Кіріспе

Оңтүстік Африканың жойылған гоминин түрлері

Paranthropus robustus – бұл адамзаттың бишекісінің ерте және, мүмкін, орта плейстоцен дәуірінен, Оңтүстік Африкадан шамамен 2,27-ден 0,87 (немесе, консервативтірек болса, 2-ден 1) миллион жыл бұрын шыққан мықты австралопитек түрі. Ол Кромдрай, Шварткранс, Стеркфонтейн, Гондолин, Купер және Дримолен үңгірлерінде табылған. 1938 жылы ашылған бұл түр алғашқы ерте гомининнің бірі болды және Paranthropus туысының типтік түрі атанды. Дегенмен, кейбір ғалымдар Paranthropus – жарамсыз топтастыру екенін, ал ол Australopithecus-пен синоним екенін айтады, сондықтан бұл түр көбінесе Australopithecus robustus деп жіктеледі. Мықты австралопитектер (gracile австралопитектерге қарағанда) – жоғары қысым мен тістеу күшін туғыза алатын, мықты құрылымды бас сүйектерімен және ірі жақ тістерімен (молярлар мен премолярлар) ерекшеленеді. Еркектердің бас сүйектері әйелдерге қарағанда салмақтырақ болған. P. robustus тістердің эмаль гипоплазиясына генетикалық бейімділікке ие болуы мүмкін, сондай-ақ, егіншілікпен айналыспаған қазіргі заманғы адамдарға ұқсас тіс қуысының деңгейіне ие болған сияқты. Бұл түрде жыныстық диморфизмнің айқын байқалғаны, еркектердің әйелдерге қарағанда едәуір үлкен және мықты болғаны анықталды. 3 үлгінің негізінде еркектердің бойы биік, ал әйелдердің… болғаны мүмкін. 4 үлгінің негізінде еркектердің салмағы орташа, ал әйелдердің… болғаны анықталды. SK 1585 үлгісінің ми көлемі 476 см³, ал DNH 155 үлгісінікі шамамен 450 см³ (салыстыру үшін, қазіргі Homo-ның ми көлемі 500-ден 900 см³ аралығында болды). P. robustus мүшелерінің анатомиясы басқа австралопитектерге ұқсас, бұл қазіргі адамдарға қарағанда кем тиімді жүру қабілетін және, мүмкін, ағаштарда қозғалудың белгілі бір дәрежесін көрсетеді. P. robustus C4 саванна өсімдіктерінің көп бөлігімен қоректенген сияқты. Сонымен қатар, ол жемістерді, жер астындағы сақтау органдарын (мысалы, тамырлар мен түбірлерді) және, мүмкін, бал мен термитті жеген болуы мүмкін. P. robustus азық-түлікті алу және өңдеу үшін сүйектерді құрал ретінде пайдаланған болуы мүмкін. P. robustus гориллалар сияқты гаремдік қоғамда немесе бабуиндер сияқты көп еркектерден тұратын қоғамда өмір сүргені белгісіз. P. robustus қоғамы патроликалды болуы мүмкін, ересек әйелдердің топтан кетуі еркектерге қарағанда ықтимал, бірақ еркектердің өлім-жітім көрсеткіші жоғары болғандықтан, олардың тобынан қуылған болуы мүмкін, бұл жалғыз өмір сүретін жеке тұлғаларға жыртқыштардан қауіптің артуын білдіреді. P. robustus мысықтар, барстар және гиеналармен аралас, ашықтан жабық ландшафтта күрескен, ал P. robustus сүйектері үлкен мысықтардың жыртқыштығының салдарынан үңгірлерде жиналған болуы мүмкін. Бұл түр әдетте ашық және орманды ортада табылған, және оның жойылуы орта плейстоцен кезеңіне байланысты болуы мүмкін, бұл кезеңде құрғақшылықтың ұзаруы және осы ортаның ыдырауы сипатталады.

