Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екінші Омейяд халифасы (680–683)
Second Umayyad caliph (r. 680–683)
Язид ибн Муавия ибн Әби Суфян (يزيد بن معاوية بن أبي سفيان; шамамен 646 – 11 қараша 683), көбінесе Язид I деп танылады, Омейяд халифалығының екінші халифасы болды. Ол 680 жылдың сәуірінен бастап 683 жылдың қарашасындағы өліміне дейін билік етті. Оның әкесі Муавия I тағайындауы ислам тарихында халифатқа алғашқы мұрагерлік жолмен ие болуы болды. Оның халифалығы Мұхаммедтің немересі Хусейн ибн Әлидің қазасымен және Екінші фитна деп белгілі дағдарыстың басталуымен ерекшеленді. Әкесінің халифалығы кезінде Язид Византия империясына қарсы бірнеше жорықтарға қатысты, соның ішінде Византия астанасы Константинопольға шабуылға да қатысты. 56 (хижри) жылы Муавияның Язидті мұрагер етіп тағайындауына Хиджаз аймағынан бірнеше беделді мұсылмандар, Хусейн мен Абдаллах ибн әз-Зубайр сияқтылар қарсылық білдірді. Екеуі де Язидтің билікке келгеннен кейін мойындаудан бас тартып, Меккеде пана тапты. Хусейн Ирактың Куфа қаласына Язидке қарсы көтеріліс бастау үшін аттанғанда, оның кішкентай жақтастарымен бірге Кербела шайқасында Язидтің әскерлерімен қаза болды. Хусейннің қазасы Хиджазда наразылық тудырды, онда Ибн әз-Зубайр жаңа халифаны сайлау үшін кеңесшіл жиналыс шақырды. Ибн әз-Зубайрді қолдаған Медине халқы Омейядтарға қатысты басқа да шағымдарын білдірді. Язид Ибн әз-Зубайр мен Хиджаз халқының адалдығын дипломатиялық жолмен алуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, олардың көтерілісін басу үшін әскер жіберді. 683 жылдың тамыз айында әл-Харра шайқасында армия мединеліктерді жеңіп, қала тоналды. Содан кейін Мекке бірнеше апта бойы қоршауға алынды, бірақ 683 жылдың қарашасында Язидтің қазасынан кейін әскер шегінді. Халифатқа он жылға жуық созылған азамат соғысы басталды, ол Маруанид әулетінің (Омейяд халифасы Марван I және оның ұрпақтары) құрылуымен аяқталды. Язид Муавияның провинциялық басшыларға және тайпалық аристократияға сүйенген орталықсыздандырылған басқару үлгісін жалғастырды. Ол Муавияның Византия империясына қарсы агрессивті шабуылдарынан бас тартып, Сирияның әскери қорғанысын күшейтті. Оның билігінде жаңа территориялар жаулап алынбады. Көптеген мұсылмандар Язидті мұрагерлік жолмен билікке келгені, Хусейннің қазасы және Мединеге жасаған шабуылы үшін заңсыз билеуші және тиран деп санайды. Қазіргі тарихшылар оған көбірек мейіріммен қарастырады және оны қабілетті билеуші деп санайды, бірақ әкесінен кем сәтті болған.
Yazid ibn Mu'awiya ibn Abi Sufyan (يزيد بن معاوية بن أبي سفيان; c. 64611 November 683), commonly known as Yazid I, was the second caliph of the Umayyad Caliphate. He ruled from April 680 until his death in November 683. His appointment by his father Mu'awiya I was the first hereditary succession to the caliphate in Islamic history. His caliphate was marked by the death of Muhammad's grandson Husayn ibn Ali and the start of the crisis known as the Second Fitna. During his father's caliphate, Yazid led several campaigns against the Byzantine Empire, including an attack on the Byzantine capital, Constantinople. Yazid's nomination as heir apparent in (56 AH) by Mu'awiya was opposed by several Muslim grandees from the Hejaz region, including Husayn and Abd Allah ibn al Zubayr. The two men refused to recognize Yazid following his accession and took sanctuary in Mecca. When Husayn left for Kufa in Iraq to lead a revolt against Yazid, he was killed with his small band of supporters by Yazid's forces in the Battle of Karbala. Husayn's death caused resentment in the Hejaz, where Ibn al Zubayr called for a consultative assembly to elect a new caliph. The people of Medina, who supported Ibn al Zubayr, held other grievances toward the Umayyads. After failing to gain the allegiance of Ibn al Zubayr and the people of the Hejaz through diplomacy, Yazid sent an army to suppress their rebellion. The army defeated the Medinese in the Battle of al Harra in August 683 and the city was sacked. Afterward, Mecca was besieged for several weeks until the army withdrew as a result of Yazid's death in November 683. The Caliphate fell into a nearly decade long civil war, ending with the establishment of the Marwanid dynasty (the Umayyad caliph Marwan I and his descendants). Yazid continued Mu'awiya's decentralized model of governance, relying on his provincial governors and the tribal nobility. He abandoned Mu'awiya's ambitious raids against the Byzantine Empire and strengthened Syria's military defences. No new territories were conquered during his reign. Yazid is considered an illegitimate ruler and a tyrant by many Muslims due to his hereditary succession, the death of Husayn, and his attack on Medina. Modern historians take a milder view, and consider him a capable ruler, albeit less successful than his father.
Ерте өмір
Язид Сирияда дүниеге келген. Оның туған жылы нақты белгісіз, 642 және 649 жылдар аралығында болуы мүмкін. Оның әкесі – Мұғавия ибн Әби Суфян, кейін Халифа Усманның Сириядағы әкімі. Усман Құрайш тайпасының бай Омейяд руына жатқан, ислам пайғамбары Мұхаммед пен барлық алдыңғы халифалардың тегін қамтитын Мекке руларының бірі. Язидтің анасы – Майсун, Баһдал ибн Унайфтың қызы, қуатты Бедуин тайпасы Бану Калбтың басшысы. Ол, тайпасының көпшілігі сияқты, христиан дінінде болған. Язид анасының Калб руымен бірге өсті, жастық шағының көктемін Сирия шөлінде өткізді; жылдың қалған уақытында ол 661 жылы халифа болған әкесінің грек және жергілікті сириялық сарай адамының арасында болды. Әкесінің халифалығы кезінде Язид Византия империясына қарсы бірнеше жорықтарға қатысты, оның ішінде Византия астанасы Константинопольге жасалған шабуыл да бар. Дереккөздер мұны 49 А.Һ. (669-70 ж.с.) мен 55 А.Һ. (674-5 ж.с.) аралығында болғанын көрсетеді. Мұсылман деректері оның жорындардағы рөлі туралы көп мәлімет бермейді, мүмкін, оның кейінгі өміріндегі дау-дамайларға байланысты оның қатысуын азайтуға тырысқан. Ол бұл дереккөздерде экспедицияға қатысуға құштар болмаған, бұл Мұғавияның наразылығын тудырған, содан кейін ол оны бағынуға мәжбүр еткен. Дегенмен, Аль-Андалуста (Ислам Испаниясы) жазылған, мұсылман емес екі VIII ғасырлық дереккөз – 741 жылғы Хроника және 754 жылғы Хроника, олардың материалдары ертеректегі араб еңбегінен алынған болуы мүмкін, Язидтің 100 000 сарбаздық әскерімен Константинопольді қоршағанын хабарлайды. Қаланы жаулап ала алмаған әскер, іргелес қалаларды басып алып, көптеген олжа жинап, екі жылдан кейін шегінді. Язид сондай-ақ бірнеше рет хаж (Меккеге жыл сайынғы мұсылман қажынасы) сапарларын басқарды.
Yazid was born in Syria. His year of birth is uncertain, placed between 642 and 649. His father was Mu'awiya ibn Abi Sufyan, then governor of Syria under Caliph Uthman Mu'awiya and Uthman belonged to the wealthy Umayyad clan of the Quraysh tribe, a grouping of Meccan clans to which the Islamic prophet Muhammad and all the preceding caliphs belonged. Yazid's mother, Maysun, was the daughter of Bahdal ibn Unayf, a chieftain of the powerful Bedouin tribe of Banu Kalb. She was a Christian, like most of her tribe. Yazid grew up with his maternal Kalbite kin, spending the springs of his youth in the Syrian Desert; for the remainder of the year he was in the company of the Greek and native Syrian courtiers of his father, who became caliph in 661. During his father's caliphate, Yazid led several campaigns against the Byzantine Empire, which the Caliphate had been trying to conquer, including an attack on the Byzantine capital, Constantinople. Sources give several dates for this between 49 AH (669–70 CE) and 55 AH (674–5 CE). Muslim sources offer few details of his role in the campaigns, possibly downplaying his involvement due to the controversies of his later career. He is portrayed in these sources as having been unwilling to participate in the expedition to the chagrin of Mu'awiya, who then forced him to comply. However, two eighth century non Muslim sources from al Andalus (Islamic Spain), the Chronicle of 741 and the Chronicle of 754, both of which likely drew their material from an earlier Arabic work, report that Yazid besieged Constantinople with a 100,000 strong army. Unable to conquer the city, the army captured adjacent towns, acquired considerable loot, and retreated after two years. Yazid also led the hajj (the annual Muslim pilgrimage to Mecca) on several occasions.
