Зияд ибн Әбиһ: Рашидун және Омейяд халифаттарының басқарушысы

Кіріспе

Араб әкімшісі және мемлекет қайраткері (шамамен 622 – 673)

Әбу әл-Мүғира Зияд ибн Әбихи (أبو المغيرة زياد بن أبيه; шамамен 622–673), сондай-ақ Зияд ибн Әби Суфян (زياد بن أبي سفيان) деп белгілі, 7-ші ғасырдың ортасында Рашид және Омейяд халифалықтарының әкімшісі және мемлекет қайраткері болған. Ол 665–670 жылдары Басраның губернаторы, ал 670 жылдан өліміне дейін Ирактың бірінші губернаторы және шығыс халифатының практикалық вице-королі қызметін атқарды. Зиядтың тегі белгісіз, бірақ ол Меккеге жақын Таифте Бану Тақиф тайпасының арасында өсті. 636 жылы Басра қаласының негізі қаланғанда, мұсылман арабтарының Сасанид империясын жаулап алуына бағытталған орталық ретінде ол асырап алған тайпа мүшелерімен бірге келді. Ол бастапқыда қаланың бірінші губернаторы Утба ибн Ғазван әл-Мазиниге жұмысқа орналасты, ал кейін оның ізбасарлары оны хатшы ретінде қызметте қалдырды. Халифа Әли Зиядты Фарс провинциясының губернаторы етіп тағайындап, жергілікті көтерілісті басуды тапсырды. 661 жылы Әли өлтірілгеннен кейін және оның қарсыласы Мұғәвия I билікке келгеннен кейін де ол Әлидің халифалығына адалдығын сақтады. Мұғәвия Зиядтың қарсылығын жеңіп, оны өзінің әкесінен туған ағасы деп ресми түрде мойындады және Басраның губернаторы етіп тағайындады. Зиядтың инаугурациялық сөзі, онда ол қаланың тұрақсыз халқына қатысты «көкөшік пен таяқ» саясатын жариялады, араб тарихында оның шешендігімен ерекшеленеді. Куфаның губернаторы, Зиядтың ұстазы әл-Мүғира ибн Шубаның қайтысынан кейін Мұғәвия Зиядты біріктірілген Ирак провинциясының бірінші губернаторы етіп тағайындады. Ол гарнизондық қалаларды әкімшілік тұрғысынан қайта ұйымдастырды және өзінің атына Сасанид үлгісінде күміс дирхамдар соқты. Ол араб билігін нығайтып, Халифаттың ең шығыс провинциясы – Хурасанды қайтадан жаулап алуға кірісті. Ол Ирактан 50 000 араб сарбазы мен олардың отбасыларын Хурасанға көшіріп, Тухаристан, Балх және Кухистанға қарсы әскери экспедициялар ұйымдастырды. Бұл ауқымды қоныс аудару Ирактың экономикалық және саяси жағдайын жақсартты, араб тайпаларының сарбаздарын тығыз орналасқан гарнизондардан шығарып, соғыс олжасына жаңа мүмкіндіктер ашты. Алайда, бұл қадам Халифат үшін де маңызды салдарларға әкелді, өйткені осы Хурасандық араб әскерлерінің ұрпақтары 750 жылы Омейядтерді құлатқан армияны құрады. Зияд 673 жылы Куфа маңында қайтыс болды, бірақ оның ұлдары – Убайд Алла, Абд әл-Рахман, Салм, Аббад және Язид Ирак, Хурасан және Сиджистанның губернаторлары немесе вице-губернаторлары лауазымдарын атқарды. Зияд ерте арабтардың өмірбаяндарының нысаны болды және араб тарихында өз дәуірінің төрт ұлы данасының бірі, сондай-ақ өте білікті әкімші және шешен ретінде есте қалды. Оның Ирактағы басқаруы кейінгілер үшін үлгі болды.

Abu al Mughira Ziyad ibn Abihi (أبو المغيرة زياد بن أبيه; c. 622–673), also known as Ziyad ibn Abi Sufyan (زياد بن أبي سفيان), was an administrator and statesman of the successive Rashidun and Umayyad caliphates in the mid 7th century. He served as the governor of Basra in 665–670 and ultimately the first governor of Iraq and practical viceroy of the eastern Caliphate between 670 and his death. Ziyad's parentage is obscure, but he was raised among the Banu Thaqif in Ta'if, near Mecca. He arrived with his adoptive tribesmen in Basra upon its foundation in 636 as the Muslim Arabs' springboard for the conquest of the Sasanian Empire. He was initially employed by the city's first governor, Utba ibn Ghazwan al Mazini, and was kept on as a scribe or secretary by his successors. Caliph Ali appointed Ziyad governor of Fars to suppress a local rebellion and he maintained his loyalty to Ali's caliphate after the latter's assassination in 661 and the subsequent rule of Ali's opponent, Mu'awiya I The latter overcame Ziyad's opposition, formally recognized him as his own paternal half brother and appointed him governor of Basra. Ziyad's inaugural speech, in which he announced his carrot and stick approach to governing the city's turbulent population, is celebrated in Arab history for its eloquence. After the death of Kufa's governor, Ziyad's mentor al Mughira ibn Shu'ba, Mu'awiya made Ziyad the first governor of a unified Iraqi province. He administratively reorganized the garrison cities and minted Sasanian style silver dirhams in his own name. He firmly established Arab power and recommenced conquests in the Caliphate's easternmost province of Khurasan by relocating there 50,000 Arab soldiers and their families from Iraq and dispatching expeditionary forces against Tukharistan, Balkh and Quhistan. Although the mass resettlement improved Iraq's economic and political conditions by siphoning off Arab tribal soldiers from the overcrowded garrisons and creating new opportunities for war spoils, the move had major ramifications for the Caliphate as the descendants of these Khurasani Arab troops formed the army that toppled the Umayyads in 750. Ziyad died near Kufa in 673, but his sons Ubayd Allah, Abd al Rahman, Salm, Abbad and Yazid went on to hold posts as governors or deputy governors of Iraq, Khurasan and Sijistan. Ziyad was the subject of early Arabic biographies and is remembered in Arab history as one of the four great wise men of his era and as a highly skilled administrator and orator. His administration in Iraq served as a model for his successors.