Ашылу

Алғашқы қалдықтар, жақ сүйегінің бір бөлігін қамтитын жарым-жартылай бас сүйегі (TM 1517), 1938 жылдың маусымында Оңтүстік Африкадағы Кромдрай үңгірінде жергілікті мектеп оқушысы Герт Тербланш тапқан. Ол қалдықтарды оңтүстік африкалық табиғатты қорғаушы Чарльз Сидней Барлоуға берді, ол оларды оңтүстік африкалық палеонтолог Роберт Брумға жіберді. Брум Кромдрайдағы қалдықтардың басқа гоминидтерге қарағанда айқын түрде мықты екенін атап өтті. "Парантроп" атауы ежелгі грек тіліндегі παρα (para) – «жанында» немесе «қасында» және άνθρωπος (ánthropos) – «адам» сөздерінен шыққан. Осы кезде австралиялық антрополог Реймонд Дарт 1924 жылы Оңтүстік Африкадан адам тектесіне ұқсас ерте маймылдың алғашқы мәлімдемесін жасады (сол кезде бұл өте даулы болды), ол – Australopithecus africanus, ол Таунг баласына негізделген. 1936 жылы Брум Кромдрайдан батысқа қарай орналасқан Стеркфонтейн үңгірлерінен "Plesianthropus transvaalensis" (қазір A. africanus деп белгіленген) түрін сипаттады. Бұл түрлердің барлығы плейстоценге жатады және бір-біріне жақын орналасқан аймақта (қазір "Адамзаттың Текі" деп аталады) табылған. Брум оларды плиоцендегі гоминидтердің көбірек әртүрлілігінің дәлелі деп есептеді, олардан олар және қазіргі адамдар шыққан, және адамның ата-бабаларымен қатар өмір сүрген бірнеше гоминид таксондарына сәйкес келеді. Осы уақытта адамдар мен оларға жақын түрлер Hominidae тұқымдастығына, ал адам емес үлкен маймылдар "Pongidae" тұқымдастығына жіктелді; 1950 жылы Брум ертедегі гоминидтерді Australopithecinae (Au. africanus және "Pl. transvaalensis"), "Paranthropinae" (Pa. robustus және "Pa. crassidens") және "Archanthropinae" ("Au. prometheus") деп атап, қосымша топтарға бөлді. Бұл жүйе түрлерді анықтауда тым кең болды деген сындарға ұшырады. Антропологтар Шервуд Уошберн мен Брюс Д. Паттерсон 1951 жылы Paranthropus-ты Australopithecus-пен біріктіруді ұсынды, гоминидтер тұқымын тек осы және Homo-ға шектеуге тырысты, және содан бері Paranthropus-тың Australopithecus-тың кіші түрі ме, жоқ па деген пікірталас жалғасуда. Гоминидтердің таксономиялық жіктелуі үшін критерийлерді қатаңдату мақсатында 1954 жылы Робинсон "P. crassidens" түрін "P. r. crassidens" кіші түріне төмендетуді ұсынды, сондай-ақ Индонезиялық Мегантропусты "P. palaeojavanicus" түріне қосты. Мегантропус кейіннен Азиялық Homo erectus, "Pithecanthropus dubius", Pongo (орангутан) және т.б. синонимдері ретінде әртүрлі жіктелді, ал 2019 жылы ол қайтадан жарамды түр деп саналды. 1949 жылы, сондай-ақ Swartkrans үңгірінде, Брум мен Робинсон оны алдын ала «маймыл адам мен нағыз адамның арасындағы аралық» деп сипаттаған, оны жаңа "Telanthropus capensis" туысы мен түрі ретінде жіктеді. Көптеген реакциялар "T. capensis" және "P. crassidens" түрлерін біріктіруді қолдады, оның қалдықтары үңгірде көптеп табылған. Бірақ 1957 жылы итальяндық биолог Альберто Симонетта оны "Pithecanthropus" туысына көшірді, ал Робинсон (нақты себебін көрсетпей) оны H. erectus (Африкалық H. erectus кейде H. ergaster деп аталады) деп белгілеуге шешім қабылдады. 1965 жылы Оңтүстік Африканың палеоантропологы Филипп В. Тобиас бұл жіктелудің толыққанды дұрыс емес болуы мүмкін екендігіне күмән келтірді. XXI ғасырға қарай "P. crassidens" P. robustus пайдасына қолданылудан мүлдем шығып қалды. Американдық палеоантрополог Фредерик Э. Грин екі түрді біріктіруге қарсы ең белсенді жақтас. Бастысы, ғасырдың ортасындағы еврей неміс антропологы Франц Вайденрайх пен неміс-голландиялық палеонтолог Ральф фон Кенигсвальдтың пікірлеріне сүйене отырып, Гигантопитек Азиялық H. erectus-тың тікелей ата-бабасы немесе оған жақын түр болды, Гигантопитек гоминид ме, әлде адам емес маймыл ма деген көптеген пікірталас туды. 1972 жылы Робинсон Гигантопитекті "Paranthropinae" тұқымдастығына қосуды ұсынды, Миоцендік пакистандық "G. bilaspurensis" (қазір Indopithecus) Paranthropus-тың және қытайлық G. blacki-дің ата-бабасы ретінде. Ол сондай-ақ олардың екеуінің де дене бітімі зор екеніне сенді. Керісінше, ол A. africanus үшін өте кішкентай дене бітімін (оны "Homo" africanus деп атады) және оның адам ұрпағының мүшесі болғандықтан, кейбір мәдени және аңшылық қабілеттері болғанын болжады, ал "параантроптар" мұндай қабілеттерден мүгедек болды. Бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Paranthropus жарамды түр болса, P. robustus P. boisei-нің ата-бабасы болды деп ұзақ уақыт бойы болжалды, бірақ 1985 жылы антропологтар Алан Уокер мен Ричард Лики 2,5 миллион жылдық Шығыс Африка бас сүйегі KNM WT 17000-ды (олар оны жаңа түр A. aethiopicus деп атады) A. boisei-нің ата-бабасы деп тапты (олар Paranthropus-ты Australopithecus-пен біріктірді), осылайша boisei тұқымы robustus пайда болғаннан бұрын пайда болды.