Халифа ретінде тағайындалу
Үшінші халифа Усман өзінің көптеген адамдар тарапынан әділетсіз және провинциялық істерге араласу ретінде қарастырылған даулы саясатының салдарынан жаулап алынған жерлердің мұсылман қоныс аударушыларының наразылығын туғызды. 656 жылы ол Мединеде провинциялық көтерілісшілермен өлтірілді, содан кейін Халифаттың астанасы болған қалада Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы Әли Медине халқы мен көтерілісшілер тарапынан халифа ретінде танылды. Бірінші ислам азаматтық соғысында (656–661 жж.) Мұғәуия Сириядағы бекінісінен Әлиге қарсы шығып, 657 жылы Сиффин шайқасында онымен тең түсті. 661 жылдың қаңтарында Әли харижиттер (Әли мен Мұғәуияға қарсы болған топ) қолынан қаза тапты, содан кейін оның ұлы Хасан мұрагері ретінде танылды. Тамыз айында Сириядағы жақтастары халифа деп таныған Мұғәуия өзінің әскерін Хасан мен Әлидің Ирактағы астанасы Күфаға қарай бастап, Хасанмен бейбіт келісімге келіп, Халифаттың қалған бөлігін бақылауға алды. Келісім шарттарында Мұғәуияның өз орнын басатын адамды тағайындамауы айтылған. Келісім уақытша бейбітшілік әкелгенімен, мұрагерлік туралы ешқандай ереже қабылданбады. Мұғәуия Язидті өзінің мұрагері етіп тағайындауға бекінді. Бұл идея мұсылмандар үшін қорқынышты болды, себебі мұрагерлік ислам тарихында бұрын болған емес. Бұрынғы халифалар Мединеде халықтың қолдауымен немесе Мұхаммедтің аға серіктерінің кеңесуімен сайланды. Ислам қағидаларына сәйкес билеуші лауазымы билеушінің жеке меншігі емес. Бұл араб әдет-ғұрыптарымен де үйлеспеді, себебі билік әкеден ұлына емес, кеңірек руда тұратын адамға берілуі керек еді. Шығыстанушы Бернард Льюистің айтуынша, "Мұғәуияға ислам тарихынан қолжетімді болған жалғыз нұсқаулар сайлау және азаматтық соғыс еді. Біріншісі іске аспады, ал екіншісінің жағымсыз жақтары бар еді". Мұғәуия өзінің үлкен ұлы Абдуллаһты, оның Құрайыш әйелінен туған ұлын, мүмкін Язидтің Сириядағы халбиттік тегінен болған күшті қолдауына байланысты таңдамады. Бану Калб Оңтүстік Сирияда басымдыққа ие болды және Құда тайпалық конфедерациясын басқарды. Құдалар Сирияда Исламнан бұрын көп уақыт бұрын қоныстанды және Арабия мен Ирактың еркін рухты тайпаларына қарағанда Византия кезінде маңызды әскери тәжірибе мен иерархиялық тәртіппен таныс болды. Солтүстік Сирияда, керісінше, Мұғәуияның билігі кезінде көшіп келген Қайс тайпаларының конфедерациясы билік құрды және Омейяд сарайында Калбтың артықшылықты орнын жек көрді. Язидті Византияға қарсы жорықтарға жетекшілік етуге тағайындап, Мұғәуия солтүстік тайпалардың Язидке қолдау көрсетуін көздеген болуы мүмкін. Саясаттың сәттілігі шектеулі болды, себебі Қайылар Язидтің тағайындалуына қарсы болды, кем дегенде бастапқыда, өйткені ол "Калби әйелінің ұлы" болды. Хижазда (Батыс Арабияда, Медине мен Мекке орналасқан және мұсылман элитасы тұратын жерде) Язидтің Омейяд туыстарының арасында қолдауы болды, бірақ Хижаз ақсүйектерінің басқа мүшелері де болды, олардың мақұлдауы маңызды болды. Язидті хаж рәсімдерін жүргізуге тағайындап, Мұғәуия Язидтің мұрагерлігіне қолдау тауып, мұсылман көшбасшысы мәртебесін көтеруді үміттенген болуы мүмкін. Әбу әл-Фараж әл-Исфаханидің (967 ж. қайтыс болған) айтуынша, Мұғәуия Язидтің мұрагерлігіне қоғамдық пікірді ықпал ету үшін ақындарды да пайдаланған. Ибн Атирдің (1233 ж. қайтыс болған) айтуынша, Мұғәуия 676 жылы өзінің астанасы Дамаскіге барлық провинциялардан ықпалды адамдардың шурасын (консультативтік жиналысын) шақырды және оларды жағымпаздау, пара беру және қауіп-қатерлер арқылы қолдады. Содан кейін ол Медине әкімі, өзінің Омейяд туысы Марван ибн әл Хакамға өз шешімін қала тұрғындарына хабарлауға бұйрық берді. Марван қарсылыққа тап болды, әсіресе Әлидің ұлы және Мұхаммедтің немересі Хусейн, Абдулла ибн әл Зубайр, Абдулла ибн Умар және Абдул Рахман ибн Әби Бакр, Мұхаммедтің көрнекті серіктерінің ұлдары, олар өздерінің тегіне байланысты халифалық лауазымға да талапкер бола алатын. Мұғәуия Мединеге барып, төрт қарсыласын келісімге келтіруге тырысты, бірақ олар Меккеге қашып кетті. Ол солардың кейбіреулерін қуып жетіп, өліммен қорқытты, бірақ ол сәттілікке жетпеді. Дегенмен, ол Мекке тұрғындарын төрт адам оған адалдық білдіргеніне сендіріп, Мекке тұрғындарының Язидке адалдықтарын алды. Дамаскіге қайтып бара жатқанда ол Медине тұрғындарының адалдықтарын алды. Осылайша, кандидатураның жалпы мойындалуы Язидтің қарсыластарын үндемеуге мәжбүр етті. Шығыстанушы Джулиус Веллхаузен бұл оқиғаға күмән келтірді, Мұғәуияның өлімінен кейін болған оқиғалардың алдын ала болжауы ретінде Мединеліктердің тағайындалуын қабылдамауы туралы есептерді ұсынды. Тарихшы Эндрю Маршам да осы пікірді қолдайды. Әл-Табаридің (923 ж. қайтыс болған) айтуынша, Мұғәуия 676 жылы тағайындалу туралы жариялады және 679 немесе 680 жылдары Дамаскіде Язидге адалдық білдірген Ирактың гарнизондық қаласы Басрадан ғана делегациялар келді. Яқубидің (898 ж. қайтыс болған) айтуынша, Мұғәуия хаж кезінде Язидке адалдық білдіруді талап етті. Барлығы, жоғарыда аталған төрт көрнекті мұсылманнан басқа, оған бағынды. Оларға күш қолданылмады. Дегенмен, Мұғәуия Язидтің мұрагерлігіне жалпы мойындалуға қол жеткізді.
