Харижиттер: Исламның ерте қарсыласушы тобы

Кіріспе

Ертедегі исламдық бүлікшіл секта – Хариджилер (الخوارج, жалғыздығы – خارجي) – Бірінші фитна (656–661) кезінде пайда болған исламдық секта. Алғашқы хариджилер 657 жылы Сиффин шайқасында өзінің қарсыласы Муавиямен келіссөздер арқылы қақтығысты реттеуге келіскен Әлидің жақтастары болды. Олар "үкім тек Аллаға тән" деп мәлімдеді, бұл олардың ұраны болды, және Муавия сияқты көтерілісшілерге қарсы күресу және Құранның нұсқауларына сәйкес жеңу қажет екенін айтты. 658 жылы Нахраван шайқасында Әли хариджилерді жеңді, бірақ олардың көтерілісі жалғасты. 661 жылы Нахравандағы жеңіліске кек қайтару ниетімен бір хариджит Әлиді өлтірді. 661 жылы Муавия Омейяд халифалығын құрғаннан кейін, оның әкімдері хариджилерді бақылауда ұстады. Екінші фитна (680–692) салдарынан туған билік вакуумы хариджилердің үкіметке қарсы көтерілісін қайта бастауға мүмкіндік берді, ал Азарика және Наждат тайпалары Парсы мен Арабияның үлкен аумақтарын бақылауға алды. Ішкі даулар мен жікке бөліну оларды 696–699 жылдары Омейядтар жеңгенге дейін едәуір әлсіретті. 740 жылдары халифат бойынша кең ауқымды хариджит көтерілістері болды, бірақ олардың барлығы ақырында басылды. Хариджиттік көтерілістер Аббасид халифалығында (750–1258) да жалғасты, бірақ ең белсенді хариджиттік топтар біртіндеп жойылды. Олардың орнына Оман мен Солтүстік Африканың кейбір бөліктерінде әлі күнге дейін өмір сүретін, белсенді емес Ибадия тармағы келді. Олар екінші мұсылман азаматтық соғысы мен одан кейінгі кезеңдегі хариджилермен байланыстарын жоққа шығарып, оларды экстремистер деп айыптады. Хариджилер кез келген мұсылманның, оның тегі мен ұлтына қарамастан, халифа болуға лайықты екенін, егер ол моральдық тұрғыдан мінсіз болса, сенді. Күнә жасаған халифаларға қарсы көтеріліп, оларды құлату – мұсылманның міндеті еді. Көптеген хариджиттік топтар ауыр күнә жасаған мұсылмандарды күпірлікке (куфр; жекеше – кафир) ұқтырып, ең белсенділері олардың өлтірілуінің рұхсат етілгенін жариялады, егер олар тәубе етпесе. Көптеген хариджилер шешен әрі ақын болды, олардың поэзиясының басты тақырыптары – тақуалық және шейіттік. VIII-IX ғасырлардағы хариджилер теологиялық пікірталастарға қатысып, осы арқылы негізгі ислам теологиясына үлес қосты. Хариджиттер тарихы мен ілімдері туралы бізге белгілі мәліметтер IX-X ғасырлардағы хариджит емес авторлардың еңбектерінен алынған және олар осы сектаға қарсы көзқарас білдіреді. Хариджиттердің тарихының өзіндік нұсқасының болмауы олардың нақты ниеттерін анықтауды қиындатады. Дәстүрлі мұсылман тарихнамасы мен басым көпшілік мұсылмандар хариджилерді мұсылман қауымынан шығып кеткен діни экстремистер деп қарастырды. Көптеген қазіргі мұсылман экстремистік топтары радикалдық идеологиясы мен жанжалшылдығы үшін хариджиттермен салыстырылады. Екінші жағынан, кейбір қазіргі араб тарихшылары хариджилердің теңдік және демократиялық бейімділіктерін атап көрсетті. Қазіргі заманғы академиялық тарихшылар хариджиттік құбылысты таза діни себептерге, экономикалық факторларға немесе бедуин (көшпелі арабтардың) ұйымдасқан мемлекет құруға қарсы күресіне байланыстырады, ал кейбіреулері осы қозғалыстың Сиффинде басталғаны туралы дәстүрлі түсіндіруді жоққа шығарады.

Early Islamic rebellious sect

The Kharijites (الخوارج, singular خارجي) were an Islamic sect which emerged during the First Fitna (656–661). The first Kharijites were supporters of Ali who rebelled against his acceptance of arbitration talks to settle the conflict with his challenger, Mu'awiya, at the Battle of Siffin in 657. They asserted that "judgment belongs to God alone," which became their motto, and that rebels such as Mu'awiya had to be fought and overcome according to Qur'anic injunctions. Ali defeated the Kharijites at the Battle of Nahrawan in 658, but their insurrection continued. Ali was assassinated in 661 by a Kharijite dissident seeking revenge for the defeat at Nahrawan. After Mu'awiya established the Umayyad Caliphate in 661, his governors kept the Kharijites in check. The power vacuum caused by the Second Fitna (680–692) allowed for the resumption of the Kharijites' anti government rebellion, and the Kharijite factions of the Azariqa and Najdat came to control large areas in Persia and Arabia. Internal disputes and fragmentation weakened them considerably before their defeat by the Umayyads in 696–699. In the 740s, large scale Kharijite rebellions broke out across the caliphate, but all were eventually suppressed. Although the Kharijite revolts continued into the Abbasid Caliphate (750–1258), the most militant Kharijite groups were gradually eliminated. They were replaced by the non activist Ibadiyya, who survive to this day in Oman and some parts of North Africa. They, however, deny any links with the Kharijites of the Second Muslim Civil War and beyond, condemning them as extremists. The Kharijites believed that any Muslim, irrespective of his descent or ethnicity, qualified for the role of caliph, provided he was morally irreproachable. It was the duty of Muslims to rebel against and depose caliphs who sinned. Most Kharijite groups branded as unbelievers (kuffar; sing. kafir) Muslims who had committed a grave sin, and the most militant declared killing of such unbelievers to be licit, unless they repented. Many Kharijites were skilled orators and poets, and the major themes of their poetry were piety and martyrdom. The Kharijites of the eighth and ninth centuries participated in theological debates and, in the process, contributed to mainstream Islamic theology. What is known about Kharijite history and doctrines derives from non Kharijite authors of the ninth and tenth centuries and is hostile toward the sect. The absence of the Kharijite version of their history has made unearthing their true motives difficult. Traditional Muslim historical sources and mainstream Muslims have viewed the Kharijites as religious extremists who left the Muslim community. Many modern Muslim extremist groups have been compared to the Kharijites for their radical ideology and militancy. On the other hand, some modern Arab historians have stressed the egalitarian and proto democratic tendencies of the Kharijites. Modern, academic historians are generally divided in attributing the Kharijite phenomenon to purely religious motivations, economic factors, or a Bedouin (nomadic Arab) challenge to the establishment of an organized state, with some rejecting the traditional account of the movement having started at Siffin.

Этимология

Әл-Харижи термині бірінші фетна кезінде халифа Әлидің әскерін тастап кеткендері үшін олардың қарсыластары тарапынан экзоним ретінде қолданылды. Бұл термин араб тіліндегі [[:wikt:خ ر ج]] түбірінен шыққан, негізгі мағынасы – "тастап кету" немесе "шығу", мысалы, негізгі сөз [[:wikt:خرج, ḵẖaraja, "шығу". Хауариж термині жекеше түрі Харижиден "Харижиттер" деп ағылшын тіліне аударылған. Олар өздерін әл-Шурат ("Айырбастаушылар") деп атады, олар ислам дінінің кітаптары мен философиясы аясында бұл атаудың "өмірлік дүниені (әл-Дунья) ахиреттік өмірге (Алламен бірге) (әл-Ахира) айырбастағандар" дегенді білдіретінін түсіндірді.

Бастапқы және классикалық көздер

Ибадияның жалғыз сақталған хариджиттік сектасының авторларының еңбектерінен және хариджиттік емес еңбектердегі үзінділерден басқа, негізгі хариджиттік дереккөздер сақталған жоқ. Аталғандар ақпараттың басты көзі болғандықтан және кейінгі кезеңдерге жатқандықтан, хариджиттік материал берілу, жинау және жіктеу барысында өзгерістерге және бұрмалауларға ұшырады. Хариджиттік емес дереккөздер негізінен екі санатқа бөлінеді: тарихтар және ерезиографиялық еңбектер – «фирақ» (секталар) әдебиеті. Тарихтар нақты оқиғалардан әлдеқайда кейін жазылған, ал ертедегі мұсылмандар арасындағы көптеген діни және саяси даулар сол кезде шешілген болатын. Осы еңбектердің сүнни және шиит авторлары жаңадан қалыптасқан ортодоксияның өкілдері ретінде бастапқы оқиғаларға осы ортодоксалдық көзқарас арқылы қарады. Дегенмен, хариджиттер туралы ақпараттың көп бөлігі екінші санатқа жатады. Бұл дереккөздер ашық түрде polemikalyқ сипатта, себебі авторлар өз секталарын түпнұсқа исламның нағыз өкілі ретінде көрсетуге тырысып, хариджиттерге жаулық танытады. Екі санаттағы авторлар бұрынғы хариджиттік және хариджиттік емес дереккөздерді пайдаланғанмен, қазір сақталмаған олардың оқиғаларды баяндауы әдеби топостармен күшті өзгертілген. Ислам пайғамбары Мұхаммедке (ﷺ) қатысты 73 сектаның пайда болатыны және олардың біреуі ғана құтылатыны (аль-фирқа әл-нажья), ал қалғаны адасқан деп есептелетіні туралы хадис негізінде, ерезиографтар негізгі назарды адасқан секталарды жіктеуге және олардың еретикалық ілімдеріне аударды. Осының салдарынан, кейбір секталардың көзқарастары жіктеу схемаларына сәйкес өзгертілді, ал кейде тіпті ойдан шығарылған секталар да ойлап табылды. Сонымен қатар, хабарламалар көбінесе шатастырылып, қарама-қайшы келеді, бұл «не болғанын» анықтауды және кейінірек қосылған элементтерден азат хариджиттердің нағыз ниеттерін анықтауды өте қиын етеді. Тарихшылар Ханна Лена Хагеманн мен Питер Веркиндереннің айтуынша, дереккөздер кейде хариджиттерді басқа, тікелей қатысы жоқ мәселелерді шешу үшін әдеби құрал ретінде пайдаланған, мысалы, «Әлидің мәртебесі, қауымдық жанжалдардың қаупі немесе бүлік жасаудың құқықтық аспектілері». Ал Ибади дереккөздері агиографиялық сипатта және топтың өзіндік ерекшелігін сақтауға бағытталған. Осы мақсатта ертедегі хариджит көтерілістерін және олардың басшыларын романтизациялау және топтық сәйкестіктің тірегі ретінде бағалау үшін кейде оқиғалар жасалады немесе нақты оқиғалар өзгертіледі. Олар да басқа хариджиттік топтарға қарсы. Дереккөздер – Ибади, тарихнамалық немесе ерезиографиялық – оқиғаларды нақты болғандай баяндамайды. Олар авторлардың осы оқиғаларға қалай қарағанын және оқырмандарының да солай қарауына қалай ықпал етуге тырысқанын көрсетеді. Тарихнамалық санаттағы дереккөздерге әл-Табари тарихы (923 ж. қайтыс болған), әл-Баладуридің «Ансаб әл-Ашраф» (892 ж. қайтыс болған), әл-Мубаррадтың «әл-Камиль» (899 ж. қайтыс болған) және әл-Масудидің «Алтын алаптары» (956 ж. қайтыс болған) кіреді. Басқа да маңызды дереккөздерге Ибн Асир (1233 ж. қайтыс болған) және Ибн Касирдің (1373 ж. қайтыс болған) тарихтары жатады, бірақ олардың көп бөлігі әл-Табариден алынған. Бұл тарихнамалық дереккөздердегі ақпараттың негізі Әбу Михнаф (773 ж.т.), Әбу Убайда (825 ж.т.) және әл-Мада'ини (843 ж.т.) сияқты бұрынғы тарихшылардың еңбектеріне негізделген. Ерезиографиялық санаттың авторларына әл-Аш'ари (935 ж. қайтыс болған), әл-Бағдади (1037 ж. қайтыс болған), Ибн Хазм (1064 ж. қайтыс болған), әл-Шахрастани (1153 ж. қайтыс болған) және басқалар жатады. Сақталған Ибади еңбектерінің ішінде VIII ғасырдағы Сәлім ибн Дхакуанның ерезиографиялық жазуы ерекше орын алады. Ол Ибадизмді экстремистік деп саналатын басқа хариджиттік топтардан ажыратады. Аль Кашф ва'л Баян, 12-ғасырдағы аль Калхатидің еңбегі, Ибади ерезиографиясының тағы бір мысалы болып табылады және хариджиттердің шығу тегі мен хариджиттік қозғалыстағы бөлінулерді талқылайды.