Жіктеу

Paranthropus туысына (әлде "көмекші австралопитектер" деп те аталады, "көккөңіл австралопитектермен" салыстырғанда) енді Шығыс Африканың P. boisei және P. aethiopicus түрлері де кіреді. Бұл – жарамды табиғи топтастыру (монофилетикалық) ме, әлде ұқсас көрінетін гоминидтердің жарамсыз топтастыруы (парафилетикалық) ме, деген мәселе әлі де талқыланып жүр. Бұл түрлердің қаңқа элементтерінің шектеулі болуына байланысты, олардың бір-бірімен және басқа австралопитектермен байланысын дәл анықтау қиын. Жалдар монофилияны қолдайтын негізгі аргумент болып табылады, бірақ жалдың анатомиясы диета мен ортаға күшті тәуелді, сондықтан ол P. robustus және P. boisei-де тәуелсіз түрде дамуы мүмкін. Монофилияны қолдайтындар P. aethiopicus-ті қалған екі түрдің ата-тегі деп санайды немесе ата-тегімен тығыз байланысты деп есептейді. Парафилияны қолдайтындар бұл үш түрді Australopithecus туысына жатқызып, A. boisei, A. aethiopicus және A. robustus деп атайды. 2020 жылы палеоантрополог Джесси М. Мартин және оның әріптестері жүргізген филогенетикалық талдау Paranthropus-тың монофилиясын көрсетті, сонымен қатар P. robustus P. aethiopicus-тан бұрын тармақталғанын (P. aethiopicus тек P. boisei-нің ата-тегі болғанын) анықтады.