The third caliph Uthman drew the ire of the Muslim settlers of the conquered lands as a consequence of his controversial policies, which were seen by many as nepotistic and interfering in provincial affairs. In 656 he was killed by the provincial rebels in Medina, then capital of the Caliphate, after which Ali, the cousin and son in law of Muhammad, was recognized as caliph by the Medinese people and the rebels. In the consequent first Islamic civil war (656–661), Mu'awiya opposed Ali from his stronghold in Syria, fighting him to a stalemate at the Battle of Siffin in 657. In January 661 Ali was assassinated by a Kharijite (a faction opposed to Ali and Mu'awiya), after which his son Hasan was recognized as his successor. In August, Mu'awiya, who had already been recognized as caliph by his partisans in Syria, led his army toward Kufa, the capital of Hasan and Ali in Iraq, and gained control over the rest of the Caliphate by securing a peace treaty with Hasan. The terms of the treaty stipulated that Mu'awiya would not nominate a successor. Although the treaty brought a temporary peace, no framework of succession was established. Mu'awiya was determined to install Yazid as his successor. The idea was scandalous to Muslims, as hereditary succession had no precedent in Islamic history—earlier caliphs had been elected either by popular support in Medina or by the consultation of the senior companions of Muhammad—and according to Islamic principles, the position of ruler was not the private property of a ruler to award to his descendants. It was also unacceptable by Arab custom, according to which the rulership should not pass from father to son but within the wider clan. According to the orientalist Bernard Lewis, the "only precedents available to Mu'āwiya from Islamic history were election and civil war. The former was unworkable; the latter had obvious drawbacks." Mu'awiya passed over his eldest son Abd Allah, who was from his Qurayshite wife, perhaps due to the stronger support Yazid had in Syria because of his Kalbite parentage. The Banu Kalb was dominant in southern Syria and led the larger tribal confederation of Quda'a. The Quda'a were established in Syria long before Islam and had acquired significant military experience and familiarity with hierarchical order under the Byzantines, as opposed to the more free spirited tribesmen of Arabia and Iraq. Northern Syria, on the other hand, was dominated by the tribal confederation of Qays, which had immigrated there during Mu'awiya's reign, and resented the privileged position of the Kalb in the Umayyad court. By appointing Yazid to lead campaigns against the Byzantines, Mu'awiya may have sought to foster support for Yazid from the northern tribesmen. The policy had limited success as the Qays opposed the nomination of Yazid, at least in the beginning, for he was "the son of a Kalbi woman". In the Hejaz (western Arabia, where Medina and Mecca are located and where the old Muslim elite resided), Yazid had support among his Umayyad kinsmen, but there were other members of the Hejazi nobility whose approval was important. By appointing Yazid to lead the hajj rituals there, Mu'awiya may have hoped to enlist support for Yazid's succession and elevate his status as a Muslim leader. According to Abu al Faraj al Isfahani (d. 967), Mu'awiya had also employed poets to influence public opinion in favour of Yazid's succession. According to the account of Ibn Athir (d. 1233), Mu'awiya summoned a shura (consultative assembly) of influential men from all of the provinces to his capital, Damascus, in 676 and won their support through flattery, bribes, and threats. He then ordered his Umayyad kinsman Marwan ibn al Hakam, the governor of Medina, to inform its people of his decision. Marwan faced resistance, especially from Ali's son and Muhammad's grandson Husayn, and Abd Allah ibn al Zubayr, Abd Allah ibn Umar, and Abd al Rahman ibn Abi Bakr, all sons of prominent companions of Muhammad, who, by virtue of their descent, could also lay claim to the caliphal office. Mu'awiya went to Medina and pressed the four dissenters to accede, but they fled to Mecca. He followed and threatened some of them with death, but to no avail. Nonetheless, he was successful in convincing the people of Mecca that the four had pledged their allegiance, and received the Meccans' allegiance for Yazid. On his way back to Damascus, he secured allegiance from the people of Medina. General recognition of the nomination thus forced Yazid's opponents into silence. The orientalist Julius Wellhausen doubted the story, holding that the reports of the nomination's rejection by prominent Medinese were a back projection of the events that followed Mu'awiya's death. A similar opinion is held by the historian Andrew Marsham. According to the account of al Tabari (d. 923), Mu'awiya announced the nomination in 676 and only received delegations from the Iraqi garrison town of Basra, which pledged allegiance to Yazid in Damascus in 679 or 680. According to Ya'qubi (d. 898), Mu'awiya demanded allegiance for Yazid on the occasion of the hajj. All, except the four prominent Muslims mentioned above, complied. No force was used against them. In any case, Mu'awiya arranged a general recognition for Yazid's succession before his death.
Билік
Муавия 680 жылы сәуір айында қайтыс болды. Әл-Табаридің мәліметінше, Язид әкесі қайтыс болған кезде Дамаск пен Пальмира арасындағы Хувариндегі резиденциясында болған. Исфаханидің "Китаб әл-Ағани" атты араб поэзиясының жинағында сақталған Язидтің өлеңдеріне сәйкес, ол Муавияның ауруының соңғы кезеңі туралы хабарды Византияға қарсы жазғы жорық кезінде алған. Осыған және Язидтің тек Муавияның қайтысынан кейін ғана Дамаскқа келгеніне байланысты тарихшы Анри Ламменс Язидтің Хуваринде болғаны туралы хабарларды жоққа шығарды. Муавия үкіметтің басқаруын Язид қайтып келгенге дейін өзінің ең адал серіктері – Дахак ибн Қайс әл-Фихри мен Муслим ибн Уқба әл-Мурриге тапсырды. Ол Язидке халифатты басқару мәселелері бойынша нұсқаулармен өсиет қалдырды. Ол Хусейн мен Ибн әл-Зубайрге күдікпен қарауды, олар оның билігіне қарсы шығуы мүмкін екенін ескертіп, қарсылық көрсетсе, оларды жеңуді тапсырды. Язидке Хусейнге сақтықпен қарау және оның қанын төкпеу керектігі айтылды, себебі ол Мұхаммедтің немересі еді. Ал Ибн әл-Зубайрге келісімге келмесе қатаң жаза қолданылатындығы ескертілді.
Mu'awiya died in April 680. According to al Tabari, Yazid was at his residence in Huwwarin, located between Damascus and Palmyra, at the time of his father's death. According to verses of Yazid preserved in Isfahani's Kitab al Aghani, a collection of Arabic poetry, Yazid was away on a summertime expedition against the Byzantines when he received the news of Mu'awiya's final illness. Based on this and the fact that Yazid arrived in Damascus only after Mu'awiya's death, the historian Henri Lammens has rejected the reports of Yazid being in Huwwarin. Mu'awiya entrusted supervision of the government to his most loyal associates, Dahhak ibn Qays al Fihri and Muslim ibn Uqba al Murri, until Yazid's return. He left a will for Yazid, instructing him on matters of governing the Caliphate. He was advised to beware Husayn and Ibn al Zubayr, for they could challenge his rule, and instructed to defeat them if they did. Yazid was further advised to treat Husayn with caution and not to spill his blood, since he was the grandson of Muhammad. Ibn al Zubayr, on the other hand, was to be treated harshly, unless he came to terms.
Санақалылық анттары
Таққа отырғаннан кейін Язид провинциялардың губернаторларынан адалдық ант сұрап алды. Ол Мәдинаның губернаторы, өзінің туысы Уәлид ибн Утба ибн Әби Суфянға хат жазып, оған Муавияның қазасы туралы хабарлады және Хусейн, Ибн әл-Зубайр және Ибн Омардан адалдық беруді қамтамасыз етуді тапсырды. Хаттағы нұсқаулар:
Upon his accession, Yazid requested and received oaths of allegiance from the governors of the provinces. He wrote to the governor of Medina, his cousin Walid ibn Utba ibn Abi Sufyan, informing him of Mu'awiya's death and instructing him to secure allegiance from Husayn, Ibn al Zubayr, and Ibn Umar. The instructions contained in the letter were:
Уәлид Марваннан кеңес сұрады, ол Ибн әл-Зубайр мен Хусейн қауіпті болғандықтан адалдыққа мәжбүр етуді, ал Ибн Омар қауіп төндірмейтіндіктен, оны жалғыз қалдыруды ұсынды. Хусейн Уәлидтің шақыруына жауап беріп, Уәлид пен Марванмен жартылай жеке кездесуде кездесті. Одан адалдық ант беруді сұрағанда, Хусейн жеке түрде адалдық ант беру жеткіліксіз екенін айтты және антты көпшілік алдында беруді ұсынды. Уәлид келісті, бірақ Марван Хусейн адалдық танытқанша қамауда ұстауды талап етті. Хусейн Марванды сөкпек болды, бірақ оны ұстауға тырысқан жағдайда жақын жерде күтіп тұрған қарулы серіктеріне қосылуға кетті. Хусейннің кетуінен кейін Марван Уәлидке ескерту жасады, ол Хусейнге зиян келтіруден бас тартуын Мұхаммедке жақын туыстығымен түсіндірді. Ибн әл-Зубайр шақыруға жауап бермей, Меккеге кетті. Уәлид оның артынан сексен атты жіберді, бірақ ол қашып кетті. Хусейн де Язидке адалдық ант бермей, көп ұзамай Меккеге кетті. Осы сәтсіздікке наразы болған Язид Уәлидтің орнына өзінің алыс туысы, Омейя әулетінен шыққан Амр ибн Саидты тағайындады. Хусейн мен Ибн әл-Зубайрден айырмашылығы, Ибн Омар, Абд әл-Рахман ибн Әби Бакр және Абдалла ибн Аббас, бұрын Муавияның Язидті тағайындауын сынағандар, оған адалдықтарын білдірді.