Almost no primary Kharijite sources survive, except for works by authors from the sole surviving Kharijite sect of Ibadiyya, and excerpts in non Kharijite works. As the latter are the main sources of information and date to later periods, the Kharijite material has suffered alterations and distortions during transmission, collection, and classification. Non Kharijite sources fall mainly into two categories: histories and heresiographical works—the so called firaq (sects) literature. The histories were written significantly later than the actual events, and many of the theological and political disputes among the early Muslims had been settled by then. As representatives of the emerging orthodoxy, the Sunni as well as Shi'a authors of these works looked upon the original events through the lens of this orthodox viewpoint. The bulk of information regarding the Kharijites, however, comes from the second category. These sources are outright polemical, as the authors tend to portray their own sect as the true representative of original Islam and are consequently hostile to the Kharijites. Although the authors in both categories used earlier Kharijite as well as non Kharijite sources, which are no longer extant, their rendering of the events has been heavily altered by literary topoi. Based on a hadith (saying or tradition attributed to the Islamic prophet Muhammad) prophesying the emergence of 73 sects in Islam, of which one would be saved (al firqa al najiya) and the rest doomed as deviant, the heresiographers were mainly concerned with classifying what they considered to be deviant sects and their heretical doctrines. Consequently, views of certain sects were altered to fit into classification schemes, and sometimes fictitious sects were invented. Moreover, the reports are often confused and contradictory, rendering a reconstruction of 'what actually happened' and the true motives of the Kharijites, which is free of later interpolations, especially difficult. According to the historians Hannah Lena Hagemann and Peter Verkinderen, the sources sometimes used the Kharijites as a literary tool to address other issues, which were otherwise unrelated to the Kharijites, such as "the status of Ali, the dangers of communal strife, or the legal aspects of rebellion". The Ibadi sources, on the other hand, are hagiographical and are concerned with preserving the group identity. Toward this purpose, stories are sometimes created, or real events altered, in order to romanticize and valorize early Kharijite revolts and their leaders as the anchors of the group identity. These too are hostile to other Kharijite groups. The sources, whether Ibadi, historiographical, or heresiographical, do not necessarily report events as they actually happened. They rather show how their respective authors viewed, and wanted their readers to view, these events. The sources in the historiographical category include the History of al Tabari (d. 923), Ansab al Ashraf of al Baladhuri (d. 892), al Kamil of al Mubarrad (d. 899), and [[Meadows of Gold of al Mas'udi (d. 956). Other notable sources include the histories of Ibn Athir (d. 1233), and Ibn Kathir (d. 1373), but these have drawn most of their material from al Tabari. The core of the information in these historiographical sources is based on the works of earlier historians like Abu Mikhnaf (d. 773), Abu Ubayda (d. 825), and al Mada'ini (d. 843). The authors of the heresiographical category include al Ash'ari (d. 935), al Baghdadi (d. 1037), Ibn Hazm (d. 1064), al Shahrastani (d. 1153), and others. Notable among the surviving Ibadi works is the eighth century heresiographical writing of Salim ibn Dhakwan. It distinguishes Ibadism from other Kharijite groups which it treats as extremists. Al Kashf wa'l Bayan, a 12th century work by al Qalhati, is another example of Ibadi heresiographies and discusses the origins of the Kharijites and the divisions within the Kharijite movement.

Шығу тегі

Хариджилер Ислам дінінде пайда болған алғашқы тоқсан болды. Олар 656 жылы үшінші халифа Османның өлтірілуінен кейін мұсылман қауымы (умма) үстіндегі саяси билік үшін күрес кезінде туындады. Османның билігінің соңғы жылдары мұсылман қауымындағы көптеген топтардың наразылығы күшейді. Оның өз туыстарын жақтауы мен байытуы Мединадағы мұсылман элитасының наразылығын тудырды. Ирак пен Мысырдың жаулап алынған аймақтарындағы Куфа және Фустат гарнизондық қалаларының алғашқы мұсылман қоныстанғандары осы кезеңде өздерінің мәртебесіне бірнеше факторлар қауіп төндіріп тұрғанын сезінді. Бұл Османның провинциялық істерге араласуы, Арабиядан үнемі келіп жатқан тайпалардың көптігінен гарнизондық қалалардың тығыздығы, жаулап алудан түскен кірістің азаюы және исламға дейінгі тайпалық дворяндардың ықпалының артуы болды. 656 жылы Ирактан келген ерте қоныстанғандардың, «құрра» (дегені «Құранды жатқа айтушылар») деп аталғандарының, және Мысырлықтардың наразылығы ашық көтеріліске ұласты. Мединаның наразы элитасының ынталандыруымен көтерілісшілер Мединаға беттеп, 656 жылдың маусымында Османды өлтірді. Оның өлтірілуі азамат соғысына себеп болды. Осыдан кейін Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы Әли Медина халқы мен көтерілісшілердің көмегімен халифа болды. Бірақ ол көп ұзамай Мұхаммедтің жесірі Айша және Мұхаммедтің ерте серіктері Талха ибн Убайд Алла мен Зубайр ибн әл-Аувамнан қарсылыққа тап болды. Олар оның сайлануы жарамсыз деп есептеді, себебі ол Османның өлтірушілеріне қатысты, сондықтан жаңа халифаны сайлау үшін шура (консультативтік кеңес) шақыру қажет болды. Әли 656 жылдың қараша айында Түйе шайқасында оларды жеңді. Кейіннен Османның туысы және Сирияның әкімі Муавия ибн Әби Суфян, Османның өлтірушілері Әлидің лагерінде болды және жазаланбады деп, Әлидің сайлануын сынады. 657 жылдың шілдесінде Сиффин шайқасында екеуі бір-бірімен кездесті. Жеңіліске ұшыраған Муавия өз әскерлеріне соғысты тоқтатып, бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін найзаларына Құран жапырақтарын (масахиф) көтеруді бұйырды. Әли әскеріндегі құрралар бұл әрекетке қозғалды, оны Құдайдың кітабына шақыру деп түсінді және Әлиден соғысты дереу тоқтатуды талап етті. Бастапқыда ол келіспесе де, құрралардың қысымы мен зорлық-зомбылықпен қорқытуынан кейін ол мойынсұнды. Әли мен Муавияның өкілдерінен тұратын төрелік комиссиясы Құран мен сүннетке сәйкес дауды шешу үшін құрылды. Әли әскерінің көпшілігі келісімді қабылдады, бірақ бір топ, оның ішінде көптеген Тамим тайпалықтары, төрелікке қарсы шығып, «өкім тек Құдайға ғана тиесілі» (ла хукма илла лиллаһ) деген ұран көтерді.

The Kharijites were the first sect to arise within Islam. They originated during the First Fitna, the struggle for political leadership over the Muslim community (umma), following the assassination in 656 of the third caliph Uthman
The later years of Uthman's reign were marked by growing discontent from multiple groups within the Muslim community. His favoritism and enrichment of his Umayyad relatives was disdained by the Muslim elite in Medina. The early Muslim settlers of the garrison towns of Kufa and Fustat, in the conquered regions of Iraq and Egypt, felt their status threatened by several factors during this period. These were Uthman's interference in provincial affairs, overcrowding of the garrison towns by a continuous tribal influx from Arabia, diminishing revenue from the conquests, and the growing influence of the pre Islamic tribal nobility. Opposition by the Iraqi early comers, who became known as the qurra (which probably means 'the Qur'an reciters'), and the Egyptians turned into open rebellion in 656. Encouraged by the disaffected Medinese elite, the rebels marched on Medina, killing Uthman in June 656. His murder sparked the civil war. Afterward, Muhammad's cousin and son in law Ali became caliph with the help of the people of Medina and the rebels. He was soon challenged by Muhammad's widow, A'isha, and Muhammad's early companions, Talha ibn Ubayd Allah and Zubayr ibn al Awwam, who held that his election was invalid as it involved Uthman's murderers and hence a shura (consultative assembly) had to be called to elect a new caliph. Ali defeated them in November 656 at the Battle of the Camel. Later, Mu'awiya ibn Abi Sufyan, Uthman's kinsman and the governor of Syria, denounced Ali's election, holding that Uthman's murderers were in Ali's camp and evaded punishment. The two faced each other at the Battle of Siffin in July 657. On the verge of defeat, Mu'awiya ordered his soldiers to hoist leaves of the Qur'an (masahif) on their lances, a signal to stop the fight and negotiate peace. The qurra in Ali's army were moved by the gesture, which they interpreted as an appeal to the Book of God, and demanded that Ali halt the fighting immediately. Although initially unwilling, he yielded under pressure and threats of violence against him by the qurra. An arbitration committee composed of representatives of Ali and Mu'awiya was established with a mandate to settle the dispute according to the Qur'an and the sunna. While most of Ali's army accepted the agreement, one group, which included many Tamim tribesmen, vehemently objected to the arbitration and raised the slogan 'judgment belongs to God alone' (la hukma illa li llah).

Харура

Әли өзінің астанасы Куфаға қайтып келе жатқанда, оның әскерінде төрелікке қарсы наразылық кеңінен тарады. Шамамен 12 000 адам әскерден бөлініп, Куфаға жақын орналасқан Харурада лагерь құрды. Осылайша олар харуриттер деп аталды. Олар Усманның жолыққандықпен (немесе туысқандықпен) және Құранға сәйкес билік етпегені үшін өлтірілуге лайық екенін, Әлидің заңды халифа, ал Муавияның көтерілісші екенін жариялады. Олар Муавияның көтерілісші болғандықтан төрелікке құқығы жоқ екенін, керісінше, ол тәубе еткенше оған қарсы күресу керек екенін, Құран аятына сілтеме жасай тұрып, анық айтты:

Олар Әлидің төрелікке келісу арқылы Алланың үкімін (hukm) қабылдамаудың үлкен күнәсін жасағанын және Алланың ашық бұйрығын адамның пікірімен алмастыруға тырысқанын айтты. Осыдан туындаған ұраны – «Үкім тек Аллаға тән». Олар осы сөзді ұран ретінде алғаш рет қабылдап, мухаккима деп аталды. Әли Харура лагеріне барып, наразылардың қолдауын қайтаруға тырысты, олардың өзінің наразылығына қарамастан төрелік ұсынысын қабылдауға оны мәжбүр еткенін айтты. Олар өздерінің күнә жасағанын мойындады, бірақ олар тәубе еткендерін айтып, одан да солай істеуін сұрады. Әли де жалпы және түсініксіз түрде осылай жасады. Харурадағы әскерлер Әлиге адалдықтарын қайта беріп, алты ай ішінде Муавияға қарсы соғысты жаңарту шартымен Куфаға оралды.

Нахраван

Али төрелік іс процесін айыптаудан бас тартты, ол Харурадағы әскерлермен келісімге келгеніне қарамастан жалғасты. 658 жылдың наурыз айында Әли Әбу Мұса әл-Аш’ари басқаратын делегацияны келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Төрелікке қарсы болған әскерлер Әлидің үкімділігін айыптап, ізгі ниетті Абдалла ибн Вахб әл-Расибиді халифа етіп сайлады. Олар із жасырып, шағын топтарға бөлініп, Тигр өзенінің шығыс жағалауындағы Нахраван деген жерге көшіп кетті. Олардың Басрадан келген шамамен 500 серігі хабардар болып, Нахраванға қосылды, олардың саны 4000-қа дейін жетті деген хабар бар. Олар Әли мен оның ізбасарларын сенімсіздер деп жариялады және олардың пікірлерін бөліспеген бірнеше адамды өлтірді деп есептеледі. Осы уақытта төрешілер Усманды көтерілісшілердің әділетсіз өлтіргенін мәлімдеді. Олар ешқандай маңызды мәселелер бойынша келісе алмады және процесс тоқтап қалды. Әли Әбу Мұсаның және Муавияның бас төрешісі Амр ибн әл-Астың әрекеттерін Құран мен сүннетке қайшы деп айыптап, жақтастарын Муавияға қарсы жаңа соғысқа шақырды. Ол харижиттерді бұрынғыдай өзіне қосылуға шақырды. Олар оның адасқанын мойындап, тәубе еткенше күтіп, бас тартты. Келісімге мүмкіндік жоқ екенін көріп, Әли оларсыз Сирияға аттануға шешім қабылдады. Бірақ жол жүрісінде харижиттердің бір саяхатшыны өлтіргені, содан кейін тергеуге жіберілген елшісін өлтіргені туралы хабарды естіді. Оның ізбасарлары, Куфадағы отбасылары мен мүлкі үшін қорқып, харижиттермен бірінші кезекте айналысуын ұсынды. Харижиттер кісі өлтірушілерді тапсырудан бас тартқаннан кейін, Әлидің әскері олардың лагеріне шабуыл жасап, Нахраван шайқасында (шілде 658) оларға ауыр күйреуді сыйлады, онда әл-Расиби мен оның көптеген жақтастары қаза тапты. Шамамен 1200 харижиттер бағынып, аман қалды. Бұл қанды оқиға харижиттердің Әлидің ізбасарларынан толық бөлінуіне әкелді, және олар халифалыққа қарсы көтерілістерді жалғастырды. Нахраваннан кейін Әли билігі кезінде орташа екі жүз адамнан тұратын бес шағын харижит көтерілісі басып жанылды. Харижиттердің кек алуға шақырулары нәтижесінде Әлиді харижит диссиденті Ибн Мулжим өлтірді. Ол 661 жылдың 26 қаңтарында Куфаның Ұлы мешітінде таңғы намаз оқып жатқанда уланған қылышпен Әлиді өлтірді.