Бас сүйегі

Paranthropus-қа тән P. robustus тістің қанатын өткізгеннен кейін үлкен тістерге ие, бірақ кіші тістері мен қанайнатқыштары адам өлшемдерімен тең. Премолярлар молярлар сияқты пішінделген. P. robustus-тың биік беті бар, және ол сәл прогнатизммен (жақ сәл ілгері шығып тұру) сипатталады. Еркектердің бас сүйектері бас сүйектің орта сызығында анық сагиттальді қыртысқа және үлкен жақ сүйектеріне ие, бұл тістеу үшін маңызды үлкен уақытша бұлшықеттерді қолдаған. Жақтар беттен соншалықты шығып тұрады, жоғарыдан қарағанда мұрын ойысқа (іңір бетке) түбінде орналасқандай көрінеді. Бұл көз ұяларын сәл алға жылжытты, нәтижесінде әлсіз қас қауырсыны және артқа шегінген маңдай пайда болды. Жұлынды жақтар массатер бұлшықетін (тістеу үшін маңызды) алға итеріп, тіс қатарын артқа жылжытты, бұл премолярларға күшті тістеу күшін жасады. Жақ сүйегінің төменгі жақты жоғарғы жаққа қосатын бөлігі биік, бұл массатер және медиалдық птеригоид бұлшықеттерінің (екеуі де тістеу кезінде маңызды) иінтірек күшін (және осылайша, моментін) арттырып, тістеу күшін одан әрі арттырады. Сагиттальді қыртыс пен үлкен жақ сүйектері болжамды әйел бас сүйегі DNH 7-де жоқ, сондықтан Кейзер еркек P. robustus әйелдерге қарағанда денелірек болуы мүмкін деп болжады (P. robustus жыныстық диморфизмге ие). SK 46 және SK 47 ішкі құлағындағы артқы жартылай шеңберлі каналдар маймыл тәрізді Australopithecus немесе Homo-дан өзгеше, бұл әртүрлі қозғалыс және бас қозғалысы үлгілерін көрсетеді, себебі ішкі құлақтың анатомиясы вестибулярлық жүйеге (тепе-теңдік сезіміне) әсер етеді. Қазіргі заманғы адамдардың артқы жартылай шеңберлі каналдары жүгіру кезінде тұрақтандыруға көмектеседі деп есептеледі, бұл P. robustus шыдамдылықпен жүгірмейтінін білдіруі мүмкін.

Ми

Түрді сипаттағаннан кейін, Брум TM 1517-нің фрагментті ми сауытын 600 см³ деп бағалады. Бір жылдан соң британдық приматолог Уилфрид Ле Грос Кларк бір жағындағы уақ сүйектің тек бір бөлігі белгілі болғандықтан, осы үлгінің ми көлемін дәл өлшеу мүмкін емес екенін мәлімдеді. 2001 жылы поляк антропологы Катажина Казычка Брум ертедегі гоминидтердің ми өлшемдерін жиі жасанды түрде үлкейтіп көрсеткенін, ал нақты көлем одан әлдеқайда төмен болғанын айтты. 1972 жылы американдық физикалық антрополог Ральф Холлоуэй алдыңғы сүйегінің бір бөлігі жоқ SK 1585 бас сүйегін өлшеді және көлемі шамамен 530 см³ екенін хабарлады. Ол сондай-ақ, басқа австралопитектермен салыстырғанда, Paranthropus-тың Homo сияқты кеңейтілген миы болған сияқты екенін атап өтті, бұл Тобиас 1967 жылы P. boisei бас сүйектерін зерттегенде айтқан сөздерін қайталады. 2000 жылы американдық нейроантрополог Дин Фолк және әріптестері SK 1585-тің маңдай сүйегінің анатомиясын P. boisei үлгілері KNM ER 407, OH 5 және KNM ER 732 арқылы толықтырып, ми көлемін шамамен 476 см³ дейін қайта есептеді. Олар P. robustus-тың ми анатомиясының жалпы сипаты адам емес маймылдарға көбірек ұқсайтынын мәлімдеді. 2020 жылы DNH 155 дерлік толық бас сүйегі табылды және оның ми көлемі 450 см³ болғаны анықталды. Содан бері, кем дегенде P. boisei үшін, тегіс тармақ алдыңғы немесе артқы тармақтардан, кейде екі тармақтан да, бас сүйегінің қарама-қарсы жақтарында бір үлгіде пайда болуы мүмкін екендігі дәлелденді. Дұрыс тамырлық синустарға қатысты, 1983 жылы Фолк және антрополог Гленн Конрой A. africanus немесе қазіргі адамдардан айырмашылығы, барлық Paranthropus (және A. afarensis) көкжиек және шеткі (foramen magnum айналасында) синустарды кеңейтіп, көлденең және сигмоидтық синустарды толықтай ығыстырды. Олар бұл құрылымның ішкі омыртқалық веналық торларға немесе ішкі жамбас венасына қан ағынын арттыратынын және осылайша екі аяқтылыққа тікелей жауап ретінде баспен қамтамасыз ететін қан тамырларының қайта ұйымдастырылуымен байланысты екенін айтты, бұл екі аяқтылық жетілген сайын азайды. 1988 жылы Фолк пен Тобиас ертедегі гоминидтердің (кем дегенде A. africanus және P. boisei) бір мезгілде немесе бас сүйегінің қарама-қарсы жартысында көкжиек/шеткі және көлденең/сигмоидтық жүйелері болуы мүмкін екенін көрсетті.