Walid sought the advice of Marwan, who suggested that Ibn al Zubayr and Husayn be forced to pay allegiance as they were dangerous, while Ibn Umar should be left alone as he posed no threat. Husayn answered Walid's summon, meeting Walid and Marwan in a semi private meeting where he was informed of Mu'awiya's death and Yazid's accession. When asked for his oath of allegiance, Husayn responded that giving his allegiance in private would be insufficient and suggested the oath be made in public. Walid agreed, but Marwan insisted that Husayn be detained until he proffered allegiance. Husayn scolded Marwan and left to join his armed retinue, who were waiting nearby in case the authorities attempted to apprehend him. Immediately following Husayn's exit, Marwan admonished Walid, who in turn justified his refusal to harm Husayn by dint of the latter's close relation to Muhammad. Ibn al Zubayr did not answer the summons and left for Mecca. Walid sent eighty horsemen after him, but he escaped. Husayn too left for Mecca shortly after, without having sworn allegiance to Yazid. Dissatisfied with this failure, Yazid replaced Walid with his distant Umayyad kinsman Amr ibn Sa'id. Unlike Husayn and Ibn al Zubayr, Ibn Umar, Abd al Rahman ibn Abi Bakr, and Abd Allah ibn Abbas, who had also previously denounced Mu'awiya's nomination of Yazid, paid allegiance to him.
Кербела шайқасы
Меккеде Хусейн Әлидті қолдайтын куфандардан хат алып, оларды Язидке қарсы көтеріліске шақырды. Хусейн кейіннен өзінің ағайындысы Мұслим ибн Ақилді қаладағы жағдайды бағалауға жіберді. Ол Басраға да хаттар жіберді, бірақ оның елшісі Убайд Алла ибн Зиядтың қол астына тапсырылып, өлтірілді. Ибн Ақил Хусейнге Куфада үлкен қолдау тапқанын хабарлады, соның салдарынан Хусейн қалаға кіруі керектігін білдірді. Бірқатар куфалық тайпа басшыларынан (ашраф) ақпарат алған Язид, Куфаның губернаторы Нуман ибн Башир әл-Ансариді, ол Әлидтік қызметке қарсы шаралар қабылдауға құлықсыз болғандықтан, Ибн Зиядқа алмастырды және оған Ибн Ақилді өлтіруге немесе тұтқындауға бұйрық берді. Ибн Зиядтың қысымы мен саяси амалдарының нәтижесінде Ибн Ақилдің жақтастары ыдырады және ол көтерілісті мерзімінен бұрын жариялауға мәжбүр болды. Көтеріліс басылып, Ибн Ақил өлім жазасына кесілді. Ибн Ақилдің хатынан күш алып, Хусейн Ибн Умар мен Ибн Аббастың ескертулерін елемей, Куфаға аттанды. Олар оған куфандардың бұрын әкесі Әли мен інісі Хасанды тастап кеткенін еске салды. Қалаға жол тартқанда ол Ибн Ақилдің қазасы туралы хабар алды. Дегенмен, ол Куфаға қарай жолын жалғастырды. Ибн Зиядтың 4 мыңдық әскері оның қалаға кіруін тоқтатты және оны Кербела шөлінде лагерь құруға мәжбүр етті. Ибн Зияд Хусейнге бағынусыз өтуге рұқсат бермеді, бірақ Хусейн оған бас ие алмады. Апталық келіссөздер нәтижесіз аяқталды, ал 680 жылдың 10 қазанында болған қақтығыста Хусейн мен оның 72 ер адамдары қаза тапты, ал оның отбасы тұтқынға алынды. Тұтқындар мен Хусейннің кесілген басы Язидке жіберілді. Әбу Михнафтың (774 жылы қайтыс болған) және Аммар әл-Духнидің (750-51 жылдары қайтыс болған) мәліметтеріне сәйкес, Язид Хусейннің басын таяғымен итерді, бірақ кейбір деректер бұл әрекетті Ибн Зиядқа жатқызады. Язид тұтқындарға жақсы қарады және бірнеше күннен кейін оларды Мединеге қайтарды.
In Mecca Husayn received letters from pro Alid Kufans, inviting him to lead them in revolt against Yazid. Husayn subsequently sent his cousin Muslim ibn Aqil to assess the situation in the city. He also sent letters to Basra, but his messenger was handed over to the governor Ubayd Allah ibn Ziyad and killed. Ibn Aqil informed Husayn of the large scale support he found in Kufa, signalling that the latter should enter the city. Informed by some Kufan tribal chiefs (ashraf) of the goings on, Yazid replaced the governor of Kufa, Nu'man ibn Bashir al Ansari, who had been unwilling to take action against pro Alid activity, with Ibn Ziyad, whom he ordered to execute or imprison Ibn Aqil. As a result of Ibn Ziyad's suppression and political maneuvering, Ibn Aqil's following began to dissipate and he was forced to declare the revolt prematurely. It was suppressed and Ibn Aqil was executed. Encouraged by Ibn Aqil's letter, Husayn left for Kufa, ignoring warnings from Ibn Umar and Ibn Abbas. The latter reminded him, to no avail, of the Kufans' previous abandonment of his father Ali and his brother Hasan. On the way to the city, he received news of Ibn Aqil's death. Nonetheless, he continued his march towards Kufa. Ibn Ziyad's 4,000 strong army blocked his entry into the city and forced him to camp in the desert of Karbala. Ibn Ziyad would not let Husayn pass without submitting, which Husayn refused to do. Week long negotiations failed, and in the ensuing hostilities on 10 October 680, Husayn and 72 of his male companions were slain, while his family was taken prisoner. The captives and Husayn's severed head were sent to Yazid. According to the accounts of Abu Mikhnaf (d. 774) and Ammar al Duhni (d. 750–51), Yazid poked Husayn's head with his staff, although others ascribe this action to Ibn Ziyad. Yazid treated the captives well and sent them back to Medina after a few days.
Абдулла ибн әл-Зубайрдың көтерілісі
Хусейннің өлімінен кейін Язидке қарсы Ибн әл-Зубайрдың билікке қарсылығы күшейді, ол оны тақтан түсіргенін жариялады. Язид жаңа халифаны сайлау үшін шура шақыруды үміттене білді, бірақ құпия түрде Ибн әл-Зубайр өзіне адалдық көрсететін жақтастарына рұхсат берді. Бастапқыда Язид оны ынталандыру үшін сыйлықтар мен елшіліктер жіберуге тырысты, келісімге келуді көздеді. Бірақ Ибн әл-Зубайр оны мойындаудан бас тартқаннан кейін, Язид оны тұтқындау үшін Ибн әл-Зубайрдың жақын туысы Амр бастаған әскер жіберді. Әскер жеңіліске ұшырады, Амр тұтқынға алынып, жазаланды. Ибн әл-Зубайрдың Мединедегі ықпалының артуымен қатар, қала тұрғындары Омейяд билігіне және Муавияның ауыл шаруашылығы жобаларына, оның ішінде мемлекеттік кірістерді арттыру мақсатындағы жерлерін тартып алуға наразылық білдірді. Язид Мединенің беделді адамдарын Дамаскқа шақырып, оларды сыйлықтармен көндіруге тырысты. Олар Мединеге оралғанда Язидтің зәулім өмір салты туралы әңгімелер тарады. Язидтің шарап ішуі, иттің көмегімен аң аулауы және музыкаға құштарлығы айыпталды. Абдалла ибн Ханзала басшылығымен Мединеліктер Язидке адалдықтарын жоққа шығарып, губернатор – Язидтің туысы Усман ибн Мұхаммед ибн Әби Суфянды және қаладағы Омейядтарды қуды. Язид Хеджазды қайта басып алу үшін 12 мыңдық әскерді Муслим ибн Уқба басшылығымен жіберді. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, Мединеліктер әл-Харра шайқасында жеңілді. Әбу Михнаф пен әл-Самхудидің (1533 жылы қайтыс болған) мәліметтері бойынша, қала тоналған, ал Авананың (764 жылы қайтыс болған) мәліметтері бойынша, көтерілістің жетекшілері ғана жазаланды. Көтерілісшілерді қайтадан адалдыққа ант беруге мәжбүрлегеннен кейін, Язидтің әскері Ибн әл-Зубайрді бағындыру үшін Меккеге бет бұрды. Ибн Уқба Меккеге жол жүріп қайтыс болды, ал басшылық Хусейн ибн Нумайр әл-Сакуниге өтті, ол 683 жылдың қыркүйегінде Меккеге қоршау салды. Қоршау бірнеше аптаға созылды, осы кезеңде Мекке мешітінің ортасындағы қасиетті Кағба өртенді. 683 жылдың қарашасында Язидтің күрт қайтысы жорықты тоқтатты, ал Ибн Нумайр әскерімен Сирияға қайтып келді.
