамен 30 мың галлдар мен немістерден тұратын әскер құрды. Басып кірген күштер, франктардың Римнің құлауынан кейін Еуропаны қиратқан түрлі варвар тайпаларының бірі емес екеніне сенбеді, сондықтан олардың күшін алдын ала зерделемеді. Олар сондай-ақ Карл Мартелді дұрыс бағаламады, ол Пиренейлер арқылы христиандық Еуропаның ортасына дейін Халифаттың кеңеюіне жол бермеуге бекінген еді. Бұл 732 жылы Луара өзенінің оңтүстігіндегі Пуатьеге жақын жерде Абд әл-Рахманның жеңілісіне әкелген қателік болды. Франктардың басшысы шайқас алаңын өзі таңдады. Ол әскерін таулар арқылы жүргізіп, ашық жолдардан жалтап, биік, орманды жазыққа орналасқанша көзге түспеді. Мартел шайқас алаңын мұқият таңдады, өйткені оның орнын қоршап тұрған төбелер мен ағаштар мұсылман атты әскеріне үлкен кедергі келтіретінін білді. Екі әскер жеті күн бойы ұсақ шайқастар мен маневрлер жасады, исламдық күштер барлық шабуыл жасаушы топтарын қайтарды, сондықтан жетінші күні олардың әскері толық күшінде болды. Мартел де күшейте түсу алды, бірақ көптеген тарихшылар оның шайқаста қарсыластарынан көп кем болғанына келіседі. Мартел өзінің әскерін мұсылман ауыр атты әскеріне қарсы тұру үшін ежелгі грек фалангасына ұқсас үлкен шаршы құрап соғысуға дайындады. Франктар күні бойы қорғаныс позициясын ұстап тұрды және мұсылман ауыр атты әскерінің қайта-қайта шабуылдарын тойтарды. Льюис айтқандай, мұсылман әскерлерімен олардың отбасылары да бірге болған. Қаза тапқандардың арасында әйелдер мен күңдер де болды. Лагерь тоналып жатқанын сезген Абд әл-Рахманның үлкен тобы шайқастан бас тартып, олжаларын құтқаруға қайтып келді. Осылайша Абд әл-Рахман франк жаяу әскерінің алдында әлсіреп қалды және өз адамын жинауға тырысқанда шайқаста қаза тапты. Мұсылман әскерінің жеңілісіне бір себеп олардың соғыс олжасына қызығушылығы болды; екіншісі – түрлі этникалық және тайпалық топтар арасындағы дау-жанжалдар, бұл аман қалған генералдардың Абд әл-Рахманның орнын басатын бір қолбасшыға келісе алмауына әкелді. Оның өлімінен кейін саяси фракциялар, нәсілдік және этникалық бәсекелестіктер, жеке басының қақтығыстары туды. Халифаттың түкпір-түкпірінен жиналған түрлі ұлттар мен этностар және аман қалған генералдар келесі күні оларды жетекке алатын қолбасшыны таңдауға келісе алмады. Кез келгенін таңдауға келмейтін жағдай, әлі де қауіпті әскердің толыққанды кері шегінуіне себеп болды.

Салдары

Араб тарихшылары бірауыздан Абд әл-Рахманды әділ және қабілетті әкімші және қолбасшы ретінде мақтап, оған әл-Андалустың ең жақсы губернаторы атағын берді. Ол әл-Андалуста басқа билеушілер кезінде туған этникалық және тайпалық дау-дамайларға араласпады. Оның билеуші ретінде орны ауыспайтындығын Тур шайқасынан кейін болған оқиғалар көрсетті. Оның басшылығы мен нұсқауы болмағанда, қалған қолбасшылар ертесіне шайқасқа қайта кіру үшін кімді басшы етіп тағайындау керектігіне келісе алмады. Сондықтан Абд әл-Рахманның өлімі ислам және әлемдік тарихқа терең әсер етті. Оның ұлы 736 жылы халифаның бұйрығымен Галлияға тағы бір жорық жасауға тырысты, бұл жолы теңіз арқылы. Бұл теңіз жорығы 736 жылы Нарбоннаға қонды, бірден мұсылман Арлесін нығайтып, ішкі аймаққа қарай жылжыды. Шарль тағы да мұсылмандардың провансальдық бекіністеріне шабуыл жасады. 736 жылы ол Ломбардтар патшасы Лютпрандтың көмегімен Монфрин мен Авиньонды, сондай-ақ Арль мен Экс-ан-Провансты басып алды. 725 жылдан бері мұсылмандар бақылауында болған Ним, Агде және Безиер қалалары да оның қол астына көшті, олардың бекіністері және қалалардың өзі де қиратылды. Ол Арльде мұсылман әскерін талқандады, олар қаладан шабуылға шыққанда, содан кейін тікелей шабуыл жасап қаланы басып алды және мұсылмандық кеңею үшін бекініс ретінде қайта пайдалануға жол бермеу үшін өртеп жіберді. Ол жылдам қозғалып, Нарбоннаның сыртындағы Берре өзені жанындағы үлкен әскерді жеңді, бірақ қаланы алу үшін қамау машиналарын жеткілікті болмады.