Шығу тегі

Зыяд 622 немесе 623/24 жылдары Таиф қаласында дүниеге келген болуы мүмкін. Оның нақты туған тегі белгісіз, сондықтан көздерде оның есімі жиі Зыяд ибн Әбихи ("әкесінің ұлы Зыяд") деп аталады. Ол белгілі бір Сумайяның заңсыз баласы еді, ал оның әкесі белгісіз. Сумайяның тегі де анық емес. 9 ғасыр тарихшылары әл-Баладури мен Авана ибн әл-Хакам екеуі де оның Кашкар жерінде құл болып тұрғанын айтады, бірақ біріншісі оның Бану-Яшкур тайпасының мүшесі болғанын, бұл Бану-Бакр араб тайпасының бір тармағы екенін, ал екіншісі оның парсы дехқаны (жер иеленуші магнаты) болғанын мәлімдейді. Әл-Баладуридің айтуынша, Сумайяның Яшкури иесі Меккеге қажылық сапарымен ауруын емдету үшін барған, ал кейін Таиф қаласында Тақиф тайпасының дәрігері әл-Харит ибн Каладамен емделген; оның көрсеткен қызметі үшін Ибн Каладаға Сумайя сыйға берілген. Авананың баяндамасында Сумайяны персиялық дехқан Ибн Каладаға емдегені үшін сыйлап берген. Қалай болғанда да, ол ақырында Ибн Каладаның әйеліне тиесілі грек немесе сириялық құл Убайдқа берілді. Зыяд өлеңдерінде парсы тегінен болғанын айтса да, оның отбасы Сумайяның құл емес, Бану Тамим араб тайпасының Зайд Манат руынан шыққан әл-Авардың қызы екенін жариялады.

Басрадағы алғашқы еңбек жолы

Тарихшы Джулиус Веллхаузеннің айтуынша, халифа Әбу Бакрдың тұсында Зияд ислам дінін қабылдады, бұл оған "дүниені ашты". Кейіннен ол араб гарнизондық Басра қаласына қоныс аударған алғашқылардың бірі болды. 638 жылы қала құрылғанға дейін, Ирак майданында соғысқан мұсылман әскерлері осы жердегі қираған парсы ауылын әскери лагерь ретінде пайдаланды. Зияд сол жерге Ибн Каладаның ұлдары Нафи мен Әбу Бәкір Нұфаймен бірге келді. Соңғысының отбасы қалада үлкен жер иелігін иеленіп, беделге ие болды. Әбу Бәкірдің қайын інісі Утба ибн Ғазван әл-Мазини 635 жылы Басрада алғашқы лагерь құрды және қаланың негізін қалаушы және алғашқы губернаторы болды. Зиядтың әкімшілік қабілеттері оның жасөспірім кезінен-ақ байқалды және Утба оны Халифа Омардың билігі кезінде Басра диуанында (бюрократия) шағын міндеттермен жүктеді. 635 жылы Утба оған Басрадан шығысқа қарай орналасқан әл-Убулла (Аполодос) қаласын басып алғаннан кейін араб әскерлеріне соғыс олжасын бөлуді тапсырды. Қазіргі заманғы тарихшы Исаак Хассонның айтуынша, Зияд "ақылды және ашық хатшы ретінде ерекшеленді, ол өзінің қожайынына және мемлекеттік қызметке адал болды, есеп жүргізуге ерекше бейімділігі болды және хат жазу өнерін жақсы меңгерді". Оның дағдылары мен Басраның әскери губернаторы Әбу Мұса әл-Аш'аридің әскери наурыз кезінде оның орнын алмастыруы Халифа Омардың назарын аударды. Ол Зиядты жаңадан пайда болған мұсылман мемлекетінің орталығы Мәдинаға алып келді, онда ол өзінің қабілеттерін одан әрі сынады. Зиядтың өнер көрсетуі оған Омардан 1000 күміс дирхам сыйлық алды, оны ол анасының немесе өгей әкесі Убайдтің бостандығын сатып алу үшін пайдаланды. Басраға оралғаннан кейін көп ұзамай Зиядты Утбаның катибі (жазушы немесе хатшы) етіп тағайындады. Утбаның өлімінен кейін Зияд өзінің қызметін жалғастырды kātib оның мұрагерлері Әбу Мұса әл-Аш'ари мен әл-Муғира ибн Шу'ба, Зиядтың ұстазы болған Тақиф тайпасының мүшесі. 638 жылы әл-Муғираны үш айыптаушының, соның ішінде Әбу Бәкір Нұфай мен Шибл ибн Мабад әл-Бажалидің неке адалдығын бұзуы үшін Мәдинаға шақырғанда, Зиядтың аналық ағалары болған, Зиядты да өз куәлігін беру үшін шақырды. Оның мәлімдемесі әл-Муғираны қолдады, нәтижесінде айыптаулар алынып тасталды және айыптаушылар қамшымен соқты. Халифа Османның тұсында Зияд Басрадағы халифаның тағайындаған адамы Абдалла ибн Әмірге қызмет етті. Османның мұрагері Әли Абдалла ибн Аббасты Басраның губернаторы етіп тағайындады және Зиядқа провинцияның хараджын (жер салығын) жинауды және қазынашылықты қадағалауды сеніп тапсырды. Хассонның айтуынша, "Әлидің Зиядтың талантын бағалауы соншалықты үлкен болды" ол Ибн Аббасқа Зиядтың кеңесіне құлақ асуды тапсырды. 657 жылы Ибн Аббас Басрадан Сиффин шайқасында Сирияның губернаторы Муавия ибн Әби Суфянға қарсы Әлиге еріп кеткенде, ол Зиядты өзінің губернаторы ретінде қалдырды. Осы кезеңде ол Басраның басқа бір тобы - Аздтің көмегімен қаладағы ірі әскери тайпалық фракция - Бану Тамим көтерілісін жойды. Әли Сифеннен оралғаннан кейін оның Фарс ауданына тағайындаған Сахл ибн Хұнайфты тұрғындары қуып жіберді, содан кейін ол Зиядты жіберді. Фарс халқы Зиядтың басшылығына қанағаттанғандықтан, ол ауданның харажын жинауға мүмкіндік алды. Ол 661 жылы халифаның өлтірілуімен және Муавияның басшылығымен Омейяд халифалығының құрылуымен аяқталған Әлидің билігінің қалған уақытында Фарста қалды. Кейіннен ол Истахр маңындағы бекіністе бас қақпасын ұстап тұрды. Әлидің тағайындаған адамдарының ішінде ол Муавияның халифалығын мойындаудан ең ұзақ уақыт бойы бас тартты. Муавияның агенті Буср ибн Әби Артат Зиядқа қысым көрсетіп, Басрада оның үш ұлын тұтқындап, өлтірумен қорқытты. Зиядтың туғаннан туған ағасы Әбу Бәкіра Муавияның қасында араласқаннан кейін Зиядтың ұлдары босатылды. Ол ақыры 662/63 жылы Муавияның билігіне Моғираның араласқаннан кейін берілді, оны Муавия Куфаның губернаторы етіп тағайындаған еді. Келісім бойынша, Фарстан халифа қазынасына төленетін кірістер Зияд пен әл-Муғира арасында бөлінді, бірақ Муавия бұған көңіл бөлмеді. Зияд Куфаға көшіп келіп, әл-Муғира мен оның отбасымен тығыз қарым-қатынаста болды.