Мүйіз

P. robustus-қа бірнеше омыртқалар жатады. Сақталған жалғыз торак-омыртқалық тізбегі (торак және бел омыртқаларының тізбегі) жасөспірім SKW 14002-ге тиесілі, ол 1-ден 4-ке дейінгі немесе 2-ден 5-ке дейінгі бел омыртқаларын көрсетеді. SK 3981 12-ші кеуде омыртқасын (тізбектегі соңғысы) және төменгі бел омыртқасын сақтайды. 12-ші кеуде омыртқасы салыстырмалы түрде созылған, ал буын беті (екінші омыртқамен қосылатын жері) бүйрек пішіндес. Т12 биіктігі жағынан басқа австралопитектер мен қазіргі маймылдарға қарағанда ықшамдау. Бел омыртқаларының пішіні Түркана баласына (H. ergaster/H. erectus) және адамға, басқа австралопитектерге қарағанда көбірек ұқсайды. Төменгі бел омыртқасының тірекшелері (омыртқадан диагональ бойынша шығып тұратындары) басқа австралопитектерге қарағанда әлдеқайда мықтырақ және адамдардың диапазонында, ал көлденең өскіндер (омыртқаның екі жағына шығып тұратындары) күшті жамбас-бел байланыстарын көрсетеді. Бұл басқа австралопитектерге қарағанда тік күйде өткізілген уақытқа әсер етуі мүмкін. Жазық жамбас A. africanus және A. afarensis жамбастарына ұқсас, бірақ оның иляк қанаты кеңірек, ал ацетабулум мен жамбас буыны кішірек. Жазық екі аяқтылыққа сәйкес жамбас буыны көрінеді, бірақ жалпы жамбас анатомиясындағы айырмашылықтар P. robustus күшті жасау үшін басқа бұлшықеттерді қолданғанын және омыртқа бойымен күшті бағыттау үшін басқа механизмге ие болғанын көрсетеді. Бұл A. africanus-та байқалған жағдайға ұқсас. Бұл төменгі аяқтардың қазіргі адамдардан кең қозғалыс диапазонына ие болуын білдіруі мүмкін.