Ali refused to denounce the arbitration proceedings, which continued despite the reconciliation with the troops at Harura. In March 658, Ali sent a delegation, led by Abu Musa al Ash'ari, to carry out the talks. The troops opposed to the arbitration thereafter condemned Ali's rule and elected the pious Abd Allah ibn Wahb al Rasibi as their caliph. In order to evade detection, they moved out of Kufa in small groups and went to a place called Nahrawan on the east bank of the Tigris. Some five hundred of their Basran comrades were informed and joined them in Nahrawan, numbering reportedly up to 4,000 men. They declared Ali and his followers as unbelievers, and are held to have killed several people who did not share their views. In the meantime, the arbitrators declared that Uthman had been killed unjustly by the rebels. They could not agree on any other substantive matters and the process collapsed. Ali denounced the conduct of Abu Musa and Mu'awiya's lead arbitrator Amr ibn al As as contrary to the Qur'an and the sunna, and rallied his supporters for a renewed war against Mu'awiya. He invited the Kharijites to join him as before. They refused, pending his acknowledgement of having gone astray and his repentance. Seeing no chance of reconciliation, Ali decided to depart for Syria without them. On the way, however, he received news of the Kharijites' murder of a traveler, which then was followed by murder of his envoy, who had been sent to investigate. He was urged by his followers, who feared for their families and property in Kufa, to deal with the Kharijites first. After the Kharijites refused to surrender the murderers, Ali's men attacked their camp, inflicting a heavy defeat on them at the Battle of Nahrawan (July 658), in which al Rasibi and most of his supporters were slain. Around 1,200 Kharijites surrendered and were spared. The bloodshed sealed the split of the Kharijites from Ali's followers, and they continued to launch insurrections against the caliphate. Five small Kharijite revolts following Nahrawan, involving about 200 men each, were suppressed during Ali's rule. The Kharijite calls for revenge ultimately led to Ali's assassination by the Kharijite dissident Ibn Muljim. The latter killed Ali with a poisoned sword while Ali was leading morning prayers on 26 January 661 in the Great Mosque of Kufa.

Муавияның тұсында

661 жылғы тамыз айында харижиттердің алғашқы жауы Мұавияның халифатқа көтерілуі харижиттердің көтерілісіне жаңа серпін берді. Нахравандағы харижиттер Әлимен соғысуға дайын болмағандықтан, майданнан кетіп, Мұавияға қарсы көтерілді. Бану Мурраның Фарва ибн Науфал әл-Ашжаидің басшылығымен олардың 500-ге жуығы Мұауияның Куфадан тыс жердегі Нухайладағы лагеріне шабуыл жасады. Келесі шайқаста харижиттер Мұавия әскерлерінің алғашқы шабуылдарын қайтарды, бірақ ақырында жеңілді және олардың көпшілігі қаза тапты. Куфан харижиттерінің тағы жеті көтерілісі, жеке көтерілістердегі көтерілісшілер саны 20-дан 400-ге дейін өзгерді, оларды губернатор әл-Муғира ибн Шуба жеңді. Бұл көтерілістердің ең танымалдары – әл-Муставрид ибн Улафаның көтерілісі, оны Куфан хариджиттері 663 жылы халифа деп таныды. 300-ге жуық ізбасарларымен Куфадан Бехрасирге көшіп барды. Мұнда ол губернатордың орынбасары Симақ ибн Убайд әл-Абсимен кездесіп, оны «дінге жаңалықтар енгізген және қасиетті кітапты жоққа шығарған» Усман мен Әлиді айыптауды ұсынды. Симақ бас тартты және әл-Муставрид онымен тікелей күресудің орнына Симақтың күшін қууға мәжбүрлеп, оларды шаршатып, бөлшектеуге шешім қабылдады. Басраның маңында Мадхарға қарай жылжыған әл-Муставридті Симақтың 300 күшті әскері басып алды. Әл-Муставрид осы кішкентай күшке төтеп бере алса да, Симақтың негізгі күштерінің Мақил ибн Қайс қолбасшылығымен келген кезде ол қайтадан Куфаға қарай қашып кетті. Макилдің 600 адамнан тұратын авангардынан қашып, әл-Муставрид Макилдің негізгі күштеріне күтпеген шабуыл жасап, оны жойды. Алдыңғы қарауыл сол арада қайта оралып, харижиттерге арт жағынан шабуыл жасады. Олардың барлығы дерлік қаза тапты. Куфан харидшілігі 663 жылы жойылып, Басра харижиттердің алауыздықтарының орталығы болды. Зыяд ибн Әбихи мен оның ұлы Убайд Алла ибн Зыяд, олар бірінен соң бірі Ирактың губернаторы болды, харижиттермен қатал қарым-қатынас жасады, және әдетте 70-ке жуық адам қатысқан бес харижиттік көтеріліс басылды. Олардың ішінде туыстары Қариб ибн Мурра әл-Азди мен Зуххаф ибн Захр әл-Тайидің өмірі ерекше болды. 672/673 жылдары олар Басрада 70 адамнан тұратын күшті топпен көтерілді. Олар Басраның көшелері мен мешіттерінде адамдарды кездейсоқ өлтіруге (исти’рад) қатысқан деп хабарланған, содан кейін бір үйге қамалған, сонда олар өлтіріліп, денелері айқышқа шегеленіп өлтірілген. Кейіннен Зыяд олардың ізбасарларын қатты қудалаған. Ибн Зыяд қауіпті деп санаған кез келген хариджитті түрмеге жапқан және оны ашық айыптаған бірнеше хариджитті жанкүйерлерін өлтірген. Бірінен соң бірі билік құрған жылдары Зияд пен оның ұлы 13000 хариджиттерді өлтірді. Осы қысым шараларының нәтижесінде кейбір харижиттер әскери іс-әрекеттен бас тартып, саяси бейбітшілікке кірісіп, діни нанымдарын жасырды. Квитистердің ең танымал бірі – Әбу Билал Мирдас ибн Удайя әл-Тәмими. Сиффиннен бөлініп шыққан алғашқы харижиттердің бірі болған ол Басрандықтар арасында жоғары бағаға ие болды. Ибн Зыядтың харижиттік әйелді азаптап өлтіруіне іліккен Әбу Билал Басрадан кетіп, 680/681 жылы 40 адаммен көтеріліске шықты. Ахвазда Басраның 2000 жасағын жеңгеннен кейін, ол оңтүстік Парс қаласында 3000-нан 4000-ға дейінгі үлкен әскерге қарсы шайқасты. Оның тағдыры квитшілерді қоздырып, кейінгі кезеңде хариджиттік күресшіліктің артуына ықпал етті.

The accession of Mu'awiya, the original enemy of the Kharijites, to the caliphate in August 661 provided the new impetus for Kharijite rebellion. Those Kharijites at Nahrawan who had been unwilling to fight Ali and had left the battlefield, rebelled against Mu'awiya. Under the leadership of Farwa ibn Nawfal al Ashja'i of the Banu Murra, some 500 of them attacked Mu'awiya's camp at Nukhayla (a place outside Kufa) where he was taking the Kufans' oath of allegiance. In the ensuing battle, the Kharijites repelled the initial sortie by Mu'awiya's troops, but were eventually defeated and most of them killed. Seven more Kufan Kharijite uprisings, with rebel numbers in individual revolts varying between 20 and 400, were defeated by the governor al Mughira ibn Shu'ba. The best known of these revolts was that of al Mustawrid ibn Ullafa, who was recognized as caliph by the Kufan Kharijites in 663. With about 300 followers, he left Kufa and moved to Behrasir. There, he confronted the deputy governor Simak ibn Ubayd al Absi and invited him to denounce Uthman and Ali "who had made innovations in the religion and denied the holy book". Simak refused and al Mustawrid, instead of engaging him directly, decided to exhaust and fragment Simak's forces by forcing them into pursuit. Moving onto Madhar near Basra, al Mustawrid was overtaken by a 300 strong advance party of Simak's forces. Although al Mustawrid was able to withstand this small force, he fled again toward Kufa when the main body of Simak's forces, under the command of Ma'qil ibn Qays, arrived. Eluding Ma'qil's advance guard of 600 men, al Mustawrid led a surprise attack on Ma'qil's main force, destroying it. The advance guard returned in the meantime and attacked the Kharijites from the rear. Nearly all of them were slain. Kufan Kharijism died out around 663, and Basra became the center of Kharijite disturbances. Ziyad ibn Abihi and his son Ubayd Allah ibn Ziyad, who successively became governors of Iraq, dealt harshly with the Kharijites, and five Kharijite revolts, usually involving around 70 men, were suppressed. Notable among these was that of the cousins Qarib ibn Murra al Azdi and Zuhhaff ibn Zahr al Tayyi. In 672/673 they rebelled in Basra with a 70 strong band. They are reported to have been involved in the random killing (isti'rad) of people in the streets and mosques of Basra before being cornered in a house, where they were eventually killed and their bodies crucified. Afterward, Ziyad is reported to have severely persecuted their followers. Ibn Ziyad jailed any Kharijite whom he suspected of being dangerous and executed several Kharijite sympathizers who had publicly denounced him. Between their successive reigns, Ziyad and his son are said to have killed 13,000 Kharijites. As a result of these repressive measures, some of the Kharijites abandoned military action, adopting political quietism and concealing their religious beliefs. Of the quietists, the best known was Abu Bilal Mirdas ibn Udayya al Tamimi. One of the earliest Kharijites who had seceded at Siffin, he was held in the highest esteem by the Basran quietists. Provoked by the torture and murder of a Kharijite woman by Ibn Ziyad, Abu Bilal abandoned Basra and revolted in 680/681 with 40 men. Shortly after defeating a 2,000 strong Basran force in Ahwaz, he fell to a larger army of 3,000 or 4,000 in Fars in southern Persia. His fate is said to have aroused the quietists and contributed to the increased Kharijite militancy in the subsequent period.

Екінші фетна

680 жылы Муавияның өлімінен кейін мұсылман қауымының басшылығы үшін азаматтық соғыс басталды. Хиджаз халқы (Мекке мен Медина орналасқан жерде) Муавияның ұлы және мұрагері Язидке қарсы көтерілді. Мекелік Абдалла ибн әл Зубайр, Зубайр ибн әл Әуамның ұлы, Язидтің ең көрнекті Хиджази қарсыласы болды. 683 жылы Язид көтерілісті басу үшін әскер жіберіп, Мекке қоршауға алынғанда, Басрадан хариджилер Ибн әл-Зубайрге көмектесті. Язид қарашада қайтыс болғаннан кейін Ибн әл-Зубайр өзін халифа деп жариялап, Усманның өлтірілуін ашық айыптады. Бұл екі әрекеті хариджилерді оның ісінен бас тартуға мәжбүр етті. Көпшілігі, соның ішінде Нафи ибн әл Азрақ және Наджда ибн Әмір әл Ханафи Басраға кетті, ал қалғандары Арабияның орталық бөлігіндегі Ямамаға, Әбу Талут Салим ибн Матардың басшылығымен жол тартты. Осы уақытта Ибн Зыядты Басрадағы тайпа басшылары қуғынға түсірді, содан кейін тайпалар арасында қақтығыс болды. Ибн әл-Азрақ және басқа да радикалды хариджилер қаланы басып алып, Ибн Зыядтың орынбасарын өлтіріп, 140 хариджитті түрмеден босатты. Біраз уақыттан кейін басралықтар Ибн әл-Зубайрді мойындады, ол Омар ибн Убайд Алла ибн Ма'марды қаланың әкімі етіп тағайындады. Омар Ибн әл-Азрақтың адамдарын Басрадан қудырып, олар Ахуазға қашып кетті.

Азарқа

Ахваздан Ибн әл-Азрақ Басра маңындағы елді мекендерге шабуыл жасады. Оның ізбасарлары өздерінің басшысының атымен Азарика деп аталды және дереккөздерде харижит топтарының ең екпінділері ретінде сипатталады, себебі олар исти’рад доктринасын қабылдады: харижит емес мұсылмандарды, оның ішінде әйелдер мен балаларын да ешқандай ажыратусыз өлтіру. 685 жылдың басында Басраның Зубайрид әкімі оларға қарсы әскер жіберді, ол Азариканы жеңіп, Ибн әл-Азрақ қаза тапты. Азарикалар Убайд Алла ибн Махузды жаңа басшы етіп сайлады, қайтадан бірікті, Зубайрид әскерін шегінуге мәжбүр етті және шабуылдарын жаңартты. Көбірек жеңіліске ұшырағаннан кейін Ибн әл-Зубайр өзінің ең қабілетті қолбасшысы Мухаллаб ибн Әби Суфраны Азарикаға қарсы жіберді. Мухаллаб 686 жылдың мамыр айында Силлабра шайқасында оларды жеңіп, Ибн Махузды өлтірді. Азарикалар Фарсқа шегінді. 686 жылдың соңында Мухаллаб жорығын тоқтатты, өйткені ол Куфаның Әлид билеушісі Мұхтар әл-Тақафиді бақылауға жіберілді, содан кейін Мосулдың әкімі болып тағайындалды. Азарикалар әл-Мадаинды тонады, содан кейін Исфаханды қоршады, бірақ жеңіліске ұшырады. Олар қашып, ақырында Кирманға жиналды. Жаңа басшы, Катари ибн әл-Фуджа’аның ықпалымен Азарикалар Басра маңына шабуыл жасады, содан кейін Мухаллаб оларды басып тастау үшін қайтадан жіберілді. Азарикалар Фарс пен Кирманнан ығыстырылмаса да, Мухаллаб олардың Иракқа ілгерілеуіне кедергі келтірді. Катари өзінің жеке монеталарын шығарып, «сенушілердің әмірі» (әмір әл-мұминін) халифалық атағын қабылдады. 691 жылы Омейядтар Иракты Зубайридтерден қайта басып алғаннан кейін, Омейяд князьдары Мухаллабтың қолбасшылығын өздеріне алды, бірақ Азарикадан ауыр жеңіліске ұшырады. 694 жылы Хаджадж ибн Юсуф Ирактың әкімі болып тағайындалды және Мухаллабты Азарикаға қарсы соғысқа жетекшілік етуге қайта тағайындады. Мухаллаб оларды Кирманға шегінуге мәжбүр етті, онда олар екі топқа бөлініп, 698-699 жылдары жойылды.