During the reign of Caliph Abu Bakr , Ziyad embraced Islam, which "opened the world to him", according to historian Julius Wellhausen. He later became one of the first settlers of the Arab garrison town of Basra. Before the city's founding in 638, the Muslim troops fighting on the Iraqi front used as their military camp the ruined Persian village on the site. Ziyad arrived there with the sons of Ibn Kalada, Nafi and Abu Bakra Nufay. The latter's family gained preeminence in the city, having acquired large landholdings there. Abu Bakra's brother in law Utba ibn Ghazwan al Mazini had established the initial camp at Basra in 635 and was the founder and first governor of the city. The administrative skills of Ziyad became apparent from the time of his adolescence and Utba charged him with minor tasks in the Basran dīwān (bureaucracy) during the reign of Caliph Umar In 635, Utba tasked him with distributing to the Arab troops the war spoils from the capture of al Ubulla (Apologos), a town immediately east of Basra. According to the modern historian Isaac Hasson, Ziyad "distinguished himself as an intelligent and open minded secretary, who was devoted to his master and to public service he showed an unusual aptitude for accounting and had an excellent command of epistolary art". His skills and his assignment by Basra's military governor Abu Musa al Ash'ari as his acting replacement while he was on a military campaign gained the attention of Caliph Umar. He brought Ziyad to Medina, the center of the nascent Muslim state, where he further tested his skills; Ziyad's performance earned him a reward of 1,000 silver dirhams by Umar, which he used to purchase the freedom of his mother or his stepfather Ubayd. Soon after his return to Basra, Ziyad was made Utba's kātib (scribe or secretary). After Utba's death, Ziyad continued his service as kātib under his successors Abu Musa al Ash'ari and al Mughira ibn Shu'ba, a member of the Thaqif who became Ziyad's mentor. When al Mughira was recalled by Umar to Medina in 638 due to charges of adultery by three accusers, including Abu Bakra Nufay and a certain Shibl ibn Ma'bad al Bajali, both of whom were Ziyad's maternal half brothers, Ziyad was also recalled to give his own testimony. His statement was partial toward al Mughira and as a result, the charges were dismissed and the accusers were flogged. During the reign of Caliph Uthman , Ziyad served the caliph's appointee to Basra, Abd Allah ibn Amir. Uthman's successor Ali appointed Abd Allah ibn Abbas governor of Basra and entrusted Ziyad with collection of the province's kharāj (land tax) and supervision of the treasury. According to Hasson, "Ali's appreciation of Ziyad's talents were so great" that he mandated Ibn Abbas heed Ziyad's counsel. When Ibn Abbas left Basra in 657 to accompany Ali at the Battle of Siffin against the governor of Syria, Mu'awiya ibn Abi Sufyan, he left Ziyad as his acting governor. During this period, he stamped out an uprising by the Banu Tamim, a major military tribal faction in the city, with critical assistance from another Basran faction, the Azd. After Ali returned from Siffin, his appointee to the district of Fars, Sahl ibn Hunayf, was ousted by its inhabitants, after which he dispatched Ziyad. The people of Fars were satisfied with Ziyad's leadership and he was able to collect the district's kharāj. He remained in Fars through the remainder of Ali's rule, which ended with the caliph's assassination in 661 and the foundation of the Umayyad Caliphate under Mu'awiya. Afterward, he remained headquartered in a fortress in the vicinity of Istakhr. Of Ali's appointees, he held out the longest from recognizing Mu'awiya's caliphate. Mu'awiya's agent, Busr ibn Abi Artat, pressured Ziyad by capturing and threatening to kill three of his sons in Basra. Ziyad's half brother Abu Bakra interceded with Mu'awiya and Ziyad's sons were released. He finally surrendered to Mu'awiya's rule in 662/63 after the intercession of al Mughira, who Mu'awiya had appointed governor of Kufa, the other main Arab garrison town of Iraq. In the deal reached, the revenues from Fars owed to the caliphal treasury were split between Ziyad and al Mughira, which Mu'awiya ignored. Ziyad moved to Kufa and maintained intimate ties with al Mughira and his family.