Ағзалар

P. robustus-тың дистальды (төменгі) жамбас сүйегі қазіргі адамдар мен шимпанзелердің арасындағы өзгеріштің ішінде жатыр, себебі адамдар мен шимпанзелердің арасындағы дистальды жамбас сүйегі өте ұқсас. P. robustus радиусының пішіні австралопитектерге ұқсас. Білезік буыны қазіргі адамдармен бірдей қимылдампалыққа ие болды, бірақ адам емес маймылдарға тән үлкен иілу мүмкіндігіне ие емес. Бірақ радиус басы (шынтақ) адам емес маймылдар сияқты қолдың алдыңғы жағы иілген кезде тұрақтылықты сақтай алатын сияқты. Бұл ағаштардағы белсенділікке (қозғалысқа) қатысты болуы мүмкін, бұл басқа австралопитектерде де даулы түрде айтылады. SKX 3602 қолдың жанындағы күшті радиалды стилоидты өскіндерін көрсетеді, бұл күшті брахиорадиалис бұлшықеттері мен экстензорлық торына нұсқайды. Адамдар сияқты, саусақ сүйектері қисайған емес және адам емес маймылдарға қарағанда нашар бұлшықет тіркелісіне ие, бірақ проксимальды фалангалар адамдарға қарағанда кішкентай. Аралық фалангалар адамдар сияқты жуан және тік, бірақ олардың табандары жуандатылған және иілгіш бедері жақсы дамыған. Дистальды фалангалар негізінен адам сияқты. Бұл адам емес маймылдар мен P. boisei-ге қарағанда төмендеу көтерілу қабілетін көрсетеді. P. robustus қолы адам сияқты дәл ұстауға сәйкес келеді, бұл адам емес приматтар құралдарына қарағанда үлкен моторлық функцияларды қажет ететін құралдарды жасауға немесе пайдалануға мүмкіндік береді. Жамбас сүйегі, P. boisei және H. habilis сияқты, алдыңғы және артқы жағынан (антеропостериорлы) жалпақталған. Бұл қазіргі адамдарға қарағанда ертедегі гомининдерге (тиімсіз жүріс) ұқсас жүріс қозғалысын көрсетеді. P. robustus-қа жатқызылған төрт жамбас сүйегі – SK 19, SK 82, SK 97 және SK 3121 – жоғары анизотропты трабекулярлық сүйек құрылымын (жамбас буынында) көрсетеді, бұл адам емес маймылдарға қарағанда жамбас буынының қозғалыс қабілетінің төмендеуін және адам сияқты екі аяқтылыққа сәйкес күштерді тудыру қабілетін көрсетеді. P. robustus немесе ертедегі Homo-ға жататын StW 311 жамбас басы, кию үлгілеріне сүйене отырып, жиі көтерілу белсенділігіне сәйкес келетін, әдеттегідей, жоғары иілген күйде болған сияқты. Жиі отырудың дұрыс түсіндірме болуы мүмкін емес. SKX 1084 тізе қапшығының текстуралық күрделілігі, бұл шеміршек қалыңдығын және осылайша тізе буынының пайдалануын және екі аяқтылықты көрсетеді, қазіргі адамдар мен шимпанзелер арасында орташа деңгейде. P. robustus-тың үлкен саусақ сүйегі шебер емес, бұл адам сияқты аяқ ұстамы мен қозғалыс ауқымын көрсетеді, бірақ тобықтың дистальды буыны қазіргі адамның саусақпен итеру жүріс циклін тежейтін болар еді. P. robustus және H. habilis шамамен бірдей екі аяқтылық деңгейіне жеткен болуы мүмкін.