Надждат

Ахвазда болған кезінде Наджда Ибн әл-Азрақтан оның экстремистік идеологиясынан бас тартып ажырасты. Наджда өзінің ізбасарларымен бірге Ямамаға, Бану Ханифа тайпасының отанына көшіп кетті. Ол Әбу Талуттың харижиттік фракциясының басшысы болды, және оның есімімен Наджат деп аталды. Наджда Бахрейнді бақылауына алып, оған қарсы жіберілген 14 мыңдық Зубайрид әскерін кері қайтарды. Оның лейтенанты Атия ибн әл-Асвад жергілікті Джуланда билеушілерінен Оманды жаулап алды, бірақ олар бірнеше айдан кейін билігін қайта орнатты. Наджда 687 жылы Хадрамаут пен Йеменді басып алды, содан кейін Ибн әл-Зубайрдің астанасы Меккеге жақын Таиф қаласын жаулады. Осылайша, Наджда Арабияның көп бөлігін бақылап, Ибн әл-Зубайрді Хиджазда қоршап алды. Бірақ көп ұзамай, оның ізбасарлары Омейяд халифасы Абд әл-Маликпен хат алмасуы, әскерлеріне төленетін жалақының кешігуі, шарап ішкен әскерді жазаламауы және халифа Османның немере қызын босатуына наразылық білдірді. Осыдан ол адасқандық үшін қызметтен алынып, 691 жылы өлім жазасына кесілді. Атия бұрын-ақ Надждадан бөлініп, Шығыс Парсыдағы Систанға көшіп кеткен еді, және кейін сол жерде немесе Синдте қаза тапты. Систанда оның ізбасарлары Атавия және Аджарида сияқты түрлі секталарға бөлінді. Арабияда Әбу Фудейк Абд Алла ибн Тавр Наджаттың басшылығын өз қолына алып, бірнеше Зубайрид және кейіннен Омейяд шабуылдарын жеңді. 692 жылы Бахрейнде Омейяд әскерлері оны және 6 мың ізбасарын өлтірді. Саяси жағынан талқандалған Наджаттар қараңғылыққа сіңіп, шамамен Х ғасырда жоғалып кетті.

Ортақ дәрежелі хариджилер және олардың бөлшектелуі

Ересиографтардың есебіне сәйкес, алғашқы хариджиттер Екінші фитна кезінде төрт негізгі топқа бөлінді (usul al Khawarij; кейінгі барлық хариджиттер секталарының бастауы). Абдулла ибн Саффар (немесе Асфар) және Абдулла ибн Ибад басқарған орташа топ, хариджит еместерден бүлік шығару және бөліну мәселесінде радикалды Азариқа мен Надждатпен келіспеді. Содан кейін Ибн Саффар мен Ибн Ибадтың арасында хариджит еместердің діні туралы дау пайда болды, осыдан тағы екі секта – Суфрия және Ибадия туды. Барлық басқа жіктелмеген хариджиттік топтар Суфрияның тармақтары саналады. Осы схема бойынша, Джазира аймағының (солтүстік-батыс Ирак) хариджиттері, соның ішінде аскет Салих ибн Муссарих және тайпа басшысы Шабиб ибн Язид әш-Шайбани Суфриямен байланысты, сондай-ақ Үшінші фитна (744–750) кезінде Дахак ибн Кайс әш-Шайбанидің көтерілісімен де. Ибн Ибадтың қайтысынан кейін Ибадияға Джабир ибн Зайд пен Әбу Убайда Муслим ибн Әби Карима кезекпен жетекшілік еткендігі айтылады, ол Умайя кезеңінің соңына дейін созылды. Джабир – құрметті ғалым және риуаятшы, Абд әл-Малик пен Хаджаджпен достық қарым-қатынаста болды. Абд әл-Малик қайтыс болғаннан кейін Ибадия басшылары мен Хаджадж арасындағы қарым-қатынас нашарлады, себебі біріншілері белсенділікке (хуруж) ұмтыла бастады. Сондықтан Хаджадж олардың біразын Оманға жер аударып, қалғандарын түрмеге қамады. 714 жылы Хаджадж қайтыс болғаннан кейін босатылған Әбу Убайда Ибадияның келесі басшысы болды. Омейя халифаларын Ибади іліміне көндіруге тырысқаннан кейін, ол империяның әртүрлі аймақтарына ілімді тарату үшін миссионерлерді жіберді. Суфрия да миссионерлік қызмет арқылы Солтүстік Африка мен Оңтүстік Арабияға тарады. Суфрия Ибадияға сіңіріліп, ақырында жойылды. Ибади деректері де осы схемаға сәйкес келеді, онда Ибадия бастапқы Медине қауымының және Екінші фитнаға дейінгі хариджиттердің нағыз мұрагерлері ретінде көрінеді, бірақ Ибн Ибад аса маңызды емес, ал Джабир Әбу Билал Мирдасқа дейінгі қозғалыстың басшысы ретінде көрсетіледі. Қазіргі тарихшылар Ибн Саффарды аңыз тұлға деп санайды және Суфрия мен Ибадия секталары VII ғасырда болмағанын мәлімдейді. Хариджиттердің әртүрлі сенімдерін жіктеуге тырысқан ересиографтар, басқа топтарға сәйкес келмейтін топтарды қосу үшін Суфрияны ойлап тапқан болуы мүмкін. Осылайша, тек бір орташа хариджит ағыны болды, оны «Суфри» деп атаған шығар. Тарихшы Кит Левинштейннің пікірінше, бұл термин ертедегі тақуа хариджиттерден шыққан болуы мүмкін, себебі олардың шамадан тыс құлшылықтың нәтижесінде сары түсті (суфра) терісі болған. Орташалықтар Азариқа мен Надждаттың жауынгерлігін айыптады, бірақ нақты доктриналар жинағы болған жоқ. Джабир мен Әбу Убайда орташа қозғалыстағы маңызды тұлғалар болған болуы мүмкін. Орталықтар тек VIII ғасырда ғана нағыз Суфрия мен Ибадияға бөлінді, олардың арасындағы басты айырмашылық доктриналық емес, тайпалық байланыстар болды. Екінші фитна кезінде орталықтар белсенділік танытпады. Алайда, 690-шы жылдардың ортасында Хаджадждың қуғын-сүргініне жауап ретінде олар да жауынгерлік әрекеттерге кірісті. Олардың алғашқы көтерілісін 695 жылы Ибн Мусарри бастады, бірақ ол жеңіліспен аяқталды. Содан кейін бұл хариджиттер тобы Шабиб басшылығымен Куфа мен оның маңындағы аймақтарға үлкен қауіп төндірді. Шабиб шағын әскерімен (бірнеше жүз сарбаз) 695–696 жылдары бірнеше мың сарбазды Омейя әскерін жеңіп, Куфа қазынасын тонап, әл-Мадаинды басып алды. Шабиб әл-Мадаинден Куфаны басып алуға аттанды. Хаджадж бұрыннан-ақ Абд әл-Маликтен Сирия әскерлерін сұраған, ол Куфаның сыртында Шабибті жеңген 4000 сарбазды жіберді. Шабиб қашып бара жатқанда өзенге батып қайтыс болды, оның тобы жойылды, бірақ хариджиттер Жазирадағы беделін сақтап қалды.

According to the heresiographers' accounts, the original Kharijites split into four principal groups (usul al Khawarij; the mother sects of all the later Kharijites sects), during the Second Fitna. A moderate group, headed by Abd Allah ibn Saffar (or Asfar) and Abd Allah ibn Ibad, disagreed with the radical Azariqa and Najdat on the question of rebellion and separation from the non Kharijites. Ibn Saffar and Ibn Ibad then disagreed amongst themselves as to the faith of the non Kharijites, and thus came the two other sects: the Sufriyya and Ibadiyya. All the other uncategorized Kharijite subgroups are considered offshoots of the Sufriyya. In this scheme, the Kharijites of the Jazira region (north western Iraq), including the ascetic Salih ibn Mussarih and the tribal leader Shabib ibn Yazid al Shaybani are associated with the Sufriyya, as well as the revolt of Dahhak ibn Qays al Shaybani during the Third Fitna (744–750). After Ibn Ibad's death, the Ibadiyya are considered to have been led into the late Umayyad period successively by Jabir ibn Zayd and Abu Ubayda Muslim ibn Abi Karima. Jabir, a respected scholar and traditionist, had friendly relations with Abd al Malik and Hajjaj. Following the death of Abd al Malik, relations between the Ibadiyya leaders and Hajjaj deteriorated, as the former became inclined towards activism (khuruj). Hajjaj consequently exiled some of them to Oman and imprisoned others. Abu Ubayda, who was released after the death of Hajjaj in 714, became the next leader of the Ibadiyya. After unsuccessfully attempting to win over the Umayyad caliphs to the Ibadi doctrine, he sent missionaries to propagate the doctrine in different parts of the empire. Almost simultaneously, the Sufriyya also spread into North Africa and southern Arabia through missionary activity. Through absorption into the Ibadiyya, the Sufriyya eventually became extinct. Ibadi sources too are more or less in line with this scheme, where the Ibadiyya appear as the true successors of the original Medinese community and the early, pre Second Fitna Kharijites, though Ibn Ibad does not feature prominently and Jabir is asserted as the leader of the movement following Abu Bilal Mirdas. Modern historians consider Ibn Saffar to be a legendary figure, and assert that the Sufriyya and Ibadiyya sects did not exist during the seventh century. The heresiographers, whose aim was to categorize the divergent beliefs of the Kharijites, most likely invented the Sufriyya to accommodate those groups who did not fit neatly anywhere else. As such, there was only one moderate Kharijite current, which might have been called "Sufri". According to the historian Keith Lewinstein, the term probably originated with the pious early Kharijites because of their pale yellow appearance (sufra) caused by excessive worship. The moderates condemned the militancy of the Azariqa and Najdat, but otherwise lacked a set of concrete doctrines. Jabir and Abu Ubayda may have been prominent figures in the moderate movement. The moderates further split into the true Sufriyya and Ibadiyya only during the eighth century, with the main difference being tribal affiliations rather than doctrinal differences. During the Second Fitna, the moderates remained inactive. However, in the mid 690s they also started militant activities in response to persecution by Hajjaj. The first of their revolts was led in 695 by Ibn Musarrih, and ended in defeat and Ibn Musarrih's death. Afterward, this Kharijite group became a major threat to Kufa and its suburbs under Shabib. With a small army of a few hundred warriors, Shabib defeated several thousands strong Umayyad armies in 695–696, looted Kufa's treasury and occupied al Mada'in. From his base in al Mada'in, Shabib moved to capture Kufa. Hajjaj had already requested Syrian troops from Abd al Malik, who sent a 4,000 strong army which defeated Shabib outside Kufa. Shabib drowned in a river during his flight, his band was destroyed, but the Kharijites continued to maintain a presence in the Jazira.

Суфрия

Сегізінші ғасырдың басында Солтүстік Африка мен Оман жерінде Суфрия және Ибадия ағымдары кездеседі. Екеуі де түрлі тайпалармен байланыста болды және халықтың қолдауын алу үшін бәсекелестікке түсті. Омейяд әулетінің соңғы күндері 744 жылы Иракта ірі Суфри көтерілісі болды. Оны бастапқыда Саид ибн Бахдал әш-Шайбани, ал оның обадан қайтыс болғаннан кейін Дахак ибн Қайс әш-Шайбани басқарды. Империяның басқа аймақтарынан келген көптеген Суфрилермен бірігіп, ол 745 жылдың сәуірінде Куфаны, ал кейіннен Хаджаж тұсында аймақтық астана ретінде Куфаның орнын басып алған Васитті жаулап алды. Осы кезде тіпті Омейяд шенеуніктерінің бір бөлігі, соның ішінде бұрынғы халифалардың екі ұлы (Хишамның ұлы Сүлеймен және Омар ибн әл-Хатабтың ұлы Абдалла) оны халифа деп мойындап, оның қатарына қосылды. Дахак Мосулды басып алды, бірақ 746 жылы халифа Марван II-нің әскерлері оны өлтірді. Оның ізбасары Шейбан ибн Абд әл-Азиз әл-Яшкури Марван II тарапынан Мосулдан қуылды және шииттік көшбасшы Абдалла ибн Муавияға қосылу үшін Фарсқа қашты, ол Омейядтарға қарсы билік етті. Омейядтардың шабуылынан кейін олар тарап кетті, ал Шейбан Оманға қашып, 751 жылы жергілікті билеушілер тарапынан өлтірілді. 750 жылы Омейядтарды құлатқан Аббасидтер тұсында империяның шығыс бөлігіндегі Суфри көтерілістері шамамен екі ғасыр бойы жалғасты, бірақ олар көлемі шағын болды және оңай басылды. Дегенмен, 866–877 жылдары Абд әл-Хамид әл-Бажали және 880–896 жылдары Харун ибн Абд Алла әл-Бажали басқарған көтерілістерде Харижиттер Аббасидтерден Солтүстік Месопотамияны басып алып, салық жинады. VIII ғасырдың ортасында Солтүстік Африкада тыныш Харижиттер пайда болды. Олардың көпшілігі бербер текті болды және миссионерлік қызмет арқылы тартылды. Осы кезеңде Ибадия мен Суфрия арасындағы айырмашылық пайда болғандықтан, Ибадиямен байланысы жоқ топтар Суфриямен байланысты болды. 740 жыл шамасында Майсара әл-Матгари басшылығымен Суфрия Танжерде көтеріліс ұйымдастырып, қаланы Омейядтардан басып алды. Олар провинциялық астана - Кайруанға жорық жасады, бірақ оны жаулап ала алмады. Дегенмен, Солтүстік Африкадағы Суфрилердің наразылықтары Омейяд дәуірі бойы жалғасты. 750 жыл шамасында Суфри Мидраридтер қазіргі Мароккодағы Сиджилмасада әулет құрды. Әулет 909 жылы Фатимидтер қаланы басып алғанға дейін сақталды. Алайда, Мидраридтер қаланы Фатимидтердің үстемдігімен арасында 976 жылға дейін басқаруды жалғастырды. Солтүстік Африка Суфриясы кейін жоғалып кетті, ал олардың қалдықтары он немесе он бірінші ғасырларда Ибадияға сіңіп кетті.