Басраның әкімі

Мұғуия Зыядты әкесі Әбу Суфянның ұлы деп ресми түрде мойындады. Бұл қадам Зияд Әбу Суфянның тегі туралы қауесеттерге байланысты халифадан түсініктеме сұрағаннан кейін жасалды. Веллхаузеннің сөзінше, Муавия Зыядты Дамаскіге шақырып, оны әкесінің туысқан ретінде мойындады, «оны осылайша өзіне және отбасына толығымен байлап тарту үшін». Бұл шешімді Омейяд әулетінің өкілдері наразылық білдірді. Муавияның ұлы Язид және кланның басқа тармақтары, әсіресе Мәдинадағы Марван ибн әл-Хакамның туыстары, сондай-ақ Басраның әкімі Абдалла ибн Әмір бұл шешімге қарсылық танытып, шаралар қабылдауға уәде берді. Ибн Әмір мен Марванидтер күш көрсету немесе пара беру арқылы үндемеуге мәжбүр болды. Язид пен Зиядтың қарым-қатынасы шиеленісіп, Марванның інісі Абд әл-Рахман оқиға туралы сатирикалық өлеңдер таратты. Мұсылман ғалымдары бұл оқиғаны Муавияның ең жағымсыз істерінің бірі деп бағалады. Зиядтың «Басрадағы оң қолы болуға қабілетті және маңызды жергілікті байланыстары бар екенін» түсінген Муавия, тарихшы Хью Кеннедидің айтуынша, оны провинцияның әкімі етіп тағайындады. Ол 665 жылдың маусым немесе шілде айында қызметке кірісіп, Басра халқына қатаң және икемді саясатты қатар қолданатын сөз сөйледі. Хассонның пікірінше, бұл «шеберлікке толы сөз болды». Веллхаузен оны «танымал» деп сипаттап, «кіріспесіз сөз» деп атады, себебі ол дәстүрлі түрде Құдайды мақтау және Мұхаммед пайғамбарға бата тілеуге арналған сөздерді жіберді. Сөздің мағынасы мынадай: «Сендер туыстық байланысқа дінді бағындырасыңдар, қылмыскерлеріңізді кешіріп, жасайсыңдар және Исламның қасиетті санайтын заңдарын бұзасыңдар. Түнде аңшылап жүргендерден сақ болыңдар, мен түнде көшеде табылғандардың барлығын өлтіремін. Туыстық байланысқа сүйеніп, әрекет етуге тырыспаңдар, мен әйқай салғандардың тілін кесіп тастаймын. Кім біреуді суға итерсе, кім біреудің үйін өртесе, кім үйге бұзып кірсе, кім қабірді ашса, олардың барлығы жазаланады. Мен әр отбасының мүшелері үшін жауапкершілікті жүктеймін. Мен жек көруді емес, тек қылмысты жазалаймын. Менің келуімнен қорқып, қуанғандар көп болады, ал үміт артып келгендер көңілі қалмайды. Мен сендерге Құдайдың нұрын жеткіземін және Құдайдың ризығынан сендерді тамақтандырамын. Мен сендерден мойынсұнуды талап етемін, ал сендер менен әділдік күтуге болады. Мен қандай жағдайда болсам да, үш нәрседен тартынбаймын: кез келген уақытта әркімнің сөзін тыңдаймын, уақытылы жалақыңды төлеймін және сендерді алыс соғысқа жібермеймін немесе ұзақ уақытқа майданға ұстамаймын. Маған деген жек көруің мен ашуыңды жібермеңдер, әйтпесе жаман жағдайға түсесіңдер. Мен көп адамның басының қисайғанын көріп тұрмын, әркім өзінің басының мойнында екеніне көз жеткізсін! Зияд өзінің қызметінің басында осы сөзінде айтқан жазалау шараларын жүзеге асырып, Басра халқының құрметін жеңіп алды. Ол қалада, шығысындағы Иранның тәуелді аймақтарында, яғни Фарс пен Керман, оңтүстігіндегі Арабия шөлінде бұрын-соңды болмаған қауіпсіздік деңгейін орнатты. Басраның хариджилері, олардың көпшілігі саясаттан гөрі қарақшылықпен айналысты, оның билігіне мойынсұнды. Зиядтың тұсында Басра исламдық қала ретінде қалыптаса бастады. Оның билігі кезінде қаладағы үйлердің шикі кірпіштері берік күйдірілген кірпіштермен ауыстырылды, сондай-ақ қауымдық мешіт пен сарай салынды. Тарихшы Шарль Пеллаттың айтуынша, Зияд «белгілі бір дәрежеде қаланың өркендеуіне үлес қосушы болып саналады». Оның тиімді басқаруы Муавияның оған деген сенімін арттырды. Зияд Басраға тағайындалған жылдың өзінде Бахрейн провинциясы (Шығыс Арабия) және оның Ямама (Орталық Арабия) провинциясы Зиядтың басшылығына қосылды.

Mu'awiya formally recognized Ziyad as a son of his father Abu Sufyan. The motion was initiated when Ziyad sought clarification from the caliph about rumors of Abu Sufyan's biological paternity. According to Wellhausen, Mu'awiya summoned Ziyad to Damascus and recognized him as his paternal half brother, "so as to bind him in this way absolutely to himself and to his family". The decision was seen as scandalous by the Umayyad ruling family. Mu'awiya's son Yazid and members from other branches of the clan, namely the extended family of Marwan ibn al Hakam in Medina and Abd Allah ibn Amir, the governor of Basra, protested or threatened action against the decision. Ibn Amir and the Marwanids were silenced as a result of threats of force or bribes. Yazid's relations with Ziyad remained strained and satirical poetic verses about the event were spread by Marwan's brother Abd al Rahman. Muslim scholars generally viewed the episode as one of Mu'awiya's most disreputable actions. Realizing that Ziyad "had both the abilities and the all important local connections to be his right hand man in Basra", Mu'awiya appointed him governor of the province, according to the historian Hugh N. Kennedy. He entered office in June or July 665, issuing an inaugural carrot and stick speech to Basra's restless population. According to Hasson it was "considered a masterpiece of eloquence". Wellhausen describes it as "celebrated" and the one which was called a "[speech] without a preface" because it skipped the traditional introductions praising God and blessing the Islamic prophet Muhammad. The speech is translated as follows: Ye are putting relationship before religion, ye are excusing and sheltering your criminals, and tearing down the protecting laws sanctified by Islam. Beware of prowling by night; I will kill every one who is found at night in the streets. Beware of the arbitrary summons of relationship; I will cut out the tongue of every one who raises the cry. Whoever pushes anyone into the water, whoever sets fire to another's house, whoever breaks into a house, whoever opens a grave, him will I punish for it. I make every family responsible for those belonging to it. Hatred towards myself I do not punish, but only crime. Many who are terrified at my coming will be glad of my presence, and many who are building their hopes upon it will be undeceived. I rule you with the authority of God and care for your maintenance out of the wealth of God. From you I demand obedience, and ye can demand from me justice. In whatsoever I fall short, three things there are in which I shall not be lacking: at any time I shall be ready to listen to anyone; I shall pay you your pension at the proper time, and I shall not send you to war too far away or keep you in the field overlong. Do not let yourselves be carried away by your hatred and wrath against me ; it would go ill with you if ye did. Many heads do I see tottering; let each man see to it that his own remains on his shoulders! A number of punitive measures along the lines of those cited in his speech were taken by Ziyad at the start of his term and largely gained for him the Basrans' respect. He established unprecedented levels of security in the city, its Iranian dependencies to the east, i. e. Fars and Kerman, and the Arabian Desert to the south. The Kharijites of Basra, many of whom were concerned more with banditry than politics, submitted to his authority. Under Ziyad, Basra began to take shape as a proper Islamic city. His rule saw the crude mud bricks of the city's homes replaced by more durable baked bricks and he built a congregational mosque and residential palace. In the words of the historian Charles Pellat, Ziyad, "to a certain degree, [may] be considered as the artisan of the town's prosperity". His effective rule cemented Mu'awiya's confidence in him. In the same year that Ziyad was appointed to Basra, the province of Bahrayn (eastern Arabia) and its dependency, the Yamama (central Arabia), were attached to Ziyad's governorship.

