Кіріспе

Италиядан табылған тарихи алды адам бас сүйегінің қақпасы Чепрано адамы, Аргил және Чепрано Кальварий – Орта плейстоцен дәуіріндегі архаикалық адамның қазба қалдығы, 1994 жылы Италияның Фрозиноне провинциясындағы Чепраноның жанындағы тас жол құрылысы кезінде кездейсоқ табылған бір бас сүйегі (кальварий). Алғашқыда ол *Homo cepranensis*, *Homo erectus* немесе мүмкін *Homo antecessor* деп есептелді; бірақ соңғы зерттеулерде көпшілігі оны Африкалық түрлермен байланысы бар *Homo heidelbergensis* түрінің бір формасы деп санайды. Mallegni және авторлар (2003) қазба негізінде жаңа адам түрін енгізуді ұсынды, оны *Homo cepranensis* деп атады. Бұл үлгі шамамен 700 мың жыл бұрын пайда болған деп есептелгендіктен, олар бұл үлгі мен *Homo antecessor* Еуропаға 0,9–0,8 миллион жыл бұрын Иберия және Таяу Шығыс арқылы таралу толқынын көрсеткенін болжайды. Соңғы пікір бойынша, ол *Homo heidelbergensis* немесе *rhodesiensis* түрлерімен байланысты, немесе неандертальдердің ата-бабасы болуы мүмкін. Аскенци (2001) қазбаның табылған жағдайларын ескере отырып, «қазіргі уақыттағы ең жақсы хронологиялық бағамыз 800 мен 900 мың жыл аралығындағы жас» деп атап өтті, бұл «бас сүйегі табылған шөгінділерде аймақта белгілі жақын заманғы жанартаулық белсенділіктің лейцит қалдықтарының болмауы және бас сүйегінің үстіндегі анық стратиграфиялық үзіліс» негізінде айтылды. Геостратиграфиялық, биостратиграфиялық және археологиялық байланысын нақтылағаннан кейін, жақын маңдағы Ашеулдық Фонтана Рануччо ескерткіші, 487 жылға дейін дауланған, Мюттони және авторлар (2009) Чепраноның жасы шамамен 450 000 жылға жуық болуы мүмкін деп болжады. Манци және авторлар (2010) осымен келіседі, 430 және 385 мың жылдық жасын келтіреді. Segre және Mallegni (2012) бас сүйегінің 900–800 мың жыл бұрын пайда болғандығы және оның табылған саз балшығымен бірдей емес екендігі туралы сенімдерін сақтайды. Di Vincenzo және авторлар (2017) бұл ойлау процесінің жас қабаттарға екіншілік шөгінді түсуіне байланысты екенін түсіндіреді, бірақ олар жаңа талдаулар мен табылған жердің контексіне сүйене отырып, мұның керісінше деп санайды. Олар тасымалдау кезінде кеміру іздерінің, ауа райының әсерінен болған қиюдың немесе абразияның болмауы бас сүйегінің бір кезде су деңгейінің көтерілуі мен төмендеуімен бірге көмілгенін растайды, бұл оның табылған жеріндегі саздың педофигураларымен дәлелденген. Бұл қалған қаңқаны шашыратып, бас сүйегінің тез арада толып, қазбаға айналуына себеп болды.

Сипаттама

2000 жылы Кларк жасаған және М. А. де Ламли мен Малегни түзеткен бас сүйегінің реконструкциясында париаталь сүйектерінің орны өзгертілді, тіс пластыры алынып тасталды, орта сагиттал жазықтық белгіленді, бұрын жоқ екі зигоматикалық маңдай сүйек процесі қосылды, төбе сүйегінің фрагменті қосылды, сондай-ақ артық пластыр мен желіммен бекітулерден құтылды. DI Vincenzo және авторлар тобы (2017) барлық пластыр мен желімді алып тастап, қалдықтарды тірі кезіндегі жағдайға ең жақын етіп қайта орналастырған виртуалды реконструкция ұсынды. Олар уақытша-париеталь аймақта, сол жақ мастоид процесінде және төбе сүйегінің қабыршасында орналасу қателіктерін және дұрыс емес орналасуын байқады, сондай-ақ ретродеформация және басқа әдістер арқылы кейбір тафономикалық бұрмалауларды түзетуге тырысты. Бұл жұмыстың көп бөлігі бетке қарағанда бас сүйегінің күмбезінде көрінеді, ал бас сүйегінің ерекше ерекшеліктерінің көпшілігі енді жоқ. Мысалы, оны жаңа, жарамды түр ретінде анықтау үшін пайдаланылған жалғыз аутапоморфия – бұл қысқартылған күмбез, жаңа реконструкциямен салыстырғанда, H. heidelbergensis-ке тән болып көрінеді.