Өлшемі

Брум TM 1517 холотипінің тобық сүйегі мен иық сүйегінің өлшемдері қазіргі заманғы сан әйелінің өлшемдерімен шамалас екенін атап өтті, сондықтан P. robustus-та адамға ұқсас пропорциялар болған. 1972 жылы Робинсон Paranthropus-тың өте ірі болғанын болжады. Ол P. robustus-тың иық сүйегінің ұзындығына қатынасын STS 7-дегі болжамды әйел иық сүйегін пайдаланып есептеді және оны STS 14-дегі болжамды еркек иық сүйегімен салыстырды. Сондай-ақ, P. robustus пен адамдар арасындағы жыныстық ерекшеліктердің ұқсас деңгейін ескере отырып, жамбас сүйегінің ұзындығын бағалауға тура келді. Адамдармен салыстырғанда, ол P. robustus-тың дене бітімі мықты, биіктігі және салмағы бар екенін қорытындылады. Осыған байланысты, Робинсон оның қимыл-қозғалыс әдеттерін "түзу тұру мен төрт аяқты өрмелеу арасындағы шартты келісім" деп сипаттады. Ал A. africanus (ол оны "H. africanus" деп атады) биік, салмақты және толығымен екі аяқты болған деп есептеді. Робинсонның P. robustus-тың мөлшерін бағалауы 1974 жылы американдық палеонтолог Стивен Джей Гулд пен ағылшын палеоантропологы Дэвид Пилбиам сынға алды. Олар қолда бар қаңқа элементтерінен салмағын шамамен бағалады. Сол сияқты, 1988 жылы американдық антрополог Генри МакГенри Paranthropus үшін әлдеқайда жеңіл салмақтар мен айқын жыныстық ерекшеліктерді анықтады. МакГенри дене мөлшерін жамбас сүйегі басының қима ауданымен салыстырып, тек адамдар және барлық маймылдар, соның ішінде адамдар үшін сызбалар жасады және әрқайсысы үшін сызықтық регрессияларды есептеді. Осы екі регрессияның орташа мәніне сүйене отырып, ол SK 82 және SK 97 үлгілерін пайдаланып P. robustus үшін орташа салмақты есептеді. 1991 жылы МакГенри үлгі мөлшерін кеңейтті және сақталған аяқ немесе табан сүйегіне сәйкес келетін орташа заманауи адамның өлшемдерін азайту арқылы Шварцкранс үлгілерінің тірі мөлшерін бағалады (ол қол өлшемдерін гоминидтер арасында тым өзгермелі деп санады, сондықтан дәл бағалау мүмкін емес еді). 1 және 2 қабаттарында P. robustus аяқтары мен табандарының 35%-ы адамдармен бірдей, 22%-ы адамдардан кіші, ал қалған 43%-ы KNM-ER 1464 (тобық сүйегі) ерекшелігін қоспағанда, біріншісінен үлкен, бірақ адамнан кіші болды. 3 қабатта барлық жеке тұлғалар адамдармен сәйкес келді. Осылайша, кішкентай ересектер көбірек кездескен сияқты. МакГенри сондай-ақ 3 P. robustus үлгісінің (еркек SK 82, еркек SK 97 және әйел немесе жасөсперім SK 3155) тірі биіктігін сақталған жамбас сүйегінің шамаланған мөлшеріне сәйкес келетін орташа адамның өлшемдерін азайту арқылы бағады, сәйкесінше, . Осы үш дерекке сүйене отырып, ол P. robustus еркектерінің орташа биіктігін және әйелдерінікін есептеді. 2001 жылы палеоантрополог Рэндалл Л. Сусман және әріптестері Swartkrans-тан жаңадан табылған екі жамбас сүйегінің фрагменттерін пайдаланып, еркектер үшін орташа есеппен және әйелдер үшін есептеді. Егер бұл төрт жамбас сүйегі фрагменті – SK 82, SK 97, SKW 19 және SK 3121 – бүкіл түрдің өкілі болса, онда олардың айтқанынша, жыныстық ерекшеліктердің бұл деңгейі адамдар мен шимпанзелерде байқалатыннан жоғары, бірақ орангутан мен гориллалардағыдан төмен. Әйел P. robustus-тың салмағы Swartkrans-тағы әйел H. ergaster/H. erectus-тың салмағымен шамалас болды, бірақ олар еркек H. ergaster/H. erectus-тың салмағын әлдеқайда ауыр деп есептеді. 2012 жылы американдық антрополог Трентон Холлидей МакГенридің теңдеуін 3 үлгіде пайдаланып, орташа есеппен анықтады. 2015 жылы биологиялық антрополог Марк Грабовски және әріптестері 9 үлгіні пайдаланып, еркектер үшін орташа есеппен және әйелдер үшін есептеді.