Ирак пен шығыстың вице-патриоты

670 жылы әл-Мугира қайтыс болғаннан кейін Куфа және оның қарастығындағы жерлер Зиядтың басшылығына қосылды, осылайша ол Ирак пен Халифаттың шығыс жартысының іс жүзіндегі өкілі болды. Ол Куфа мен Басраның екі қаласын бірдей басқарған алғашқы адам болды және резиденциясын екі қала арасында бөліп орналастырды. Қыста ол Басрада тұрып, Амр ибн Хурайтты Куфадағы өкілі етіп тағайындады, ал жазда Куфада тұрып, Самура ибн Жундабты Басрадағы өкілі қылды. Оның Куфадағы берік билігі әл-Мугираның ыңғайлы саясатынан өзгеше болды. Ол үшін Куфадағы алақайлықтың себебі – Халифа Әлидің жақтастары, яғни Алидтердің агитациясы еді. Олар Худжр ибн Әди әл-Киндидің басшылығымен Омейядтардың билігін қабылдамай, халифатты Әлидің ұрпақтары басқаруы керек деп ашық талап етті. Әл-Мугира Худжрге төзімділік көрсеткенімен, Зияд оның ашық наразылығын тоқтату үшін бірнеше ескерту жасады. Ол Худжрдің Куфа әскеріндегі көптеген қолдаушыларын оған қарсы қайыра алды. 671 жылы ол Худжрді және оның он үш адамын тұтқындап, жазалау үшін Дамаскқа жіберді. Олардың алтауы, Худжрдің өзі де бар, Әлиді айыптаудан бас тартқандықтары үшін Адрада өлім жазасына кесілді. Мұғауия сақтап қалған Абд әл-Рахман ибн Хасан әл-Анази кейіннен халифтің Әлиді айыптауға шақыруын қабылдамай, оны қорлады. Зиядқа қайтарылған ол, жаза ретінде тірідей жерге көмілді. Басра мен Куфаның амсар (гарнизон) қалаларындағы тәртіпсіздікті тоқтату үшін Зияд екі қалада әкімшілік реформалар жүргізді. Халифа Омардың тұсында олардың гарнизондарында түрлі тайпалардан сарбаздар болды, олар әскери жәрдемақыны бөлу үшін топтастырылды. Куфа мен Басрада осындай жеті тайпалық топ болды, әр топтың басында мүшелері сайлаған басшы тұрды, ол үкімет алдында олардың өкілі ретінде қызмет етті. Бірте-бірте бұл жүйе экономикалық тұрғыдан тиімсіз және саяси тұрақсыздыққа ұшырады. Амсарға арабтардың көшіп келуіне бақылау болмағандықтан, халық саны артып, ресурстар жетіспеді. Сондықтан Зияд туысқан руларды біріктіріп, үлкен бөлімдер құруды және олардың басшыларын өзі тағайындауды шешті. Осының нәтижесінде Куфа кварталдарға, ал Басра бесікке бөлінді. Бұл шара екі қаланың халқын бақылауды жеңілдетті. Зияд Куфа мен Басрада тағы да реформалар жасады, оның ішінде жәрдемақының уақтылы төленуін реттеді, ауыл шаруашылығын дамыту жобаларын іске қосты, соның ішінде каналдар қазу және «Зияд ибн Әби Суфян» деген жазуы бар Сасанид үлгісіндегі дирхамдарды шығарды.

After the death of al Mughira in 670, Kufa and its dependencies were attached to Ziyad's governorship, making him the practical viceroy over Iraq and the eastern half of the Caliphate. He was the first to serve as the dual governor of Kufa and Basra and divided his residence between the two towns. In the winter he stayed in Basra and left Amr ibn Hurayth as his deputy in Kufa, while he resided in Kufa in the summer, leaving Samura ibn Jundab as his deputy in Basra. His strong grip in Kufa marked a shift from al Mughira's hands off approach. A source of disturbance for him in Kufa was the agitation of the Alids, partisans of Caliph Ali, led by Hujr ibn Adi al Kindi, who disapproved of Umayyad rule and led the first open calls for the caliphate to be held by Ali's progeny. Though al Mughira tolerated Hujr, Ziyad issued a number of dire warnings to cease his open dissent. He succeeded in turning most of Hujr's supporters among the Kufan troops against him. In 671, he had Hujr and thirteen of his loyalists arrested and sent to Damascus for punishment, where six, including Hujr, were executed in Adra for their refusal to condemn Ali. One of the men, Abd al Rahman ibn Hassan al Anazi, who was spared by Mu'awiya later insulted the caliph after refusing his invocation to condemn Ali and was sent back to Ziyad, who had him buried alive as punishment. To end the chaos in the amṣar (garrisons) of Basra and Kufa, Ziyad administratively reformed the two towns. From the reign of Caliph Umar, their garrisons consisted of soldiers from different tribes who were grouped together for the distribution of military stipends. There were seven such tribal groups in Kufa and Basra and at the head of each group was a chieftain chosen by its members who served as their representative to the government. Gradually, this system had become economically inefficient and politically turbulent. There was no control on Arab immigration into the amṣar, resulting in overpopulation and in turn, increased competition over fewer resources. Ziyad thus resolved to form larger divisions by unifying related clans and personally appointing their leader, which resulted in Kufa's reorganization into quarters and Basra into fifths. This measure enabled easier control of the two towns' inhabitants. Ziyad undertook further reforms in Kufa and Basra, including regularizing the timely payment of stipends, embarking on agricultural development schemes, including canal digging, and minting Sasanian style dirhams that bore his name as "Ziyad ibn Abi Sufyan".