Following Husayn's death, Yazid faced increased opposition to his rule from Ibn al Zubayr who declared him deposed. Although publicly he called for a shura to elect a new caliph, in secret Ibn al Zubayr let his partisans pay allegiance to him. At first, Yazid attempted to placate him by sending gifts and delegations in an attempt to reach a settlement. After Ibn al Zubayr's refusal to recognize him, Yazid sent a force led by Ibn al Zubayr's estranged brother Amr to arrest him. The force was defeated and Amr was taken captive and executed. As well as Ibn al Zubayr's growing influence in Medina, the city's inhabitants were disillusioned with Umayyad rule and Mu'awiya's agricultural projects, which included the confiscation of their lands to boost government revenue. Yazid invited the notables of Medina to Damascus and tried to win them over with gifts. They were unpersuaded and on their return to Medina narrated tales of Yazid's lavish lifestyle. Accusations included Yazid drinking wine, hunting with hounds, and his love for music. The Medinese, under the leadership of Abd Allah ibn Hanzala, renounced their allegiance to Yazid and expelled the governor, Yazid's cousin Uthman ibn Muhammad ibn Abi Sufyan, and the Umayyads residing in the city. Yazid dispatched a 12,000 strong army under the command of Muslim ibn Uqba to reconquer the Hejaz. After failed negotiations, the Medinese were defeated in the Battle of al Harra. According to the accounts of Abu Mikhnaf and al Samhudi (d. 1533), the city was sacked, whereas per the account of Awana (d. 764) only the ringleaders of the rebellion were executed. Having forced the rebels to renew their allegiance, Yazid's army headed for Mecca to subdue Ibn al Zubayr. Ibn Uqba died on the way to Mecca and command passed to Husayn ibn Numayr al Sakuni, who besieged Mecca in September 683. The siege lasted for several weeks, during which the Ka'ba, the sacred Muslim shrine at the center of the Mecca Mosque, caught fire. Yazid's sudden death in November 683 ended the campaign and Ibn Numayr retreated to Syria with his army.
Ішкі істер және сыртқы науқандар
Язидтің басқару стилі, көбінесе, Муавияның қалыптастырған үлгісінің жалғасы болды. Ол, Муавия сияқты, туыстарының орнына провинциялардың губернаторларына және ашрафтарға сүйенуді жалғастырды. Ол Муавияның бірнеше шенеуніктерін сақтап қалды, соның ішінде Муавияның Басра губернаторы болған Ибн Зиядты және Муавияның қаржы басқармасын басқарған сириялық христиан Саржун ибн Мансурды. Муавия сияқты, Язид провинциялардан тайпа басшыларының делегацияларын (уфуд) қабылдап, олардың қолдауын алуға тырысты, бұл сыйлықтар мен пара беруді де қамтыды. Халифалық әкімшілік және әскери құрылым Муавия заманындағыдай децентрализацияланған күйінде қалды. Провинциялар салықтың көп бөлігін өзінде ұстап, шағын бөлігін ғана халифаға жіберді. Провинциялардағы әскери бөлімдер жергілікті тайпалардан құралды, олардың басшылығы да ашрафтарға жүктелді. Язид араб христиан тайпасы Наджранның өтініші бойынша салықты төмендетуге келісті, бірақ бұрынғы халифалар мұсылман басқыншыларына көмектескені үшін самариялықтардың этно-дін қауымдастығына берілген арнайы салық жеңілдігін жойды. Ол Дамаск маңындағы Гүтаның құнарлы жерлерін суару жүйесін жақсартты, Дамаскқа жақын жерде "Язид өзені" деп аталған канал қазды. Өмірінің соңында Муавия Византиямен 30 жылдық бейбіт келісімге келді, онда халифат жыл сайын 3000 алтын монета, 50 жылқы және 50 құл төлеуге, сондай-ақ Родос аралы мен Анатолия жағалауындағы мұсылман әскерлерін кері қайтаруға міндеттенді. Язид кезінде Мармара теңізіндегі мұсылман бекіністері тастап кетілді. Әкесі кезінде Византия империясына қарсы кең ауқымды шабуылдарға қарағанда, Язид Византиямен шекараны тұрақтандыруға баса назар аударды. Сирияның әскери қорғанысын күшейту және византиялық шабуылдарды болдырмау үшін Язид Химастан бөлінген Сирияның солтүстік шекаралық аймағы Қиннасрин құрып, оған гарнизон орналастырды. Язид Муавияның бұрынғы әкімі, Солтүстік Африканың орталық аймағы Ифрикияны жаулаған Уқба ибн Нафиді Ифрикия губернаторы қызметіне қайта тағайындады. 681 жылы Уқба Солтүстік Африканың батысына ірі әскери жорық ұйымдастырды. Берберлер мен византиялықтарды жеңіп, Атлант мұхитының жағалауына жетіп, Танжер мен Волубилисті басып алды. Бірақ ол бұл аймақтарда бекініп ала алмады. Ифрикияға қайтып келгенде, Вескера шайқасында бербер-византиялық күштердің шабуылына ұшырап, қаза тапты, нәтижесінде жаулап алынған аймақтар жоғалды. 681 жылы Язид Ибн Зиядтың бауыры Салм ибн Зиядты солтүстік-шығыс шекаралық Хурасан провинциясының губернаторы етіп тағайындады. Салм Трансоксианада (Орта Азия) бірнеше жорықтарға басшылық етті және Самарқанд пен Хорезмге шабуыл жасады, бірақ олардың ешқайсысында тұрақты бекініп ала алмады. 683 жылы Язидтің қайтысы және Шығыстағы келесі хаос жорықтарды тоқтатты.
The style of Yazid's governance was, by and large, a continuation of the model developed by Mu'awiya. He continued to rely on the governors of the provinces and ashraf, as Mu'awiya had, instead of relatives. He retained several of Mu'awiya's officials, including Ibn Ziyad, who was Mu'awiya's governor of Basra, and Sarjun ibn Mansur, a native Syrian Christian, who had served as the head of the fiscal administration under Mu'awiya. Like Mu'awiya, Yazid received delegations of tribal notables (wufud) from the provinces to win their support, which would also involve distributing gifts and bribes. The structure of the caliphal administration and military remained decentralised as in Mu'awiya's time. Provinces retained much of their tax revenue and forwarded a small portion to the Caliph. The military units in the provinces were derived from local tribes whose command also fell to the ashraf. Yazid approved a decrease in taxes on the Arab Christian tribe of Najran upon their request, but abolished the special tax exemption of the ethno religious community of Samaritans, which had been granted to them by previous caliphs as a reward for their aid to the Muslim conquerors. He improved the irrigation system of the fertile lands of the Ghouta near Damascus by digging a canal that became known as Nahr Yazid. Toward the end of his reign, Mu'awiya reached a thirty year peace agreement with the Byzantines, obliging the Caliphate to pay an annual tribute of 3,000 gold coins, 50 horses, and 50 slaves, and to withdraw Muslim troops from the forward bases they had occupied on the island of Rhodes and the Anatolian coast. Under Yazid, Muslim bases along the Sea of Marmara were abandoned. In contrast to the far reaching raids against the Byzantine Empire launched under his father, Yazid focused on stabilizing the border with Byzantium. In order to improve Syria's military defences and prevent Byzantine incursions, Yazid established the northern Syrian frontier district of Qinnasrin from what had been a part of Hims, and garrisoned it. Yazid reappointed Uqba ibn Nafi, the conqueror of the central North African region of Ifriqiya whom Mu'awiya had deposed, as governor of Ifriqiya. In 681, Uqba launched a large scale expedition into western North Africa. Defeating the Berbers and the Byzantines, Uqba reached the Atlantic coast and captured Tangier and Volubilis. He was unable to establish permanent control in these territories. On his return to Ifriqiya, he was ambushed and killed by a Berber–Byzantine force at the Battle of Vescera, resulting in the loss of the conquered territories. In 681 Yazid appointed Ibn Ziyad's brother Salm ibn Ziyad as the governor of the northeastern border province of Khurasan. Salm led several campaigns in Transoxiana (Central Asia) and raided Samarqand and Khwarazm, but without gaining a permanent foothold in any of them. Yazid's death in 683 and the subsequent chaos in the east ended the campaigns.