Distinct Sufriyya and Ibadiyya sects are attested from the early eighth century in North Africa and Oman. The two differed in association with different tribal groups and competed for popular support. During the last days of the Umayyad empire, a major Sufri revolt erupted in Iraq in 744. It was at first led by Sa'id ibn Bahdal al Shaybani, and after his death from plague, Dahhak ibn Qays al Shaybani. Joined by many more Sufriyya from other parts of the empire, he captured Kufa in April 745 and later Wasit, which had replaced Kufa as the regional capital under Hajjaj. At this stage even some Umayyad officials, including two sons of former caliphs (Sulayman, son of Hisham and Abd Allah, son of Umar II), recognized him as caliph and joined his ranks. Dahhak captured Mosul, but was killed by the forces of the Caliph Marwan II in 746. His successor, Shayban ibn Abd al Aziz al Yashkuri, was driven out from Mosul by Marwan II and fled to Fars to join the Shi'a leader Abd Allah ibn Mu'awiya, who ruled in opposition to the Umayyads. Attacked there by the Umayyads, they dispersed and Shayban fled to Oman, where he was killed by the local leaders around 751. Under the Abbasids, who had toppled the Umayyads in 750, Sufri revolts in the eastern parts of the empire continued for almost two centuries, though at a small scale and were easily put down. However, in revolts led by Abd al Hamid al Bajali in 866–877 and by Harun ibn Abd Allah al Bajali in 880–896, the Kharijites gained control of northern Mesopotamia from the Abbasids and collected taxes. By the mid 8th century, the quietist Kharijites appeared in North Africa. They were mostly of Berber origin and were recruited through missionary activity. With the Ibadi–Sufri distinction emergent in this period, the groups with no Ibadi affiliation were associated with the Sufriyya. Around 740, the Sufriyya under the leadership of Maysara al Matghari had revolted in Tangiers and captured the city from the Umayyads. They marched onto the provincial capital Kairouan, but were unable to capture it. Nevertheless, Sufri disturbances in North Africa continued throughout the Umayyad period. Around 750, the Sufri Midrarids established a dynasty in Sijilmasa, in modern Morocco. The dynasty survived until the Fatimid capture of the city in 909. Nonetheless, the Midrarids continued governing the city under intermittent Fatimid suzerainty until 976. The North African Sufriyya later disappeared, and their remnants were absorbed into the Ibadiyya around the tenth or 11th century.

Ибадия

VIII ғасырдың басында Басраның орташа көзқарастағы адамдарынан Ибадия қозғалысы пайда болды. Империяның әртүрлі бөліктеріне, соның ішінде Оман, Йемен, Хадрамаут, Хурасан және Солтүстік Африкаға миссионерлер жіберілді. Омейяд халифатының соңғы жылдары Ибадия үгіт-насихат қозғалысы империяның шет аймақтарында бірнеше көтерілістерге әкеп соқты, бірақ Басрадағы басшылар *китман* (сондай-ақ *тақия* деп те аталады) саясатын қабылдады; қуғын-сүргіннен сақтану үшін сенімдерін жасыру. 745 жылы Абд Алла ибн Яхья әл-Кинди Хадрамаутта алғашқы Ибадия мемлекетін құрды және 746 жылы Йеменді басып алды. Оның лейтенанты Әбу Хамза Мухтар ибн Аус әл-Азди кейін Мекке мен Мединені жаулап алды. 748 жылы Омейядтар Әбу Хамза мен Ибн Яхьяны жеңіп, өлтірді, соның салдарынан алғашқы Ибадия мемлекеті құлады. 750 жылы Абу Яхья құлдырағаннан кейін Оманда Ибадия мемлекеті құрылды, бірақ 752 жылы Аббасидтерге бағынды. 793 жылы тағы бір Ибадия мемлекеті құрылды, ол Аббасидтердің 893 жылы Оманды қайта басып алуына дейін бір ғасырға жуық сақталды. Омандағы Аббасидтердің ықпалы көбінесе формалды болды, ал Ибадия имамдары айтарлықтай билікке ие болды. Шамамен бір ғасырдан кейін Ибадия басшысы әл-Халил ибн Шатан әл-Харуси Орталық Оманды қайта бақылауға алды, ал оның ізбасары Рашид ибн Саид әл-Яхмади сол кездегі Аббасидтердің қолдаушылары – Буидтерді жағалау аймағынан қуды, осылайша Оманды Ибадия билігіне қайтаруға жетті. Ішкі дау-дамайлар 12 ғасырдың соңында үшінші Ибадия имаматының құлауына әкеп соқты. Кейінгі ғасырларда Ибадия имаматтары қайта құрылды. Бүгінгі күні Ибадиялар Оман халқының көпшілігін құрайды. Ибадия миссионерлік қызметі Солтүстік Африкада үлкен жетістікке жетті. 757 жылы Ибадиялар Триполиді басып алды, ал келесі жылы – Кайруанды. 761 жылы Аббасид әскері таратып жібергеннен кейін Ибадия басшылары Тахартта Рустамид әулеті ретінде танылған мемлекетті құрды. 909 жылы Фатимидтер оны жойды. Ибадия қауымдастықтары бүгінде Ливияның солтүстік-батысындағы Нафуса тауларында, Тунис аралы Джербада және Алжирдегі М’заб аңғарында әлі де бар. Шығыс Африкада олар Занзибарда кездеседі. Ибадия миссионерлік қызметі Персия, Үндістан, Египет, Судан, Испания және Сицилияға дейін жетті, бірақ осы аймақтардағы Ибадия қауымдастықтары уақыт өте келе жойылды. Оман мен Африкадағы Ибадиялардың жалпы саны тиісінше шамамен 2,5 миллион және 200 мың адамды құрайды деп есептеледі.

In the early eighth century, a proto Ibadi movement emerged from the Basran moderates. Missionaries were sent to propagate the doctrine in different parts of the empire including Oman, Yemen, Hadramawt, Khurasan, and North Africa. During the final years of the Umayyad Caliphate, the Ibadi propaganda movement caused several revolts in the periphery of the empire, though the leaders in Basra adopted the policy of kitman (also called taqiyya); concealing beliefs so as to avoid persecution. In 745, Abd Allah ibn Yahya al Kindi established the first Ibadi state in Hadramawt, and captured Yemen in 746. His lieutenant, Abu Hamza Mukhtar ibn Aws al Azdi, later conquered Mecca and Medina. The Umayyads defeated and killed Abu Hamza and Ibn Yahya in 748 and the first Ibadi state collapsed. An Ibadi state was established in Oman in 750 after the fall of Abu Yahya, but fell to the Abbasids in 752. It was followed by the establishment of another Ibadi state in 793, which survived for a century until the Abbasid recapture of Oman in 893. Abbasid influence in Oman was mostly nominal, and Ibadi imams continued to wield considerable power. Around a century later, Ibadi leader al Khalil ibn Shathan al Kharusi reasserted control over the central Oman, whereas his successor Rashid ibn Sa'id al Yahmadi drove the then Abbasid patrons Buyids out of the coastal region, thereby restoring the Ibadi control of Oman. Internal splits led to fall of the third Ibadi imamate in the late 12th century. Ibadi imamates were reestablished in subsequent centuries. Ibadis form the majority of the Omani population to date. Ibadi missionary activity met with considerable success in North Africa. In 757, Ibadis seized Tripoli and captured Kairouan the next year. Driven out by an Abbasid army in 761, Ibadi leaders founded a state, which became known as the Rustamid dynasty, in Tahart. It was overthrown in 909 by the Fatimids. Ibadi communities continue to exist today in the Nafusa Mountains in northwestern Libya, Djerba island in Tunisia and the M'zab valley in Algeria. In East Africa they are found in Zanzibar. Ibadi missionary activity also reached Persia, India, Egypt, Sudan, Spain and Sicily, although Ibadi communities in these regions disappeared over time. The total numbers of the Ibadis in Oman and Africa are estimated to be around 2.5 million and 200,000 respectively.

Сенімдер мен тәжірибелер

Хариджилердің біртекті және тұжырымды ілімдер жиынтығы болған жоқ. Әртүрлі секталар мен жеке адамдар әртүрлі пікірде болды. Осы келіспеушіліктерге негізделген ерезиографтар жоғарыда талқыланған төрт негізгі сектадан өзге оннан астам ұсақ хариджиттік секталарды тізімдеген.

Басқару

Құранға сәйкес билік жүргізуде талапкерлік танытумен қатар, барлық хариджит топтарының ортақ пікірі, кез келген мұсылман, тегіне қарамастан, егер оның сенім мен тақуалығы болса, халифа болуға лайық екендігі болды. Олар Мұхаммед пайғамбардың Құрайыштардан таралуын немесе оған жақын туыс болуын осы лауазымға ие болудың шарты ретінде қабылдамады, сол кездегі көптеген мұсылмандар осы пікірді қолдады. Бұл, биліктегі құрайыштардың басшылығын қабылдаған сүннилердің және басшылық Әли мен оның ұрпақтарына тиесілі деп мәлімдеген шиилердің ұстанымынан өзгеше. Хариджилер алғашқы төрт халифаның Құрайыштардан таралуы немесе Мұхаммедпен туысқандығы үшін емес, олар осы лауазымға ең лайықты және білікті мұсылмандардың қатарында болғандықтан заңды халифалар болды деп есептеді. Олар Әбу Бәкір мен Омарды ерекше құрметтеді, себебі олар әділ билік жүргізді. Ал, Усман халифалықтың соңғы кезеңінде әділдік пен шындық жолынан тайып, өлтірілуге немесе биліктен қуылғанға тиімді болды, ал Әли Мұғуиямен келісімге келгенде ауыр күнә жасады. Омейялардың биліктің Алла тарапынан белгіленгені туралы пікірінен айырмашылығы, хариджилердің басшылық туралы идеясында ешқандай діни нығайту болған жоқ; тек дұрыс көзқарас пен тақуалылық ғана басшыға қоғамда билік беруге құқық берді. Егер басшы күнә жасап, тура жолдан тайса немесе мұсылмандардың істерін әділдік пен кеңес арқылы басқара алмаса, ол қателігін мойындап, тәубе етуге міндетті болды, әйтпесе билік құқығынан айырылып, қуғынға ұшырауы мүмкін. Азариқа және Наджат пікірінше, мұсылмандар мұндай басшыға қарсы көтерілуге міндетті. Көптеген хариджит топтары басшының (имамның) лауазымын қажет деп санады. Көптеген хариджит басшылары әмір әл-мүминин атағын қабылдады, бұл әдетте халифаларға арналған. Бірақ, 692 жылы жеңілгеннен кейін, өмір сүру үшін хариджит еместерге қарсы соғыс талабынан бас тартып, имаматты міндетті институт деп санамаған Наджаттар ерекшелік құрайды. Тарихшы Патриция Кроун Наджаттардың философиясын анархизмнің ерте түрі деп сипаттады.

In addition to their insistence on rule according to the Qur'an, the view common to all Kharijite groups was that any Muslim was qualified to become caliph, regardless of origin, if he had the credentials of belief and piety. They rejected Qurayshite descent or close kinship with Muhammad as a prerequisite for the office, a view espoused by most Muslims at the time. This differs from the position of both Sunnis, who accepted the leadership of those in power provided that they were Qurayshite, and Shi'a, who asserted that the leadership belonged to Ali and his descendants. The Kharijites held that the first four caliphs had not been elected for their Qurayshite descent or kinship with Muhammad, but because they were among the most eminent and qualified Muslims for the position, and hence were all legitimate caliphs. In particular, they had a high regard for Abu Bakr and Umar as, according to them, they governed justly. Uthman, on the other hand, had deviated from the path of justice and truth in the latter half of his caliphate and was thus liable to be killed or deposed, whereas Ali committed a grave sin when he agreed to the arbitration with Mu'awiya. In contrast to the Umayyad idea that their rule was ordained by God, the Kharijite idea of leadership lacked any divine sanctioning; only correct attitude and piety granted the leader authority over the community. If the leader committed a sin and deviated from the right path or failed to manage Muslims' affairs through justice and consultation, he was obliged to acknowledge his mistake and repent, or else he forfeited his right to rule and was subject to deposition. In the view of the Azariqa and the Najdat, Muslims had the duty to revolt against such a ruler. Almost all Kharijite groups considered the position of a leader (imam) to be necessary. Many Kharijite leaders adopted the title of amir al mu'minin, which was usually reserved for caliphs. An exception are the Najdat, who, as a means of survival, abandoned the requirement of war against non Kharijites after their defeat in 692, and rejected that the imamate was an obligatory institution. The historian Patricia Crone has described the Najdat's philosophy as an early form of anarchism.