Хурасанды біріктіру

Зияд билігі Хурасан мен Сиджистанға дейін созылды, бұл Басра гарнизонының тәуелділіктері саналған Халифаттың шығыс аймақтары еді. 640-650 жылдары арабтардың осы аймақтарды басып алуы шабуылдар сияқты болды және Халифаттың билігін толыққанды орната алмады. Сонымен қатар, Усман халифалығының соңғы жылдарындағы саяси тұрақсыздық пен Бірінші мұсылман азаматтық соғысы жергілікті көтерілістерге әкеп соқты, бұл араб билігін одан әрі әлсіретті. 655 жылы Сасанид әмірі Пероз III, Тухаристан әскерінің қолдауымен, парсы билігін қайта орнатуға тырысты. Бұрынғы халифалар кезінде бұл кең аймақ араб тайпаларының басшылары басқаратын жеке провинцияларға бөлінген еді. Басқару негізінен жергілікті билеушілерге жүктелді. Персияның қайта өрлеуінен сескенген Зияд провинцияның әкімшілігін Мервтегі шағын араб гарнизонында шоғырландырды. Басраның қаржылық қиындықтарын жеңілдету үшін Зияд Орталық Азиядағы мұсылман басып алуларын қайта бастады. Ол Хурасандағы араб әскери күштерін ұйымдастырды. 667 жылы ол генерал-лейтенанты әл-Хакам ибн Амр әл-Ғифари бастаған әскерді аймаққа жіберді. Ол Төменгі Тухаристан мен Гарчистанды басып алды және уақытша Окс өзенін кесіп, Трансоксианаға еніп, Перозды Тан Қытайына шегінуге мәжбүр етті. Осы уақытта Зиядтың өлген әскерлерді тізімнен шығарып, жаңа сарбаздарды Ирак армиясының тізіміне енгізуі көптеген тайпа мүшелерінің жалақысынан айырылуына себеп болды. Зияд Басра мен Куфадан 50 мың араб сарбазы мен олардың отбасыларын Хурасанның Мерв оазисіне тұрақты қоныстандырды. Тарихшы Джеральд Хоутингтің пікірінше, бұл әскерлерді қоныстандыру екі гарнизон қаласына араб тайпаларының ағылуымен байланысты "қауіпті жағдайларды басу" мақсатын көздеген болуы мүмкін. Нәтижесінде Мерв оазисі құнарлы жарты ай аймағынан тыс жердегі мұсылмандардың ең ірі шоғырланған орталығына айналды. Әл-Хакамның ізбасары Ғалиб ибн Абдаллаһ әл-Лайси Түкхаристанды бағындыруда сәттілікке жете алмады, сондықтан Зияд 670/71 жылдары басып алынған аймақтардағы көтерілістерді басу үшін өзінің тағы бір лейтенанты Раби ибн Зияд әл-Харитті жіберді. Раби араб билігіне қарсы көтерілген Балхтың капитуляциясын келісім арқылы қамтамасыз етті, содан кейін Кухистандағы Гефталит княздарының әскерін талқандады. 673 жылы Рабидің ұлы Абдулла араб билігін Окс өзенінің батыс жағалауына дейін кеңейтіп, Амул мен Замм қалаларымен салықтық келісімдер жасасты. Аумақтық пайданы нығайту және одан әрі басып алу үшін әскерлерді қамтамасыз ету мақсатында Зияд араб әскерлеріне, бастапқыда Мерв оазисінде шоғырланған, Хурасанның басқа бөліктерін отарлауды жоспарлады. Олар ақырында Зиядтың ізбасарлары басқаратын бес аймақтық гарнизонға бөлінді.

Ziyad's authority extended to Khurasan and Sijistan, the far eastern regions of the Caliphate which were considered dependencies of the Basra garrison. The Arab conquests of these areas in the 640s and 650s were akin to raids and did not firmly establish the Caliphate's power. Moreover, the political instability of the final years of Uthman's caliphate and the First Muslim Civil War saw local revolts which further weakened Arab authority. In 655, the Sasanian prince Peroz III, backed by the army of Tukharistan, attempted to reassert Persian power. Under previous caliphs, the vast region had been experimentally divided into separate provinces under the leadership of Arab tribal chiefs. Governance was largely left to local princes. Fearing a Persian resurgence, which a fragmentary division of Khurasan could afford, Ziyad centralized the administration of the province in the small Arab garrison at Merv. To relieve Basra's fiscal pressures, Ziyad recommenced the Muslim conquests in Central Asia. He organized the Arab military presence in Khurasan. In 667, he dispatched an army to the region under his lieutenant general al Hakam ibn Amr al Ghifari. The latter conquered lower Tukharistan and Gharchistan and temporarily crossed the Oxus river into Transoxiana, forcing Peroz to withdraw into Tang China. Meanwhile, Ziyad's removal of dead soldiers and input of new recruits to the Iraqi army registers led to numerous tribesmen being taken off the payrolls. He dispatched 50,000 Arab soldiers and their families from Basra and Kufa to permanently settle in the Merv oasis of Khurasan. The resettlement of these troops may have been a means "to defuse possibly dangerous developments" relating to the Arab tribal influx in the two garrison towns, according to the historian Gerald Hawting. As a result, the Merv oasis became home to the largest concentration of Muslims outside of the Fertile Crescent. Al Hakam's successor, Ghalib ibn Abd Allah al Laythi, was less successful in subduing Tukharistan and Ziyad sent another of his lieutenants, Rabi ibn Ziyad al Harithi, to stamp out the revolts in the conquered areas in 670/71. Rabi proceeded to secure the capitulation of Balkh, whose inhabitants had revolted against Arab rule, in a treaty and then destroyed the army of the Hepthalite princes in Quhistan. In 673, Rabi's son Abd Allah extended Arab rule to the western banks of the Oxus and established tributary agreements with the fortress towns of Amul and Zamm. To solidify the territorial gains and supply the manpower for further conquests Ziyad intended for the Arab troops, initially concentrated in the Merv oasis, to colonize other parts of Khurasan. They were ultimately distributed between five regional garrisons under Ziyad's successors.

