Кіріспе
Копанның ертедегі Майя билеушісі Кʼинич Якс Кʼукʼ Моʼ ("Ұлы Күн, Кетзал Макао Бірінші", 426 – шамамен 437 жылдары билік еткен) Майя жазбаларында осы өркениеттің негізін қалаушы және алғашқы билеуші, кʼуль ажау (кейде кʼуль ахау және кʼуль ахав деп те жазылады, яғни қасиетті мырза) ретінде аталады. Бұл Майя өркениетінің саяси орталығы Гондурас жеріндегі оңтүстік-шығыс Майя жазығында орналасқан Копан қаласында құрылды. Копан ескерткіштеріндегі оның бейнесімен байланысты мотивтер, алыс солтүстік Мексиканың орталық аймағындағы Теотьуакан қаласының өркендеген кезеңімен байланысты суреттерге ұқсас келеді және оның тегі мен осы беделді өркениетпен байланысын көрсету мақсатында жасалған деген болжам бар. Ол Копан билеушілерінің Якс Кук Мо әулетінің негізін қалаушы, ол 822 жылға дейін жалғасты. Бұл пікірді қолдайтын ең көп таралған мотивтердің бірі – Якс Кукʼ Моʼ көбінесе бейнеленген "көздік" бас киім; бұл кейінірек ацтектер сияқты халықтар Тлалок деп атаған солтүстік-орталық Мексиканың жаңбыр құдайына сілтеме болып көрінеді. Алайда, оған тиесілі деп саналатын қабірден табылған адам сүйектерінің қазіргі заманғы стронций изотоптық талдауы Кʼинич Якс Кʼукʼ Моʼ өзінің ересек болған жылдарын Копанға, Тикальға жақын өткізгенін және Теотиуаканда өмір сүрмегенін көрсетті.
Kʼinich Yax Kʼukʼ Moʼ ( "Great Sun, Quetzal Macaw the First", ruled 426 – c. 437) is named in Maya inscriptions as the founder and first ruler, kʼul ajaw (also rendered kʼul ahau and kʼul ahaw meaning holy lord), of the pre Columbian Maya civilization polity centered at Copán, a major Maya site located in the southeastern Maya lowlands region in present day Honduras. The motifs associated with his depiction on Copán monuments have a distinct resemblance to imagery associated with the height of the Classic era center of Teotihuacan in the distant northern central Mexican region, and have been interpreted as intending to suggest his origins and association with that prestigious civilization. He is the founder of the Yax Kuk Mo Dynasty of rulers of Copan that lasted until 822 a. C. One of the most commonly cited motifs for this interpretation is the "goggle eyed" headdress with which Yax Kʼukʼ Moʼ is commonly depicted; this is seemingly an allusion to the northern central Mexican rain deity known as Tlaloc by later peoples, such as the Aztecs. However, modern strontium isotope analysis of the human remains recovered from the tomb attributed to him indicate that Kʼinich Yax Kʼukʼ Moʼ spent his formative years much closer to Copán, at Tikal, and had not himself lived at Teotihuacan.
Хуналь қабірі
Оның дене қалдықтары Копан акрополінің 16-шы ғибадатханасы ішіндегі Хуналь қабірінен табылды; ол нефрит пен қабықтан жасалған әшекейлермен, соның ішінде "көзі үлкен" бас киімімен бірге жерленген.
Қалқа
Оның суреті Қ-алтарындағы мүсіндемеде бірінші орында бейнеленген, бұл династияның патшалар тізімін көрсетеді. Оның суреті кейінгі билеушілердің маңызды ескерткіштерінде де кездеседі.
Скелеттің талдауы
2000 жылы Копанда жүргізілген археологиялық жұмыстар Акропольдің астында Кʼиних Якс Кʼукʼ Моның қабірі саналатын қабірді қазбадан шығарды. Скелетте, қол, кеуде және иықтың біткен жарақаттары сияқты бірнеше жарақаттар табылды, олардың доп алаңындағы ойындар нәтижесінде болғандығы болжамдалады. Скелет тістеріндегі стронций талдауы, бұл адамның өмірінің алғашқы жылдарын Петен бассейніндегі Тикал маңында, содан кейін Тикал мен Копан арасында өткізгенін көрсетті, ал изотоптық белгі Теотиуакандық шығу тегімен сәйкес келмеді. Дегенмен, хронологиялық және эпиграфикалық тұрғыдан алғанда, көптеген дәлелдер 4-ші ғасырдың соңында Теотиуаканнан басып алушылар немесе елшілер ретінде жазық Майя аймағына жіберілген билеушілердің жалпы өрлеуіне нұсқайды; әсіресе, кеңінен танымал және күшті Тикалдың Якс Нуун Айин I, Теотиуаканның мырзасы, найза тастаушы бақта. Бұл мәні, Кʼиних Якс Кʼукʼ Моның географиялық шығу тегінің нақты орнына қарамастан, кейінірек Копан билеушілері, атап айтқанда Кʼакʼ Ипьяч Чан Кʼауил және Ях Пасаж Чан Йопат, өздерінің әулетінің 'құрылтайшы' билеушісіне Теотиуакандық мұраны, әулеттік талапты заңдастыру құралы ретінде тануға тырысты. Сонымен қатар, 2022 жылы жарияланған эпиграфикалық зерттеулер Кʼиних Якс Кʼукʼ Моның әулетінің Каракол әулетінен тарағанын көрсетті, осылайша стронций талдауымен ұсынылғанды растады.
Қоршаған аумаққа әсер ету
Кʼиних Якс Кʼукʼ Моʼ Ток Касперді Киригуа тағына қондырды.