Басқа ілімдер

Хариджилер сондай-ақ, амалсыз істері жоқ сенімнің ешқандай пайдасы жоқ екенін, ал үлкен күнә жасаған әркімнің күпірлікке (кафир; көпше түрі: куффар) ұшырап, шынайы сенімді қайта орнату үшін тәубе етуі керек екенін айтты. Дегенмен, харижиттердің күпірлік (куфр) туралы түсінігі басым мұсылман анықтамасынан өзгеше болды, онда кафир – мұсылман емес адам ретінде түсінілді. Харижиттер үшін куфр – ақиқат исламды қабылдамаған, кемшіліктері бар немесе жалған мұсылманды білдіреді. Азарикалар одан да қатаң ұстанымға ие болды, олар мұндай күпірлік жасағандардың шын мәнінде мүшриктер және діннен тайғандар екенін, олар исламға қайта кіре алмайды және әйелдері мен балаларымен бірге өлтірілуі мүмкін деп санайды. Азарика ілімінде харижиттер мен мұндай күпірлік жасағандардың аралас некелесуіне тыйым салынған. Наждаттар харижит емес адамдармен некеге тұруға рұқсат берді. Орташа дәрежедегілердің ішінде суфрия мен баяхсия харижит емес мұсылмандарды күпірлікке ұшырағандар деп санайды, бірақ қажет болған жағдайда ғана оларға қарсы қару алудан бас тартты және олармен аралас некеге рұқсат берді. Ибадия, керісінше, харижит емес адамдарды жалпы мағынада мүшриктер немесе күпірлікке ұшырағандар деп жарияламады, оларды екі жүзділер (куффар биль нифак) немесе Алланың нығметтеріне шүкірлік айтпағандар (куффар биль ни'ма) деп санады. Олар өздерінің сектасынан тыс некеге де рұқсат берді. Азарика мен Наждат Омейяд билеушілері және жалпы харижит емес адамдар күпірлікке ұшырағандықтан, олардың билігімен өмір сүру (дар әл-куфр) заңсыз деп санайды, өйткені бұл өзінен-өзі күпірлікке ұшырау әрекеті болып табылады. Мұхаммедтің Мәдинаға Хижрасын үлгі етіп, өздерінің заңды билігін орнату (дар әл-хижра) міндетті болды. Азарикалар өздерінің сенімін жасыруға тыйым салды және белсенді емес харижиттерді (яғни олардың лагеріне көшіп бармағандарды) күпірлікке ұшырағандар деп атады. Наждаттар тақия мен бейтараптыққа рұқсат берді, бірақ олардың ізбасарларын екі жүзділікпен айыптады. Исламтанушы Монтгомери Уатт Наждаттың осы ұстанымының қалыптылығын Арабияны басқару кезінде кездескен практикалық қажеттіліктермен байланыстырады, өйткені үлкен аумақты басқару үшін икемділік пен адамның кемшіліктерін ескеру қажет болды. Суфрия мен Ибадияның пікірінше, заңды билік құру қажет болса да, егер бүлік мүмкін болмаса, тақияны қолдану және харижиттер арасында өмір сүруді жалғастыру заңды болды. Харижиттер барлық мұсылмандар ұлтына қарамастан тең деп есептеді және мауалидің (бірлікте: мавла; араб емес, азат мұсылмандар, жаулап алынған жерлерде, әсіресе Ирак пен Парсыда) арабтармен тең мәртебесін жақтады. Наждаттар Нажданың өлімінен кейін өздерінің басшысы ретінде мавланы, Табит есімді жеміс сатушыны таңдады. Алайда бұл таңдау олардың этникалық ынтымағына қайшы келді және олар көп ұзамай одан орнынан түсуін және өздері үшін араб басшысын таңдауын өтінді; ол Әбу Фудайқты таңдады. Азариканың басшысы Ибн әл-Азрақ грек тектес мавланың ұлы болған. 740 жылдан бастап Солтүстік Африканың харижиттерінің имамдары араб емес болды. Харижиттер әйелдер мен еркектердің теңдігін жақтады. Харижиттер әйелдердің Мұхаммедпен бірге соғысқаны негізінде джихадты әйелдерге міндет деп қарастырды. Бұл оқиғаның бір мысалы - жауынгер және ақын Лейла бинт Тариф. Шәбибтің әйелі Ғазала Хаджадж әскерлеріне қарсы шайқастарға қатысқан. Харижиттер мұсылман емес адамдарға өте мұқият қарады, олардың димми (қорғалған) мәртебесін басқаларға қарағанда көбірек құрметтеді. Харижиттердің кейбір топтары хадисті қабылдамады. Кейбіреулер тіпті хадисті жазуға қарсы болды, өйткені ол Құранмен бәсекелесе ме, тіпті оның орнын баса ма деп қорқып қалды. Кейбір харижиттер неке адалдығын бұзуды таспен атқылау жазасына қарсы болды, бұл басқа ислам заң мектептерінде белгіленген. Құран осы жазаны бұзбайды, бірақ басқа секталардың мұсылмандары Құранда мұндай аят бар деп санайды, ол кейін жойылды. Бұл аяттың Құранда бар екендігін растайтын хадис Омарға қатысты. Бұл харижиттер мұндай аяттың шынайылығын жоққа шығарды. Алшари бұл ұстанымды Азарикаға жатқызды, ол заңды мәселелерде қатаң жазба ұстанымын ұстанды (яғни тек Құранды ғана ұстанып, Құрандық негізсіз болса, жалпыға ортақ көзқарастарды қабылдамады), сондықтан жала жабушылар жала жабуды еркекке бағытталған кезде заңдық жазадан бас тартты. Азарика жаңадан келгендердің сенімін сынауға арналған (михна) практикасын енгізді, бұл оларға өлтіру үшін тұтқын беруді қамтиды. Бұл Уатт айтқандай, кездейсоқ тәжірибе болды немесе Левинштейн айтқандай, кейінірек бұрмаланған. Бір харижиттік топ сондай-ақ [[Юсуф сүресі]] Құранның бастапқы бөлігі емес екенін мойындаудан бас тартты, өйткені олар оның мазмұнын әлемдік және бекершілік деп санады.

The Kharijites also asserted that faith without accompanying deeds is useless, and that anyone who commits a major sin is an unbeliever (kafir; pl. kuffar) and must repent to restore the true faith. However, the Kharijite notion of unbelief (kufr) differed from the mainstream Muslim definition, which understood a kafir as someone who was a non Muslim. To the Kharijites, kufr implied a defective Muslim, or pseudo Muslim, who rejected true Islam. The Azariqa held a more extreme position that such unbelievers were in fact polytheists and apostates who could not reenter Islam and could be killed, along with their women and children. Intermarriage between the Kharijites and such unbelievers was forbidden in the Azariqa doctrine. The Najdat allowed marriages with non Kharijites. Of the moderates, the Sufriyya and Bayhasiyya considered all non Kharijite Muslims as unbelievers, but also abstained from taking up arms against them, unless necessary, and allowed intermarriage with them. The Ibadiyya, on the other hand, did not declare the non Kharijites as polytheists or unbelievers in the general sense, rather as hypocrites (kuffar bil nifaq), or ungrateful for God's blessings (kuffar bil ni'ma). They also permitted marriages outside their own sect. The Azariqa and Najdat held that since the Umayyad rulers, and all non Kharijites in general, were unbelievers, it was unlawful to continue living under their rule (dar al kufr), for that was in itself an act of unbelief. It was thus obligatory to emigrate, in emulation of Muhammad's Hijra to Medina, and establish a legitimate dominion of their own (dar al hijra). The Azariqa prohibited the practice of dissimulation of their faith (taqiyya) and branded non activist Kharijites (i. e. those who did not emigrate to their camp) as unbelievers. The Najdat allowed taqiyya and quietism, but labeled their practitioners as hypocrites. The Islamicist Montgomery Watt attributes this moderation of the Najdat stance to practical necessities which they encountered while governing Arabia, as the administration of a large area required flexibility and allowance for human imperfection. The Sufriyya and Ibadiyya held that while the establishment of a legitimate dominion was desirable, it was legal to employ taqiyya and continue living among the non Kharijites if rebellion was not possible. The Kharijites espoused that all Muslims were equals, regardless of ethnicity and advocated for equal status of the mawali (sing. mawla; non Arab, free Muslims of conquered lands, especially Iraq and Persia) with the Arabs. The Najdat chose a mawla, a fruit seller named Thabit, as their leader after Najda's execution. This choice, however, conflicted with their feelings of ethnic solidarity and they soon asked him to step down and choose an Arab leader for them; he chose Abu Fudayk. The leader of the Azariqa, Ibn al Azraq, is said to have been the son of a mawla of Greek origin. The imams of the North African Kharijites from 740 onwards were all non Arabs. The Kharijites also advocated for the equality of women with men. On the basis of women fighting alongside Muhammad, the Kharijites viewed jihad as incumbent upon women. The warrior and poet Layla bint Tarif is a famous example. Shabib's wife Ghazala participated in his battles against the troops of Hajjaj. The Kharijites had a scrupulous attitude towards non Muslims, respecting their dhimmi (protected) status more seriously than others. Some sects of the Kharijites rejected the Hadith. There were some who opposed even the writing down of the Hadith itself for fear that it would compete, or even replace the Qur'an. Some of the Kharijites rejected the punishment of adultery with stoning, which is prescribed in other Islamic legal schools. Although the Qur'an does not prescribe this penalty, Muslims of other sects hold that such a verse existed in the Qur'an, which was then abrogated. A hadith is ascribed to Umar, asserting the existence of this verse in the Qur'an. These Kharijites rejected the authenticity of such a verse. The heresiographer al Ash'ari attributed this position to the Azariqa, who held a strict scripturalist position in legal matters (i. e. following only the Qur'an and rejecting commonly held views if they had no Qur'anic basis), and thus also refused to enforce legal punishment on slanderers when the slander was targeted at a male. The Azariqa instituted the practice of testing the faith of new recruits (mihna), which is said to have involved giving them a prisoner to kill. It was either an occasional practice, as held by Watt, or a later distortion by the heresiographers, as held by Lewinstein. One of the Kharijite groups also refused to recognize the sura (Qur'anic chapter) of [[Yusuf (surah) as being an original part of the Qur'an, for they considered its content to be worldly and frivolous.

Тұқымдық қатынастар

Омейя дәуіріндегі харид басшыларының көпшілігі арабтар болды. Олардың басым бөлігі солтүстік арабтар еді. Тек оңтүстік арабтар бастаған алты-жеті көтеріліс тіркелген, олардың басшылары Тай, Азд және Кинда тайпаларынан шыққан. Солтүстік арабтардың ішінде Рабиа тобы ең көп харид басшыларын тәрбиеледі. 48 Рабиа басшысының 46-сы Бәкр ибн Уайл тармағынан (17-сі Шейбан, 12-сі Яшкур, 5-і Ханифа, ал қалған 12-сі басқа тармақтардан) шыққан. Солтүстік араб Модар тобының ішінде Тамимдер басымдық құрды, 21 Модар басшысының 16-сы осы тайпадан болды; ал қалған басшылар Қайс тайпасынан еді. Үш-төрт көтеріліс маула немесе берберлердің басшылығымен өтті. Рабиалар ертедегі Джазиран харидтерімен (көздер оларды Суфрийя деп атайды) және сегізінші ғасыр Суфрийясымен байланысты болды, бірақ Рабиа тайпасының Ханифа тармағы негізінен Азариқа және Наждатта өкілдік етті. Тамимдер де ертедегі Джазиран харидтері мен Азариқада болды. Оңтүстік тайпалары, әсіресе Кинда мен Азд, сегізінші ғасырда Ибадияға тартылды. Дегенмен, харид қатарына толық тайпалар емес, жеке адамдар қосылды, олардың көпшілігі жас немесе тегі белгісіз болды. Олардың арасында тайпа ақсүйектерінен (ашрафтан) өте аз адамдар болды. Тарихшы Халид Яхья Бланкиншип Рабиа тайпасының хариджизмге бейімділігін олардың төмен әскери және әлеуметтік статусымен байланыстырады. Омейя әкімшілігі оларды нашар әскери басшылар және артта қалғандар деп есептеді. Исламды қабылдауының салыстырмалы түрде кеш болуы олардың тек төменгі әскери лауазымдарға ие болуына себеп болды, өйткені жоғары лауазымдар басқа тайпалардан келген адамдармен толтырылған еді. Сондықтан Бланкиншип хариджизмді діни ынтақпен жамылған саяси наразылық ретінде қарастырады және харидтерді тек бүлікшілер деп санайды. Уатт солтүстік арабтардың орталық басқару және үкімет тәжірибесі болмағандықтан, оңтүстік арабтарға қарағанда хариджизмге көбірек бейімделгенін айтты. Соңғыларының мәдениеті мен ұжымдық ойлауына Оңтүстік Арабияның ежелгі патшалықтарының ықпалы тиді, онда патшалар адамнан жоғары қасиеттері бар харизматикалық басшылар ретінде қарастырылды. Осының салдарынан олар хариджизмге қарағанда шиизмге көбірек тартылды.