Жіктеу

Ascenzi және басқалар. (1996) қытайлық H. erectus-пен ұқсастығы және шығу тегіне байланысты Homo heidelbergensis-ке жатқызу (Мауэрді Сепраномен салыстыру мүмкін емес) басқа түрлерге жатқызуды негіздемейтінін айтады. Ascenzi және Segre (1997) алғашқы бас сүйегінің қайта құрылуын Gran Dolina қазбаларымен салыстырып, оның "соңғы Homo erectus" екендігіне, түрдің соңғы кездесулерінің бірі және ең ерте итальяндық гоминиді екендігіне тоқталды. Бұл жіктемені олар қоршау-қондырғы профильдік деректерімен және өлшемдерімен қолдады. Алайда, Ascenzi және Segre Montmaurin, Arago, Petralona және Vertesszolos сияқты үлгілерді H. erectus немесе ұқсас таксон деп санайды. Олар Tighenif No. 3 жамбас сүйегінің бас сүйегіне жақсы сәйкес келетіндігін және оның Солтүстік Африкамен байланысы байқалуы мүмкін екендігін ұсынды. Ascenzi және басқалар. (2000) Clarke-тың (2000) бас сүйегін қайта құруы мен M. A. de Lumley-дің түзетулерін пайдаланып, тори, бас сүйегі сыйымдылығы, сүйек қалыңдығы және омыртқалық профиль бұрышына негізделген H. erectus-қа жатқызуды нығайтты. Mounier және басқалар. (2011) қазбаны "[H. heidelbergensis] аймақтық аутапоморфтық белгілер пайда болғанға дейінгі тиісті ата-бабалық қоры" деп анықтады. Олар бұл үлгінің сақталуы мен морфологиясына байланысты қазіргі, жеткіліксіз холотипке "тиісті қарсылық" бола алатынын айтты. Олар неандертальдықтармен де туыстығын көрсетеді. Segre және Mallegni (2012) Homo cepranensis терминін сақтап, қазба алаңын қайта даулауды жоққа шығарды. Manzi (2016) Homo heidelbergensis түрінің калварияны ең жақсы сипаттайтынын ұсынды және екі жіктеу әдісін келтірді. Бірі – Ceprano ата-бабалық белгілері бар бір түрді, бірақ түр ішіндегі айырмашылықтар болуы мүмкін екенін атап өтті. Екіншісі келесілерді қамтиды: H. h. heidelbergensis (Ceprano, Mauer, Arago, ?Hexian, Melka Kunture 2–3), daliensis (Dali, Denisova, Jinniushan, Narmada), rhodesiensis (Broken Hill, Irhoud, Florisbad, Eliye Springs, Ngaloba, Omo Kibish II) және steinheimensis (Steinheim, Petralona, Reilingen, Swanscombe, Sima). Di Vincenzo және басқалар. (2017) жаңа реконструкциясы бойынша ол H. heidelbergensis-ке, атап айтқанда Broken Hill және Petralona үлгілеріне тән екенін анықтады. Олар оның неандертальдық-сапиенс-Денисов кладының ата-бабасы екенін ұсынды және ұзақ уақыт бойы плезиоморфтық белгілерді сақтап қалды. Бұл ескі белгілер жиынтығы MP гоминидтерінің әртүрлілігіне әкелді, бірақ сіңірілді. Manzi тағы да бұл үлгі үшін H. h. heidelbergensis ұсынып отыр. Харбин бас сүйегінің сипаттамасы оның H. rhodesiensis-пен ерекше байланысты екенін көрсетеді. Roksandic және басқалар. (2022) оны Homo bodoensis-ке қосуды қарастырды, бірақ бұл термин құнды емес және ICZN атау конвенцияларына сәйкес келмейді деп келісілді. Олар оның Arago және Petralona сияқты басқа да үлгілерге үлес қосуы мүмкін екенін болжайды.

Технология

Сепранодағы тас құралдары көбінесе биік жатқан және жанартау шөгінділерінде кездеседі. Кастро деи Вольски беткейіндегі тас құралдарына қарағанда, қолшаптар (чопперлер) жиірек табылады және Арче Фонтана Лириден табылған қолшаптардың үстінде жатыр. Олардың жасы 458 385 мың жыл (кейде 200 мың жылға дейін) шамасында, ол кезде бас сүйегінен әлдеқайда жас болған. Ол 11-ші МЖК (MIS 11) кезеңінде, Лирино көлінің жылы кезеңінде өмір сүрді, ол ежелгі пішіндерге пана болған. Сүйек қаңқасы судың көтерілуі мен төмендеуі салдарынан көл жағасындағы шөгінділерге бірнеше рет көміліп, шашырап кетті және бас сүйегі ішіне толып қалды.