Өлім және мұрагерлік
Язид 683 жылғы 11 қарашада өзінің сүйікті орны – Сирияның орталық шөліндегі Хуварин қаласында 35 пен 43 жас аралығында қайтыс болды және сол жерге жерленді. Әбу Машар әл-Мадани (778 ж. қайтыс болған) және әл-Уақиди (823 ж. қайтыс болған) сияқты ертедегі деректер оның өлімі туралы ешқандай мәлімет бермейді. Бұл ақпараттың жетіспеуі Омейядтарға қарсы көзқарасты авторлардың өлімнің себептерін, соның ішінде жылқыдан құлау, шамадан тыс ішу, өкпе қабынуы және өртеу сияқты әртүрлі нұсқаларды құрастыруына себеп болды. Замандас ақын Ибн Араданың өлеңдеріне сәйкес, ол Хурасан жерінде тұрғанда, Язид төсегінде, қолында шарап тостағанымен қайтыс болды. Ибн әз-Зубайр одан кейін өзін халифа деп жариялады, ал Ирак пен Египет оның билігіне көшті. Сирияда Язидтің ұлы Муавия II, оны таңдағандай, халифа атанды. Оның билігі Сирияның бір бөлігімен ғана шектелді, себебі Сирияның көптеген аймақтары (Химс, Киннасрин және Палестина) Ибн әз-Зубайрдің одақтастарының бақылауында болды. Муавия II бірнеше айдан кейін себебі белгісіз аурудан қайтыс болды. Көптеген ерте деректер оның өлімінен бұрын тақтан бас тарғанын айтады. Оның қайтысынан кейін Язидтің анасының Калбит тайпасы өздерінің жеңілдіктерін сақтау үшін Язидтің ұлы Халидті таққа отырғызуға тырысты, бірақ Омейяд коалициясындағы Калбит емес тайпалар оны тым жас деп санады. Осының салдарынан Марван ибн әл-Хакам 684 жылғы маусымда Омейяд тайпаларының шурасында халифа ретінде мойындалды. Содан кейін Марван мен Калбиттер Мардж Рахит шайқасында Дахак басқарған Зубайрид жақтастарының күштерін жеңіске бұйырды. Омейяд шурасы Халидтің Марванның мұрагері боларына келіссе де, ол өзінің ұлы Абд әл-Маликті мұрагер етіп тағайындады. Осылайша Муавия I-нің әкесі Әбу Суфянның атымен аталатын Суфьянид әулеті Омейяд әулетінің Маруанид әулетімен алмастырылды. 692 жылға қарай Абд әл-Малик Ибн әз-Зубайрды жеңіп, Омейяд билігін бүкіл халифалыққа қайта орнатты.
Yazid died on 11 November 683 in the central Syrian desert town of Huwwarin, his favourite residence, aged between 35 and 43, and was buried there. Early annalists like Abu Ma'shar al Madani (d. 778) and al Waqidi (d. 823) do not give any details about his death. This lack of information seems to have inspired fabrication of accounts by authors with anti Umayyad leanings, which detail several causes of death, including a horse fall, excessive drinking, pleurisy, and burning. According to the verses by a contemporary poet Ibn Arada, who at the time resided in Khurasan, Yazid died in his bed with a wine cup by his side. Ibn al Zubayr subsequently declared himself caliph and Iraq and Egypt came under his rule. In Syria, Yazid's son Mu'awiya II, whom he had nominated, became caliph. His control was limited to parts of Syria as most of the Syrian districts (Hims, Qinnasrin, and Palestine) were controlled by allies of Ibn al Zubayr. Mu'awiya II died after a few months from an unknown illness. Several early sources state that he abdicated before his death. Following his death, Yazid's maternal Kalbite tribesmen, seeking to maintain their privileges, sought to install Yazid's son Khalid on the throne, but he was considered too young for the post by the non Kalbites in the pro Umayyad coalition. Consequently, Marwan ibn al Hakam was acknowledged as caliph in a shura of pro Umayyad tribes in June 684. Shortly after, Marwan and the Kalb routed the pro Zubayrid forces in Syria led by Dahhak at the Battle of Marj Rahit. Although the pro Umayyad shura stipulated that Khalid would succeed Marwan, the latter nominated his son Abd al Malik as his heir. Thus the Sufyanid house, named after Mu'awiya I's father Abu Sufyan, was replaced by the Marwanid house of the Umayyad dynasty. By 692 Abd al Malik had defeated Ibn al Zubayr and restored Umayyad authority across the Caliphate.
Мұра
Мұхаммедтің немересі Хусейннің қазасы мұсылмандар арасында кеңінен наразылық тудырды және Язидтің беделі зор құлдырауға ұшырады. Бұл, сондай-ақ, Язидке қарсы оппозицияны Али ұрпақтарының мүддесіне негізделген Омейялықтарға қарсы қозғалысқа біріктіруге көмектесті және шииттердің жеке ерекшеліктерімен, салт-дәстүрлерімен және тарихи естеліктерімен ерекшеленетін діни ағымына айналуына үлкен үлес қосты. Кербела шайқасынан кейін Хусейн әулетінен тараған шиит имамдары саяси белсенділіктен бас тарту саясатын қабылдады.
The killing of Muhammad's grandson Husayn caused widespread outcry among Muslims and the image of Yazid suffered greatly. It also helped crystallize opposition to Yazid into an anti Umayyad movement based on Alid aspirations, and contributed to the development of Shi'a identity, whereby the party of Alid partisans was transformed into a religious sect with distinct rituals and memory. After the Battle of Karbala, Shi'a imams from Husayn's line adopted the policy of political quietism.
Дәстүрлі мұсылмандық көзқарас
Язидті көптеген мұсылмандар қазіргі күнге дейін зұлым тұлға деп санайды, тек шииттер ғана емес, сонымен қатар Хусейннің әкесі Әли мен оның ұрпақтарына, Хусейнге тиесілі болған билік позициясын Язидтің тартып алғаны үшін оны кінәлайды. Көптеген сунниттер үшін ол ислам құндылықтарына қарсы келген. Шииттер үшін Язид – зұлымдықтың символы. Оны Ашура шерулерінде және оқиғаларды сахналаған қойылымдарда жыл сайын айыптайды, ал тирандық және зорлық-зомбылық көрсеткен билеушілер көбінесе оған теңеледі. Иран революциясынан бұрын Иран шахы Рухолла Хомейни тарапынан «өз заманының Язиді» деп аталған, ал Иран-Ирак соғысы кезінде Ирак президенті Саддам Хусейнді Ирак шииттері шиит исламының қасиетті орындарына сапар шешуге тыйым салғаны үшін осылай атаған. Сунниттер арасында Ханафи мектебі Язидті қарғауға рұқсат береді, ал Ханбали мектебі мен Шафии мектебіндегі көптеген ғалымдар Язидтің үкімін айтуға болмайды, керісінше, жалпы тирандарды қарғау керек деп санайды. Дегенмен, Ханбали ғалымы Ибн әл-Жаузи (1201 жылы қайтыс болған) қарғауды қолдаған. Әл-Газалидің (1111 жылы қайтыс болған) пікірінше, Язидді қарғауға тыйым салынған, өйткені ол мұсылман болған және Хусейннің өлтірілуіне қатысқандығы дәлелденбеген. Язид – халифат тарихындағы қандастық байланыс негізінде мұрагерлікке тағайындалған алғашқы адам, және бұл кейін дәстүрге айналды. Осылайша, мұсылман тарихында оның билікке келуі халифаттың монархияға айналуы деп есептеледі. Ол халифат кезінде үш үлкен қылмыс жасаған тиран ретінде сипатталады: Кербелада Хусейн мен оның ізбасарларының қазасы, қырғын болып саналды; әл-Харра шайқасынан кейін болған оқиға, онда Язидтің әскері Мединені тонады; және Мекке қоршауы кезінде Кағбаның өртелуі, мұның кінәсі Язидтің қолбасшысы Хусейн ибн Нумайрға таңылды. Дәстүр оның ішімдік ішу, билеу, аң аулау және иттер мен маймылдар сияқты үй жануарларын ұстау әдеттерін баса көрсетеді, оны мұсылман қауымын басқаруға лайықсыз деп бейнелейді. Қазіргі заманғы мұсылман тарихшылары Язидті «ішек-қарны мен жеке өмірінде күнәкар», «мастыққа берілген, мақтаншыл», «Аллаға қарсылық көрсету, Оның дініне сенімсіздік және Оның елшісіне деген дұшмандық» секілді сипаттаған. Әл-Баладури (892 жылы қайтыс болған) оны «күнәкарлардың басшысы» (амир әл-фасикин) деп атады, бұл халифаларға қолданылатын «сенімділердің басшысы» (амир әл-мұминин) аталымына қарама-қарсы. Дегенмен, кейбір тарихшылар ерте мұсылман деректерінде Язидті Хусейннің өлімінен ақтап, кінәны Ибн Зиядқа жүктеуге бейімділік бар екенін айтады. Тарихшы Джеймс Линдсейдің сөзіне сәйкес, сириялық тарихшы Ибн Асакир (1176 жылы қайтыс болған) Язидтің жақсы қасиеттерін көрсетуге тырысқан, бірақ оған қарсы айтылған айыптауларды қабылдаған. Ибн Асакир Язидтің хадис (Мұхаммедтің сөздері мен дәстүрлері) жеткізушісі, «Пайғамбар дәуірімен байланысы болғандықтан» ізгі адам және билікке лайық екенін атап көрсеткен.