Most Kharijite leaders in the Umayyad period were Arabs. Of these, the northern Arabs were the overwhelming majority. Only six or seven revolts led by a southern Arab have been reported, their leaders hailing from the tribes of Tayy, Azd, and Kinda. Among the northern Arabs, the Rabi'a group produced most of the Kharijite leaders. Of the 48 identified Rabi'a leaders, 46 were from the Bakr ibn Wa'il branch (17 from the Shayban sub tribe, 12 from Yashkur, five from Hanifa, and 12 from other sub tribes). Among the northern Arab Mudar group, the Tamim accounted for the majority, with 16 of the 21 Mudar leaders hailing from the tribe; the other leaders were from the Qays. Three or four revolts were led by a mawla or a Berber. The Rabi'a were associated with the early Jaziran Kharijites (whom the sources label as Sufriyya), and the eighth century Sufriyya, though the Hanifa subtribe of the Rabi'a were mainly represented in the Azariqa and the Najdat. The Tamim were also represented among the early Jaziran Kharijites, as well as the Azariqa. The southerners, especially the Kinda and Azd, were drawn to the Ibadiyya in the eighth century. Nonetheless, it was individuals, rather than whole tribes, who joined the Kharijite ranks, the majority being younger or otherwise of obscure origins. Few, if any, of the ashraf (tribal nobility) were among them. The historian Khalid Yahya Blankinship considers the Rabi'a affinity to Kharijism as rooted in their lower military and social status. They were considered by the Umayyad administration as being poor military leaders, and otherwise backward. Their relatively late conversion to Islam also resulted in them finding only low ranking military roles, as the higher positions had already been filled by men from other tribes. As such, Blankinship views Kharijism as a political protest cloaked in religious zeal, and considers the Kharijites as no more than rebels. Watt has suggested that the northern Arabs, having had no experience of central administration and government, were more susceptible to Kharijism as opposed to the southerners. The culture and collective thinking of the latter was influenced by the ancient kingdoms of South Arabia, where kings were seen as charismatic leaders with superhuman qualities. As a result, they were drawn more to Shi'ism than to Kharijism.

Тарихи талдау

Рудольф Эрнст Брюновтың (1858–1917), хариджилерді жүйелі түрде зерттеген алғашқы академиялық тарихшының айтуынша, құралар төрелік ұсынысын қолдады, өйткені Құранға берілген сенімді мүміндер ретінде, Құранды төреші етуге шақыруға жауап беруге міндетті деп санады. Келісімге қарсы шыққандар – бадуин арабтары, сондықтан олар Куфа мен Басраға қоныс аударған құралардан ерекшеленді. Олар ислам ісіне бойын беріп, екі адамның төрелігін үлкен діни әділетсіздік деп санады, бұл оларды сепаратизмге, кейін ашық бүлікке итермеледі. Шығыстанушы Юлиус Веллхаузен (1844–1918) Брюновтың гипотезасын сынға алды, өйткені сол кездегі Басра мен Куфаның барлық тұрғындары бедуиндер болған, ал Брюнов осы бедуиндерді қалай болғанда да иманды деп санайды, сондықтан оларды құралардан көп ерекшелемейді. Осылайша, сол бір топ адамдар алдымен төрешілікті жақтап, кейін одан бас тартты. Олар бастапқыда Құранның төрелігін қабылдады, бірақ кейбіреулері кейін бұл қате екенін түсініп, мойындады, өкініш білдіріп, Әлиден де соны талап етті. Веллхаузеннің пікірінше, хариджиттер құралардан шыққан. Ол хариджиттердің догматизмі жер бетінде Алланың билігін орнатуға негізделгенін айтады – бұл ислами принцип, бірақ хариджиттер оны шамадан тыс жіберді: «Ислам қағидаларын тығыздау арқылы олар исламның өзінен тысқары шықты». Олар оны халықтың мүддесінен жоғары қойды, өйткені олардың көзқарасында бұл Алланың бұйрықтарына ашық қарсылық болды. Веллхаузен хариджиттерді анархистер деп санауды жоққа шығарады, өйткені олар өздерінің тақуа қауымдастықтарын құруға тырысты. Бірақ олардың мақсаттары іс жүзінде мүмкін емес және мәдениетке қарсы болды. Доннердің айтуынша, құралар төрелік Отманның өлтірілуіне қатысқандары үшін жауапкершілікке тартылуы мүмкін деген қорқыныштан қозғалған болуы мүмкін. Ертедегі хариджиттік поэзияны талдап, Доннер хариджиттердің діни белсенділікпен өздерінің діни сенімдерін білдірген, берілген мүміндер болғанын болжайды. Олардың діни дүниетанымы Құрандық құндылықтарға негізделген және олар мұсылмандардың «нағыз адал сенушілері» және «алғашқы қауымның шынайы өкілдері» болуы мүмкін, көздерде көрсетілгендей, ерекше секта емес. Олардың қаталдықтары дүние аяқталуы жақын деген үміттен туындаған болуы мүмкін, өйткені олардың бүліктеріндегі зорлық-зомбылық деңгейі мен шейіттікке деген ұмтылысын тек ахиратқа сену арқылы түсіндіруге болмайды. Доннердің пікірінше, бұл шұғыл қажеттілікті білдіреді. Бірнеше заманауи тарихшылар сондай-ақ, хариджизмнің Сиффинде төрешілікке қарсы наразылық ретінде пайда болғанын, оның бұрынғы себептері болмағанын жоққа шығарады. Кронның айтуынша, төрелік туралы даудың тарихы жеткіліксіз, және мүмкін, Әли мен хариджиттер арасындағы дау көздерде айтылғаннан гөрі көп болған. Г.Р. Хотинг хариджиттердің төрешілікті айыптау үшін «ла хукма» ұранын қолдануы мұсылман көздерінің кейіннен өңдеуі деп болжайды. Оның пікірінше, хариджиттер бастапқыда мұсылмандар арасындағы діни даулар кезінде, Киелі кітаптың билігіне қатысты, сүннеттің билігін және ауызша заңды Құранның пайдасына қабылдамау үшін ұранды қолданды. Тарихшы М.А. Шабан мен Мартин Хиндс хариджиттік көтерілістердің түбінде әлеуметтік-экономикалық факторлар тұр деп санайды. Құралар Құран оқырмандары деген түсінікті жоққа шығарып, Шабан олардың Мұхаммедтің өлімінен кейін болған жолдан таюшылық соғыстары кезінде мемлекетке адал болғандықтан, Омар халифаты кезінде Иракта мәртебеге ие болған ауыл тұрғындары болды және осылайша Ирактың құнарлы жерлеріне қамқорлық жасады деп санайды. Олар Усманның экономикалық саясатына наразы болды және Әлидің халифалығын өздерінің мәртебесін қалпына келтіру құралы ретінде қарастырды. Мұғауиямен сөйлесуге келіскенде, олар өздерінің мәртебесіне қауіп төндірді деп ойлады және соған қарсы көтерілді. Шабанның айтуынша, Әлиді төрешілікті қабылдауға мәжбүр етуде негізгі рөлді құра емес, тайпа басшылары ойнады, өйткені соңғысы Усманның саясатынан пайда көрді. Олар Әлидің жақтастары емес еді және соғыс жалғасуын өздерінің мүдделеріне қайшы деп санайды. Шабанның тұжырымдамасында, Сиффинден кейінгі хариджиттердің көтерілісі де экономикалық себептерге байланысты болды. Хиндс пікірінше, құраның мәртебесі Омардың сабиқа (исламға ерте кіру) қағидасына және олардың ерте жаулап алуларға қатысуына негізделген. Олар Әлидің Омардың жүйесін жалғастыра түсетініне үміттеніп, оны қолдады. Олар төрелікті қолдады, өйткені олар оның соғысқа нүке болды деп ойлады, Әли халифалықты сақтап, Мәдинаға оралып, Иракты жергілікті халықтың, оның ішінде олардың қолына береді. Әлидің құжатта халиф ретінде танылмағанын және төрешілер Құрандық принциптермен қатар өздерінің пікірлерін де қолдана алатынын түсінгенде, олар төрешілікті айыптады. Ватттың пікірінше, хариджиттердің пайда болуына діни немесе экономикалық факторлар себеп болған жоқ. Оның пікірінше, хариджизм – жаңадан құрылған ұйымдасқан мемлекетке бедуиндердің жауабы. Шөлдің тәуелсіз өмір салтына үйренген бедуиндердің бостандықтары күшті бюрократиямен шектелді. Сиффиндегі бүлік осы мемлекеттік бақылауға наразылықтың көрінісі болды. Содан бері олар ислам негізінде исламға дейінгі тайпалық құрылым мен бедуин өмір салтын қайта жаңартуға тырысты. Тарихшы Хью Н. Кеннеди хариджиттерді діндегі басқалардың және мемлекеттің салғырттығына наразы болған, діннің жеке пайдаға қолданылуын сезінген, өте тақуа адамдар деп сипаттайды. Осылайша, олар дәстүрлі тайпалық қоғамды да, мемлекеттің адамдарды гарнизон қалаларына көшіру арқылы таңған қалалық өмір салтын да қабылдамайтын болды. Бұл қозғалыс тәуелсіз, теңдікке негізделген, діннің таза түріне негізделген, көшпелі қоғамды табуға талпыныс болды. Исламтанушы Чейз Ф. Робинсон Джазира хариджиттерін тайпалық қолдаушылары бар наразы армия командирлері деп сипаттайды, олар өз қарақшылықтарына діни жамылғы беру үшін хариджизмді қабылдады. Хагеманн мен Веркиндерен хариджизмнің зиялылық және жауынгерлік түрлерін ажыратады. Олардың пікірінше, біріншісі Алланың билігімен және жемқор үкіметті жоқ етумен айналысты. Екіншісі көбінесе дереккөздерде айтылғандай, біріншісінің наразылығы болмады; көптеген жағдайларда салықтың өсуі, ресурстардың мемлекеттік бақылауы және мауалиге жасалған кемсіту сияқты себептер болды. Олар басқа тарихшылардың пікірлерінің әртүрлілігін хариджиттер қозғалысының жалпы өкілі ретінде қарастырылған белгілі бір топқа тарихшылардың назар аударуынан туындайды деп түсіндіреді. Ұзақ мерзімде, жауынгерлік хариджиттердің белсенділігі және үкімет тарапынан олардың тұрақты түрде басылуы олардың жоғалуына әкелді. 12 ғасырдан кейін ешбір жауынгерлік хариджит сектасы сақталмады. Тақияны хижрадан жоғары қойып, ұйымдасқан және тұрақты әскери науқандар мен институт құруға ұмтылған, шейіттікке ұмтылудан гөрі сақтық танытқан тыныш хариджиттердің байыпты және практикалық тәсілі олардың сақталуына көмектесті.

According to Rudolf Ernst Brünnow (1858–1917), the first academic historian to systematically study the Kharijites, the qurra supported the arbitration proposal because, as pious believers in the Qur'an, they felt obliged to respond to the call of making the Qur'an the arbitrator. The people who objected to the treaty were Bedouin Arabs, and hence separate from the qurra who had settled in Kufa and Basra following the wars of conquest. They had devoted themselves to the cause of Islam and perceived the arbitration by two people as an acute religious injustice, which drove them into secession and later into open rebellion. The orientalist Julius Wellhausen (1844–1918) criticized Brünnow's hypothesis because all Basrans and Kufans of that time were Bedouin, and since Brünnow regards these Bedouin as pious anyway, it distinguishes them little from the qurra. Hence, the same group of people first favored and then rejected the arbitration. They initially accepted arbitration of the Qur'an, but some later realized and acknowledged this was a mistake, repented, and demanded the same from Ali. In Wellhausen's view, the Kharijites thus emanated from the qurra. He argues that the Kharijite dogmatism was based on enforcement of the rule of God on Earth—an otherwise Islamic principle, taken too far by the Kharijites: "By tightening onto the principles of Islam, they are taken beyond Islam itself". They gave precedence to it over the integrity of the community as it was openly opposing God's commands in their view. Wellhausen rejects the notion of the Kharijites as anarchists, for they strove to build their own pious communities. But their goals were impractical and hostile to culture. According to Donner, the qurra might have been motivated by fears that the arbitration could result in them being held accountable for their involvement in Uthman's murder. Analyzing early Kharijite poetry, Donner has further suggested that the Kharijites were pious believers who often expressed their piety in militant activism. Their religious worldview was based on Qur'anic values, and they may have been the "real true believers" and "authentic representatives of the earliest community" of Muslims, instead of a divergent sect as presented by the sources. Their militancy may have been caused by the expectation of the imminent end of the world, for the level of violence in their revolts and their extreme longing for martyrdom cannot be explained solely on the basis of belief in the afterlife. In Donner's view, it rather implies a level of urgency. Several modern historians also reject the traditional view that Kharijism originated at Siffin as a militant protest to the arbitration, without having any prior causes. According to Crone, the story of the dispute over the arbitration is inadequate, and perhaps there was more to the dispute between Ali and the Kharijites than reported in the sources. G. R. Hawting has suggested that the use of the la hukma slogan by the Kharijites to denounce the arbitration is a later reworking by the Muslim sources. In his view, the Kharijites originally espoused the slogan, amid the religious disputes among the Muslims over the scriptural authority, in order to reject the authority of the sunna and the oral law in favor of the Qur'an. The historians M. A. Shaban and Martin Hinds consider socioeconomic factors the root of Kharijite rebellions. Rejecting the notion that the qurra were the Qur'an readers, Shaban holds that they were villagers who had gained status in Iraq during the caliphate of Umar for their loyalty to the state during the Wars of Apostasy that followed Muhammad's death, and were thus awarded the trusteeship of the fertile lands of Iraq. They were dissatisfied with the economic policies of Uthman and saw Ali's caliphate as a means of restoring their status. When he agreed to talks with Mu'awiya they felt their status threatened and consequently rebelled. According to Shaban, the main role in forcing Ali to accept the arbitration was not played by the qurra but by the tribal chiefs, as the latter group had benefited from the policies of Uthman. They were not enthusiastic supporters of Ali, and considered the prospect of continued war as contrary to their interests. In Shaban's thesis, the Kharijite rebellions after Siffin also had economic origins. In Hinds's view, the status of the qurra was based on Umar's principle of sabiqa (early conversion to Islam) and their participation in the early conquests. They hoped that Ali would continue Umar's system and accordingly backed him. They supported the arbitration because they assumed it would bring an end to the war, with Ali retaining the caliphate and returning to Medina, leaving the administration of Iraq in the hands of the local population, including themselves. They denounced the arbitration upon realizing that Ali was not recognized as caliph in the document, and that the arbiters could use their own judgment in addition to the Qur'anic principles. In the view of Watt, it was neither religious grounds, nor economic factors that gave rise to the Kharijites. His view is that Kharijism was the nomadic response to the newly established organized state. The nomads, accustomed to the independent lifestyle of the desert, suddenly found their freedoms curtailed by the powerful bureaucracy of a "vast administrative machine". The rebellion at Siffin was thus an expression of this rejection of state control. From then on, they strove to recreate the pre Islamic tribal structure and Bedouin lifestyle, on a religious basis. The historian Hugh N. Kennedy describes the Kharijites as ultra pious people who were dissatisfied with perceived laxity in religion on the part of other people and the state, and felt that the religion was being exploited for personal gains. They thus came to reject both the traditional tribal society and the urban lifestyle that the state had forced upon the people by relocating them to the garrison towns. The movement was an attempt to find a third way: an independent, egalitarian, nomadic society based on unadulterated religion. The Islamicist Chase F. Robinson describes the Jaziran Kharijites as disgruntled army commanders with tribal followings, who adopted Kharijism to provide a religious cover to their banditry. Hagemann and Verkinderen differentiate between intellectual and militant Kharijism. In their view, the former was concerned with the rule of God and rejection of corrupt government. The latter was not always a protest of the former as the sources assert; in many cases it had variety of causes such as increased taxation, state control of resources, and discrimination against the mawali. They explain the diversity of views by other historians as stemming from the historians' focus on one particular group of Kharijites with the assumption that it represented the Kharijite movement in general. In the long term, the activism of the militant Kharijites and their consistent suppression by the government resulted in their disappearance. No militant Kharijite sect survived beyond the 12th century. The quietists' more nuanced and practical approach, in which they preferred taqiyya over hijra, engaged in organized and sustainable military campaigns and institution building, as opposed to aggressive pursuit of martyrdom, all contributed to their survival.