Мұра және бағалау

Зыяд 673 жылдың 23 тамызында Куфа қаласының жанындағы әл-Тавия ауылында қайтыс болды. Ол сол жердегі зиратқа жерленді, онда бірнеше Құрайыштардың қабірлері болды және 10 000 күміс дирхам мұра қалдырды. 675–678 жылдары Куфаның әкімі болған кезінде әл-Дахак ибн Қайс әл-Фихри Зыядтың қабіріне барып, сөз сөйледі: Егер асыл тектілік пен Ислам адамды мәңгі есте қалдырса, онда сені де есте қалдырар еді. Оның өлімінен бір жыл өткен соң, Муавия Зыядтың ұлы Убайд Алланы Хурасан, содан кейін Басраның әкімі етіп тағайындады. Муавияның ұлы және мұрагері, халифа Язид I кезінде Куфаның әкімдігі де Убайд Аллаға берілді. Зыядтың ұлдары Абд әл-Рахман мен Салм 678–680 және 680–683/84 жылдары Хурасанның әкімдері болды, ал тағы екі ұлы, Аббад пен Язид 673–680/81 және 680/81 жылдары Сиджистанның әкімдері болды. Исламға дейінгі дәуірден бері Омейядтармен жақын байланыста болған және Иракты мұсылмандардың жаулап алуында маңызды рөл атқарған Тақиф тайпасы Омейяд әулетіне Ирактағы вице-патшалардың бірнешеуін ұсынды, олардың ішінде әл-Муғира, Зыяд, Убайд Алла және әл-Хажжаж ибн Юсуф болды. Мұсылман дәстүрлі деректері олардың атынан билік еткен халифаларға қарағанда оларға көбірек назар аударды. Кеннедидің айтуынша, Зыяд өзінің ұстазы әл-Муғирамен және оның отбасымен бірге Ирак пен шығысты бақылап отырған «Тақиф мафиясы» ретінде қарастырылды. Хассонның сөзіне сәйкес, «Омейяд дәуірінің ең дарынды әкімдерінің» бірі Зыяд «әкім ретіндегі міндетін жақсы түсінді және билеушілердің міндеттерін қабылдау тұрғысынан ізбасарларына үлкен әсер етті». Кеннедидің пікірінше, Зыядтың Ирак араб әскерлерін Хурасанға қоныстандыруы «Ислам тарихы үшін өте маңызды салдарларға» әкелді, өйткені аhl Хурасан деп белгілі болған осы қоныс аударушылардың ұрпақтары 750 жылы Аббасид әскерінің құрамында Омейяд халифатын жойды. Худжр мен оның алты жақтасының өлімі, олардың барлығы өздерінің атақты тұлғалары болған, Куфалық туыстарының арасында терең наразылық тудырды. Бұл оқиға болашақтағы Әлид жақтастарының көтерілісіне бастау болды. Худжрдің өлімі Ислам тарихындағы алғашқы саяси өлім жазасы болды, және ол мен оның серіктері шиит мұсылмандары тарапынан шейіттер ретінде қарастырылады. Зыяд кейбір Әлид жақтастарына қатысты қатыгездік көрсеткені, оның ішінде айқышқа тігіп өлтіргені айтылады. Зыядтың өмірбаянына қызығушылық ертеде-ақ дәстүрлі мұсылман тарихшылары арасында пайда болды, оның өмірі туралы Әбу Михнаф (774 ж.ө.), Хишам ибн әл-Калби (819 ж.ө.) және Абд әл-Азиз ибн Яхья әл-Жалуди (943 ж.ө.) еңбектер жазды. Ол арабтар арасында өте шебер сөйлеуші ретінде танымал, оның салтанатты сөзі және басқа да сөйлеулер мен сөздердің үзінділері Ислам әдебиеті мен араб риторикасы, дебаттары мен тарихында келтірілген. Ол Муавия, әл-Муғира және Мысырдың жаулап алушысы және әкімі Амр ибн әл-Ас сияқты өзінің дәуіріндегі араб мемлекет қайраткерлерінің арасындағы төрт «ақылды» адамның бірі саналады. Ортағасырлық Сирия тарихшысы Ибн Асакирдің (1176 ж.ө.) айтуынша, Зыяд Құранды, оның негіздерін және Ислам құқығын жақсы білген. Ортағасырлық Басра тарихшысы Мұхаммед ибн Имран әл-Абди Зыядтың Омар туралы хадистерді құрметпен тыңдағанын және олар туралы: «Осыны естігеніміз шындық! Осы – сүннет!» деп айтқанын жеткізді. Зыядтың Ислам пайғамбары Мұхаммедтің сөздерін Омар арқылы алғашқы жеткізуші ретінде жеткізгеніне көптеген дереккөздер куәлік етеді. 777 жылы Аббасид билігі Зыядтың ұрпақтарын Диван тізіміндегі Құрайыштардың (Омейядтар мен Аббасидтерге жататын тайпа) ресми мүшелері мәртебесінен айырды, бұл оларға салыстырмалы түрде жоғары зейнетақы алуға құқық берген еді, және оларды мүшелеріне аз төленген Тақиф тайпасының құрамына енгізді. Кейін олар үкімет шенеуніктеріне пара бергендіктен Құрайыштар ретінде қайтадан қатарына қосылды.