Yazid is considered an evil figure by many Muslims to the present day, not only by the Shi'a, who hold that the ruling position rightly belonged to Husayn's father Ali and his descendants, including Husayn, whom Yazid killed to strip him of his right, but also by many Sunnis, to whom he was an affront to Islamic values. For the Shi'a, Yazid is an epitome of evil. He is annually reviled in the Ashura processions and passion plays, and rulers considered tyrannical and oppressive are often equated with him. Before the Iranian Revolution, the Shah of Iran was called the "Yazid of his time" by the Iranian cleric Rouhollah Khomeini, as was the Iraqi president Saddam Hussein by the Iraqi Shi'a during the Iran–Iraq War for his ban on pilgrimages to the holy sites of Shi'a Islam. Among the Sunnis, the Hanafi school allows cursing of Yazid, whereas the Hanbali school and many in the Shafi'i school maintain that no judgment should be passed on Yazid, rather tyrants in general should be cursed. However, the Hanbali scholar Ibn al Jawzi (d. 1201) encouraged the cursing. According to al Ghazali (d. 1111), cursing Yazid is prohibited, for he was a Muslim and his role in the killing of Husayn is unverified. Yazid was the first person in the history of the Caliphate to be nominated as heir based on a blood relationship, and this became a tradition afterwards. As such, his accession is considered by the Muslim historical tradition as the corruption of the caliphate into a kingship. He is depicted as a tyrant who was responsible for three major crimes during his caliphate: the death of Husayn and his followers at Karbala, considered a massacre; the aftermath of the Battle of al Harra, in which Yazid's troops sacked Medina; and the burning of the Ka'ba during the siege of Mecca, which is blamed on Yazid's commander Husayn ibn Numayr. The tradition stresses his habits of drinking, dancing, hunting, and keeping pet animals such as dogs and monkeys, portraying him as impious and unworthy of leading the Muslim community. Extant contemporary Muslim histories describe Yazid as "a sinner in respect of his belly and his private parts", "an arrogant drunken sot", and "motivated by defiance of God, lack of faith in His religion and hostility toward His Messenger". Al Baladhuri (d. 892) described him as the "commander of the sinners" (amir al fasiqin), as opposed to the title commander of the faithful (amir al mu'minin) usually applied to the caliphs. Nevertheless, some historians have argued that there is a tendency in early Muslim sources to exonerate Yazid of blame for Husayn's death, and put the blame squarely on Ibn Ziyad. According to the historian James Lindsay, the Syrian historian Ibn Asakir (d. 1176) attempted to stress Yazid's positive qualities, while accepting the allegations that are generally made against him. Ibn Asakir thus emphasised that Yazid was a transmitter of hadith (the sayings and traditions attributed to Muhammad), a virtuous man "by reason of his connection to the age of the Prophet", and worthy of the ruling position.
Қазіргі ғалымдардың пікірі
Оның діни ортадағы беделіне қарамастан, академиялық тарихшылар Язидке көбірек жағымды көзқараспен қарайды. Веллхаузеннің сөзіне сүйенсек, Язид қажет болған жағдайда ғана зорлыққа жүгінетін, әділ билеуші болған және діни дәстүрде бейнеленгендей, зұлымдыққа бой алған емес. Ол сондай-ақ, Язидтің ханзада кезінде мемлекеттік істерге қызығушылық танытпағанын, бірақ халифа болғаннан кейін "өзін жинап алып, бірақ бұрынғы әуесқойлықтарынан – шарап, музыка, аң аулау және басқа да ойын-сауық түрлерінен айныған жоқ" деп атап көрсеткен. Тарихшы Хью Н. Кеннедидің пікірінше, Кербела мен әл-Харраның трагедияларына қарамастан, Язидтің билеуі "ешқандай жетістіксіз болған жоқ". Егер ол ұзақ өмір сүрген болса, оның абыройы артуы мүмкін еді, бірақ ерте қайтысы "оның билігінің басындағы қиындықтардың" жаңғыруына себеп болды. Исламтанушы Г.Р. Хотингтің айтуынша, Язид әкесінің дипломатиялық саясатын жалғастыруға тырысқан, бірақ Муавиядан айырмашылығы, ол қарсыластарын сыйлықтар мен пара арқылы өз жағына тарта алмады. Хотингтің қорытындысында, "Муавияның тайпалық шейх сияқты әрекет ету бейнесі, дәстүрлі Таяу Шығыс деспотынан гөрі, Язидке де қатысты" делінген. Льюис Язидті "әкесінің қабілетімен" қабілетті билеуші деп санап, кейінгі араб тарихшылары оны артық сынға алғанын айтқан. Веллхаузеннің пікіріне ұқсас көзқарас білдірген Ламменс: "Өзі де ақын болған және музыканы ұнататын ол, ақындар мен суретшілердің меценаты болды". Мұсылман деректерінде Язидтің бейнесі Аббасид әулетінің 750 жылы Омейяларды құлатуына байланысты туған жаулыққа қатысты. Дәстүрлі мұсылман деректеріндегі көптеген мәліметтер Язидке қарсы болған көтерілістерге баса назар аударады және оның Сириядағы қоғамдық өмірі мен көтерілістерді басудан басқа қызметтері туралы егжей-тегжейлі мәліметтер берілмейді. Ламменс мұны Ирактағы Аббасид дәуірінің жылнамашыларының Хусейннің өліміне және Исламның қасиетті қалаларына шабуыл жасалған халифаны тек құмарлыққа берілген маскүнем ретінде бейнелеуге бейімділігімен байланыстырған. Ал 741 жылғы Сирия дерегінде халиф "өте жағымды мінезді және өзінің билігіне бағынған барлық халықтардың құрметіне лайық адам" деп сипатталған. Ол патшалық дәрежесіне байланысты өзіне даңқ іздемей, барлық қара халықпен бірге қарапайым азамат ретінде өмір сүрген.
Despite his reputation in religious circles, academic historians generally portray a more favourable view of Yazid. According to Wellhausen, Yazid was a mild ruler, who resorted to violence only when necessary, and was not the tyrant that the religious tradition portrays him to be. He further notes that Yazid lacked interest in public affairs as a prince, but as a caliph "he seems to have pulled himself together, although he did not give up his old predilections,—wine, music, the chase and other sport". In the view of the historian Hugh N. Kennedy, despite the disasters of Karbala and al Harra, Yazid's rule was "not devoid of achievement". His reputation might have improved had he lived longer, but his early death played a part in sticking of the stigma of "the shocks of the early part of his reign". According to the Islamicist G. R. Hawting, Yazid tried to continue the diplomatic policies of his father but, unlike Mu'awiya, he was not successful in winning over the opposition with gifts and bribes. In Hawting's summation, "the image of Muʿāwiya as operating more like a tribal s̲h̲ayk̲h̲ than a traditional Middle Eastern despot also seems applicable to Yazīd". In the view of Lewis, Yazid was a capable ruler "with much of the ability of his father" but was overly criticized by later Arab historians. Expressing a viewpoint similar to Wellhausen's, Lammens remarked, "a poet himself, and fond of music, he was a Maecenas of poets and artists". The characterization of Yazid in the Muslim sources has been attributed to the hostility of the Abbasid dynasty, during whose rule the histories were written, toward the Umayyads, whom they toppled in 750. Most reports in the traditional Muslim sources focus on the revolts against Yazid, and usually lack detail on his public life in Syria and his activities other than the suppression of the revolts. Lammens has attributed this to the tendency of the Iraq based, Abbasid era chroniclers to portray a caliph, under whom Husayn was killed and the holy cities of Islam were attacked, only as an impious drunkard. In contrast, a Syrian source preserved in the Chronicle of 741 describes the Caliph as "a most pleasant man and deemed highly agreeable by all the peoples subject to his rule. He never, as is the wont of men, sought glory for himself because of his royal rank, but lived as a citizen along with all the common people."