Мұсылман теологиясына қосқан үлесі

Делла Виданың айтуынша, кең таралған пікірге қарамастан, харижит қозғалысы зиялылықтан мүлдем құр болған жоқ. Веллхаузен харижиттік догматизмнің негізгі мұсылман теологиясының қалыптасуына, әсіресе иман мен амал және заңды басшылыққа қатысты тартыстарға әсер еткенін айтады. Делла Вида пікірінше, VIII ғасырда пайда болған ерте ислам дәуіріндегі рационалистік мектеп – мутазила, оларға едәуір ықпал еткен. Негізгі догмаға тигізген әсер, харижиттік идеялардың тікелей қабылдануы болуы мүмкін, немесе харижиттердің көзқарастары негізгі теологтарды иман мәселелері бойынша ойға қоздырған болуы мүмкін. VIII және IX ғасырларда харижиттер, әсіресе ибади теологтары, Алланың бірлігі мен оның қасиеттерінің көптігі және тағдыр мен ерік бостандығы мәселелеріне қатысты пікірталастарға үлес қосты. Алланың қасиеттері туралы пікірде олар мутазиламен келісті, яғни Алланың мәніне қатысты қасиеттері (Алланың міндетті түрде ие болуы керек қасиеттері, мысалы, білім мен күш) оның іс-әрекеттеріне қатысты қасиеттерінен (оның сыртындағылар, мысалы, жаратылыс және сөз) ерекшеленеді, бірақ Алланың еркі – мәннің қасиеті деп санайды. Осылайша, Алла мәңгілікпен ерік білдіреді, яғни барлық нәрсе алдын ала белгіленген. Сәйкесінше, олар адамның ерік бостандығы туралы ұғымды қабылдамады. Вильфред Маделунгтің сөзіне қарағанда, олар Алланың еркінің мәніне қатысты көзқарасты алғаш рет ұстанған топ болды, бұл көзқарас кейіннен сүнни теологтары тарапынан қабылданды. Харижит теологтары антропоморфизмді де қабылдамады және Құранның жаратылғандығы туралы мутазиламен келісті. Харижиттер басқа мұсылмандарды «куфр» деп жариялаған алғашқы топ болды, бұл атау бұрын мұсылмандар емес кісілерге ғана берілетін. Бұл әсер кейіннен сүнни теологиясында «куфр» ұғымының өзгеруіне алып келді; сенімсіздікпен қатар, «куфр» бұрыс сенім мен діни ерестің мағынасын алды. Уатттың пікірінше, харижиттердің Құранға сәйкес билік етуді талап етуі ертедегі мұсылман империясының толығымен зайырлы араб мемлекетіне айналуына кедергі болды. Қалған мұсылмандар ақырында мұсылмандардың барлық саяси және әлеуметтік өмірі Құраннан алынған діни заңға (Шариғатқа) негізделуі керек деген пікірді қабылдады, бірақ олар оның көздеріне Мұхаммедтің сүннетін қосты.

According to Della Vida, despite its popular outlook, the Kharijite movement was not devoid of intellectualism. Wellhausen has argued that Kharijite dogmatism influenced the development of the mainstream Muslim theology, in particular their debates in relation to faith and deeds, and legitimate leadership. In Della Vida's view, the Mu'tazila, a rationalist school of thought in early Islam that originated in the eighth century, in particular were likely influenced by them. The influence on the mainstream dogma could have been direct adaptation of some Kharijite ideas, or that Kharijite views confronted mainstream theologians to the questions of faith. In the eighth and ninth centuries, Kharijite, especially Ibadi, theologians contributed to the debates concerning the problems of divine unity versus multiplicity of divine attributes, and predestination versus free will. Concerning divine attributes, they agreed with the Mu'tazila in that the attributes of essence (attributes that God must have; e. g. knowledge and power) are different from the attributes of act (those that exist outside of him; such as creation and speech), but held that divine will was an attribute of essence. As such God wills from eternity, which means that everything is predetermined. Consequently, they rejected the doctrine of human free will. According to Wilferd Madelung, they were likely the first group to hold the view of the divine will being an attribute of essence, which was eventually adopted by the Sunni theologians. The Kharijite theologians also rejected anthropomorphist theology, and agreed with the Mu'tazila on the created nature of the Qur'an. The Kharijites were the first group to declare other Muslims kuffar, a designation previously reserved for non Muslims. The influence of this led to the transformation of the concept of kufr in later Sunni theology; in addition to unbelief, kufr acquired the meaning of heterodoxy and heresy. In the view of Watt, the Kharijite insistence on the rule according to the Qur'an prevented the early Muslim empire from turning into a purely secular Arab state. The rest of the Muslims eventually adopted this view that all political and social life of the Muslims should be based on the divine law (Sharia) derived from the Qur'an, although they added to its sources the [[Sunnah of Muhammad.

Дәстүрлі мұсылмандық көзқарас

Хариджилер дәстүрлі мұсылман тарихшылары мен ерезиографтарының айыбына ұшырады. Ортодоксия мен гетеродоксия арасындағы айырмашылықты нақтылау үшін, басты көздер хариджилерді біртұтас, анықталатын топ ретінде көрсетуге тырысты, ал ең радикалды секта – азариканың ерекшеліктері мен амалдары бүкіл топтың өкілі ретінде ұсынылды. Хауариж термині бастапқыда Әли заманында Куфадан Нахрауанға жиналғандарды білдірген, кейіннен мұсылман қауымынан шығып кеткендер, бүлікшілер және қатыгез экстремистер деген мағынада түсіндірілді. Харижиттер емес мұсылмандар Мұхаммед пайғамбарға хариджилердің пайда болуын болжаған бірнеше хадистерді жатқызады. 630 жылы Хунайн шайқасынан кейін Дхуль Хувейзира деген адам Мұхаммедті олжаны әділетсіз бөлуде айыптады. Омар Мұхаммедтен осы адамды өлтіруге рұқсат сұрады, бірақ ол бас тартты, былай деді: Мұхаммед пайғамбарға жатқызылатын ұқсас хадис: "Мақсатқа тиген жебе" немесе "Құран жоғарғы тамақтан артық кетпейді" сияқты тақырыбтардағы басқа хадистер де жеткізілген. Бұл хадистерде хариджилер немесе нақты хариджиттер есімдері аталмаса да, харижиттер емес мұсылмандар оларды хариджилерге сілтеме ретінде қарастырады. Кейбір хадистер басқа мұсылмандарды хариджилерді жоюға шақырады.

Қазіргі заман

Қазіргі заманда көптеген мұсылман теологтары мен дін қызметкерлері қазіргі заманғы исламшылдардың – Ислам мемлекеті, әл-Қаида, Мұсылман бауырластығы және Техрик-и Талибан Пәкістан сияқты ұйымдардың сенімдері мен іс-әрекеттерін хариджиттермен салыстырып, оларды заманауи немесе нео-хариджиттер деп атайды. Атап айтқанда, бұл топтар өздерін мұсылман деп жариялағандарды күпірлікке айыптап, өлімге лайық деп санайтын хариджиттердің анархистік және радикалдық көзқарасын ұстанады деп есептеледі. Дегенмен, Ислам мемлекеті мен әл-Қаида уағыздаушылары хариджиттермен салыстырылуын жоққа шығарып, өздерін нағыз мұсылмандар, ал қарсыластарын ыңғайсыз мұсылмандар деп есептейді. Мұндай айыптаулардың мақсаты, көбінесе, исламшылдарға кеңінен қолдау көрсетуден бас тарту болып табылады, себебі мұсылмандар арасында хариджиттердің беделі төмен. Бұл салыстыруды заманауи тарихшылар сынға алады, олардың пікірінше, қазіргі ұлтшылдардың пайда болуына себеп болған әлеуметтік-саяси жағдай мен орта хариджиттердің тууына байланысты жағдайлардан мүлдем өзгеше, сондықтан екі топты салыстырудың негізділігі күмән тудырады. Сондай-ақ, мұндай салыстырулар көбінесе екі топтың діни тұжырымдарын беткей түсінуден туындайды. Қазіргі араб тарихшыларының көпшілігі хариджиттерді сынағанымен, кейбіреулері оларға көбірек жақсылықпен қарады. Соңғы топтың пікірінше, хариджиттер экономикалық әділетсіздікке қарсы көтерілді және олардың наразылықтары негізді болды. Олар хариджиттердің этникалық және гендерлік теңдік туралы идеалдарын осы құндылықтардың қазіргі заманғы баламаларымен салыстырып, оларды ертедегі исламдағы протодемократиялық ойдың өкілдері деп санайды. Қазіргі заманғы Ибади ғалымдары мұсылмандардың қалған бөлігімен арадағы келіспеушіліктерді жою мақсатында хариджиттердің бейнесін жұмсартуға тырысады. Олар мұсылман тарихнамасындағы хариджиттер тарихының бұрмаланғанын және ертедегі хариджиттердің әділетсіздікке қарсы наразылық білдіргенін дұрыс емес көрсетілгенін айтады. Сонымен қатар, Ибадилер хариджиттер сектасы деп аталуына қарсы шығады. Олар бұл терминді Азариқа, Наждат және Суфриямен байланыстырады, оларды айыптайды, ал Мухаккиманы жоғары бағалайды. Қазіргі заманғы Ибади авторларының бірі Мухаккима Әлиге қарсы көтерілмегенін, олардың арасында ғана пікір келіспеушілік болғанын мәлімдейді. Нахрауан шайқасында олармен соғысқан Әли емес, Куфа ақсұлығы әл-Ашас ибн Қайс болды.

In the modern era, many Muslim theologians and clerics have compared the beliefs and actions of modern Islamists such as the Islamic State, al Qaeda, the Muslim Brotherhood, and Tehrik i Taliban Pakistan to those of the Kharijites, labeling them as modern or neo Kharijites. In particular, the groups are alleged to share the militant Kharijites' anarchist and radical approach, whereby self described Muslims are declared unbelievers and therefore deemed worthy of death. However, Islamic State and al Qaeda preachers reject being compared to the Kharijites, instead calling themselves the true Muslims and their opponents lax Muslims. The intended effect of these accusations is usually to deny the Islamists any widespread public support, given the very unpopular image of the Kharijites among the Muslims. The comparison is criticized by modern historians, who argue that the socio political context and environment giving rise to the modern militants differs widely from that of the Kharijites to warrant any justifiable comparison between the two, and that such comparisons often result from a superficial understanding of the doctrines of either group. Although most modern Arab historians have been critical of the Kharijites, some have presented a more favorable view. The latter group argue that the Kharijites rebelled against economic injustice and had valid grievances. They compare the Kharijite ideals of ethnic and gender equality with the modern equivalents of these values and consider them representatives of proto democratic thought in early Islam. Modern Ibadi scholars have attempted to soften the image of the Kharijites, in order to reconcile their differences with rest of the Muslims. They assert that mainstream Muslim accounts of the Kharijite history are distorted and present the early Kharijites unfairly, as they were simply protesting against injustice. At the same time, Ibadis also protest against being labelled as a Kharijite sect. They associate the term with the Azariqa, Najdat, and the Sufriyya, whom they condemn; the Muhakkima, on the other hand, they hold in high regard. One modern Ibadi author claims that the Muhakkima did not rebel against Ali but only had a difference of opinion with him. It was not Ali who fought them at Nahrawan, but the Kufan nobleman al Ash'ath ibn Qays.