Ziyad died in the village of al Thawiyya near Kufa on 23 August 673. He was buried in a cemetery there that contained the graves of several Qurayshites and left an inheritance of 10,000 silver dirhams. During his governorship of Kufa in 675–678, al Dahhak ibn Qays al Fihri visited Ziyad's grave and recited an elegy: If nobility and Islam ever immortalized a human being, They would certainly immortalize you. A year after his death, Mu'awiya appointed Ziyad's son Ubayd Allah as governor of Khurasan and then Basra. Under Mu'awiya's son and successor, Caliph Yazid I , the governorship of Kufa was also handed to Ubayd Allah. Ziyad's sons Abd al Rahman and Salm served successively as governors of Khurasan in 678–680 and 680–683/84, and two other sons, Abbad and Yazid, served successively as governors of Sijistan in 673–680/81 and 680/81. The Thaqif, which had maintained close ties with the Umayyads since the pre Islamic era and played an integral role in the Muslim conquest of Iraq, provided the Umayyad dynasty with a series of viceroys in Iraq, including al Mughira, Ziyad, Ubayd Allah and al Hajjaj ibn Yusuf , and the Muslim traditional sources devote more attention to them than the caliphs on whose behalf they ruled. Along with his mentor al Mughira, Ziyad and his family were part of what "some must have seen as a Thaqafi mafia" controlling Iraq and the east, according to Kennedy. Among "the most gifted governors of the Umayyad era", Ziyad "had a good understanding of his task as governor, and had a great influence on his successors concerning the conception of the duties of rulers", according to Hasson. According to Kennedy, Ziyad's settlement of Iraqi Arab troops in Khurasan had "extremely important consequences for Islamic history" as the descendants of those settlers, who were known as ahl Khurāsān, ultimately destroyed the Umayyad Caliphate as part of the Abbasid army in 750. The execution of Hujr and his six partisans, all of whom had been prominent men in their own right, also led to deep seated resentment among their Kufan kinsmen. The incident would serve as a harbinger for future pro Alid risings. The death of Hujr represented the first political execution in Islamic history, and he and his companions are viewed as martyrs by Shia Muslims. Ziyad was alleged to have ordered cruel acts against some Alid partisans, including crucifixions. Interest in Ziyad's biography emerged early on among the traditional Muslim historians, with works written about him by Abu Mikhnaf (d. 774), Hisham ibn al Kalbi (d. 819) and Abd al Aziz ibn Yahya al Jaludi (d. 943). He is considered a highly skilled orator among Arabs, with his inaugural speech and fragments of other speeches and sayings cited in Islamic literature and Arabic rhetoric, polemics and histories. He is counted alongside Mu'awiya, al Mughira and Amr ibn al As, the conqueror and governor of Egypt, as one of the four duhāt (i. e. "shrewds") among the Arab statesmen of his era. According to the medieval Syrian historian Ibn Asakir (d. 1176), Ziyad had expert knowledge of the Qur'an, its tenets and Islamic jurisprudence. A medieval Basran historian, Muhammad ibn Imran al Abdi, related that Ziyad respected and enjoyed listening to the hadiths about Umar and proclaimed about them: "This is the truth we hear! This is the sunna!" Ziyad is credited by a number of sources for transmitting sayings by the Islamic prophet Muhammad through Umar as the original transmitter. In 777 the Abbasid authorities stripped Ziyad's descendants of their status as official members of the Quraysh (the tribe to which the Umayyads and Abbasids belonged) in the dīwān rolls, which entitled them to relatively high pensions, and declared them part of Thaqif, whose members were paid less. At some point afterward, they were reinstated as Quraysh as a result of bribing government officials.

Отбасы

Зиядтың көптеген әйелдері және оммахат аулад (бала туған құл әйелдер; жекеше – умм улад) болды. Оның жиырма ұлы мен жиырма үш қызы болды, олардың көпшілігі оммахат ауладтан туған балалар еді. Бірінші әйелі – Бану Уқайл тайпасынан шыққан Муадха бинт Сахрдан Зиядтың төрт ұлы болды, соның ішінде Мұхаммед пен Абд әл-Рахман, олар кезекпен халифа Муавия I мен оның інісі Утбаның қыздарына үйленді. Оның басқа араб әйелдері – Басралық ақсүйектің қызы Лубаба бинт Ауф әл-Харашия, оның інісі Зуара белгілі мұсылман ғалымы және бір кезде Зиядтың атынан Басра қадиі (Исламның бас судьясы) болған; Бану Тамим тайпасының Дарим руының басшысы әл-Қақа ибн Мабад ибн Зуараның аты-жөні белгісіз қызы, ол өз тайпасының алғашқы делегациясын ислам пайғамбары Мұхаммедке бастап әкелгені үшін мақталады; Омейя тайпасының атасы Умайя ибн Абд Шамстан бес буын кейінгі ұрпағы Мұхажир ибн Хаким ибн Талик ибн Суфянның аты-жөні белгісіз қызы; және Кхуза тайпасынан шыққан аты-жөні белгісіз әйел. Зияд сондай-ақ Сасанид Персиясының ханшайымы Маржанаға (немесе Манжанаға) тұрмысқа шықты, ол оның ұлы Убайд Алланың анасы болды. Кейін ол Зиядтың парсы қолбасшысы Шируя әл-Усвариге қайта үйленді. Зиядтың қызы Рамла – Фарс провинциясының немесе Ардашир Хурра ауданының әкімшісінің орынбасары, кейін Куфаның әкімшісінің орынбасары Абдалла ибн Халид ибн Асидтің ұлы Умайя ханзадасының әйелі болды, ол Зиядтың жаназа намазын оқыды және 675 жылға дейін Куфаның әкімі қызметін атқарды. Зияд Умайяны Хузистан және әл-Убулланың орынбасар әкімі етіп тағайындады. Зиядтың қызы Сахра – Құрайыш тайпасының Махзум руынан шыққан ақсүйек Убайдалла ибн Абд әл-Рахман ибн әл-Харитке, Хишам ибн әл-Мүғираның шөбересіне үйленді.