Язидизм
Язиди дінінде, негізінен Ирактағы күрд тілінде сөйлейтін езидтер этно-дін қауымдастығында Сұлтан Езид өте қадірлі, құдайлық тұлға саналады. Көптеген қазіргі тарихшылар Езид есімінің халифа Язидтің есімінен шыққандығын айтады. Язиди діни аңыздарында Сұлтан Езид пен екінші Омейяд халифасы арасында ешқандай байланыс жоқ. 12 ғасырға дейін күрд тауларында Язидке ерекше көңіл бөлетін Омейядтар қозғалысы болған, сол кезде шейх Ади, Омейяд әулетінен тараған суфи, язидтер осы күнге дейін құрметтейтін ол сол жерге қоныстанды және қозғалыс жақтастарының арасында ізбасар жинады. Язиди деген ат оның Омейяд тегіне байланысты берілген болуы мүмкін.
In the Yazidi religion, practiced by the mainly Iraq based Kurdish speaking ethno religious community of Yazidis, Sultan Ezid is a highly revered divine figure. Most modern historians hold that the name Ezid derives from the name of Caliph Yazid. In Yazidi religious lore, there is no trace of any link between Sultan Ezid and the second Umayyad caliph. A pro Umayyad movement particularly sympathetic towards Yazid existed in the Kurdish mountains before the 12th century, when Shaykh Adi, a Sufi of Umayyad descent venerated by Yazidis to this day, settled there and attracted a following among the adherents of the movement. The name Yazidi seems to have been applied to the group because of his Umayyad origins.
Монеталар мен жазулар
Сасанидтер стиліндегі күміс монетаның "Язидтің бірінші жылы" деп таңбаланғандығы хабарланды. Монетаның бет жағында Сасани патшасы Хосров II-нің суреті және оның аты пахлави жазуымен көрсетілген. Артында зороастриялық от алтары және оның төңірегіндегі қызметшілер бейнеленген. Бірақ шеттерінде, монета Язидтің билігінің бірінші жылында соғылғаны туралы жазу бар. Нишапур монетаханасынан табылған, 60-шы жыл деп есептелетін анонимді монета да Язидтің билігінің алғашқы жылына жатқызылады. Оның билігі кезеңіндегі басқа монеталарда көбінесе монета соғылған провинцияның әкімінің аты ғана болады. Фарс және Кирман провинцияларынан Абдалла ибн әл-Зубайрдың есімі жазылған монеталар да табылды, олар 61-63 жылдар аралығында (681-683 жж.) дауырланған. Бұл, Язидтің Арабия мен Ирактағы билігіне қарсылықтарға қоса, оның билігі оңтүстік Парсыда да оның таққа отырған сәтінен бастап сынға алынғанын көрсетеді. Монеталар, мүмкін, Ибн әл-Зубайрдың атынан соғылып, Омейядтарға қарсы тұрғандарға Құрайш руынан шыққан беделді есімді пайдалану арқылы заңдылық беру мақсатында жасалған. Язид туралы қысқа, датасы белгісіз палеоараб тіліндегі христиан граффитосында айтылған деп саналады. Онда "Құдай патша Язидті еске алсын" деп жазылған.
A Sasanian style silver coin bearing the mint date as "Year I of Yazid" has been reported. The obverse side shows the portrait of the Sasanian king Khosrow II and his name in the Pahlavi script. The reverse has the usual Zoroastrian fire altar surrounded by attendants. The margins, however, contain the inscription that it was minted during the first year of Yazid's reign. An anonymous coin from the Nishapur mint bearing the mint date 60, which is assumed to be the Hijri year, is also thought to be from Yazid's first regnal year. Other coins from his reign usually have only the name of the governor of the province where the coin originated. Coins bearing the name of the counter caliph Abd Allah ibn al Zubayr have also been found from the provinces of Fars and Kirman, dated between 61 and 63 (681–683 CE), although Ibn al Zubayr did not publicly claim the caliphate until after the death of Yazid. This may show that as well as the challenges to his rule in Arabia and Iraq, Yazid's authority was also challenged in southern Persia from roughly the time of his accession. The coins were probably minted in the name of Ibn al Zubayr to lend legitimacy to the challengers of the Umayyads by using a suitable Qurayshite name. Yazid is thought to be mentioned in a short, undated Paleo Arabic Christian graffito known as the Yazid inscription. It reads "May God be mindful of Yazid the king".
Әйелі мен балалары
Язид үш әйелге үйленді және бірнеше кәнизагы болды. Оның екі әйелінің есімдері белгілі: Умм Халид Фахита бинт Әби Хишам және Абдалла ибн Әмірдің қызы, көрнекті қолбасшы және мемлекет қайраткері Умм Күлтум. Фахита мен Умм Күлтум екеуі де Омейялардың туған тайпасы – Абд Шамс тайпасынан шыққан. Язид әйелдерінен үш ұлы болды. Оның үлкен ұлы Муавия II, Язид қайтыс болған кезде 17 мен 23 жас аралығында болған. Муавия II анасының аты белгісіз, бірақ ол Бану Калб тайпасынан шыққан. Денсаулығының нашарлығына байланысты халифалық міндеттерін атқаруға шамасы келмеді және ол көбінесе үйінен шықпады. Ол әкесінен кейін бірнеше ай ғана өмір сүрді және баласыз қайтыс болды. Язидтің екінші ұлы Халид Фахитадан туған, ол шамамен 668 жылы дүниеге келген. Марван халифа болғаннан кейін Фахитаға үйленді, Софияндықтар әулетімен одақ құрып, оның ұлы Халидтің халифатқа талап етуін бейтараптандыру мақсатында. Ол мұрагерлікке ие болудан шеттетілуіне наразылық білдірмеді, бірақ аңыз бойынша Марванға қарсылық танытқан, ал Марван оны қорлаған. Ол Абдул Маликпен жақсы қарым-қатынаста болды және оның қызына үйленді. Көптеген аңыз деректерде Халид алхимияға қызығушылық танытқандығы және гректердің алхимия, астрономия және медицина салаларындағы еңбектерін араб тіліне аударуды бұйрық бергендігі айтылады. Язидтің қызы Әтика Абдул Маликке өте жақын болды. Олардың бірнеше баласы болды, соның ішінде болашақ халифа Язид II. Язидтің Умм Күлтумнан туған ұлы Абдалла, шебер садақшы және атты әскер болды. Язидтің құл әйелдерінен тағы да бірнеше ұлы болды.
Yazid married three women and had several concubines. The names of two of his wives are known: Umm Khalid Fakhita bint Abi Hisham and Umm Kulthum, a daughter of the veteran commander and statesman Abd Allah ibn Amir. Fakhita and Umm Kulthum both hailed from the Abd Shams, the parent clan of the Umayyads. Yazid had three sons from his wives. His eldest, Mu'awiya II, was between 17 and 23 years old at the time of Yazid's death. The name of Mu'awiya II's mother is unknown, but she was from the Banu Kalb. Ill health prevented him from carrying out the caliphal duties and he rarely left his residence. He survived his father only by a few months and died without leaving any offspring. Yazid's second son, Khalid, was from Fakhita, and was born circa 668. Marwan married Fakhita after becoming caliph, to foster an alliance with the Sufyanid house and neutralize her son Khalid's claim to the caliphate. He remained quiet about being sidelined from the succession, although a legendary report says that he protested to Marwan, who in turn insulted him. He had friendly relations with Abd al Malik, whose daughter he married. Several legendary accounts report Khalid being interested in alchemy and having ordered the translation of Greek works on alchemy, astronomy, and medicine into Arabic. Yazid's daughter Atika was the favourite wife of Abd al Malik. They had several children, including the future Caliph Yazid II Yazid's son Abd Allah, from Umm Kulthum, was a famed archer and horseman. Yazid had several other sons from slave women.