Диета

1954 жылы Робинсон P. robustus-тың күшті дамыған бас сүйегі және одан туындаған зор тістеу күшінің жаңғақ сияқты қатты тағамдарды жиі жаруға бейімделген арнайы диетаның белгісі екенін айтты. Осы себепті, 20 ғасырдың екінші жартысында Paranthropus-тың жойылуына қатысты басым модель – олардың Плейстоценнің өзгермелі климатына бейімделе алмауы болды, ал Homo түрлері одан әлдеқайда икемдірек еді. Кейінгі зерттеушілер бет бұлшықтарын, тістердің тозу белгілерін және приматтардың экологиясын зерттеу арқылы осы модельді нығайтты. Paranthropus-тың мамандандырылған тамақтанушылар емес екені туралы кейінгі аргументтерге қарамастан, Робинсонның бастапқы моделіне қатысты басым пікір 20 ғасырдың соңына дейін өзгерген жоқ. Мұндай стратегия қазіргі гориллалардың стратегиясына ұқсас: олар жыл бойы төмен сапалы қоректік заттармен толыққанды өмір сүре алады, ал шимпанзелер (және, мүмкін, грацильді австралопитектер) жоғары сапалы тағамға тұрақты қол жеткізуді қажет етеді. 1980 жылы антропологтар Том Хэтли мен Джон Каппельман ертедегі гоминидтердің (аюлар мен шошқалар сияқты) тамырлар мен түйірлер сияқты абразивті және калорияға толы жер астындағы сақтау мүшелерін (USO) жеуге бейімделгенін ұсынды. Содан бері гоминидтердің USO-ны пайдалануына қолдау артып келеді. 2005 жылы биологиялық антропологтар Грег Ладен мен Ричард Врангем Paranthropus-тың USO-ға резервтік немесе, мүмкін, негізгі тағам көзі ретінде сүйенгенін болжады және USO-ның көп болуы мен гоминидтердің қоныстануы арасында байланыс болуы мүмкін екенін атап өтті. P. robustus тұқымдар немесе жаңғақтар сияқты қатты тағамдарды да жиі жаратын, себебі оның тістерінің сыну деңгейі орташа болды (239 адамнан тұратын сынамада шамамен 12%, ал P. boisei үшін мүлдем немесе аз болды). Қуыс тістердің көп болуы бал жегендігін көрсетеді. [[Файл: Dierenpark Emmen (20). JPG|thumb|upright=1.3|P. robustus көп еркектік топтарда, мысалы, Hamadryas бабуиндері сияқты (Dierenpark Emmen-дегі топтың үстінде) өмір сүрген болуы мүмкін. Сол сияқты, 2016 жылы поляк антропологы Катаржина Казычка приматтар арасында кешіккен жасқа толудың резус маймылында да байқалатынын дәлелдеді, ол көп еркектік қоғамға ие және бұл әлеуметтік құрылымның дәл көрсеткіші болмауы мүмкін. Егер P. robustus саваннада мекендесе, көп еркектік қоғам саваннада тұратын бабуиндер сияқты, жыртқыштардан топты қорғауға көбірек мүмкіндік берер еді. Тіпті көп еркектік қоғамда да еркектердің қуылған болуы мүмкін, бұл еркектер арасындағы өлім-жітімнің себебін бірдей механизммен түсіндіруге болады. 2017 жылы антрополог Катарина Балулия және оның әріптестері адам емес ірі маймылдардың еркектерінде әйелдерге қарағанда үлкен сагиттальді қыртысы болатынын (әсіресе гориллалар мен орангутандарда) ескере отырып, бұл қыртысқа жуу бұлшықтарын қолдаудан бөлек, жыныстық таңдаудың да әсері болуы мүмкін деп болжады. Сонымен қатар, батыс жазық жерлердегі гориллалардың еркектеріндегі сагиттальді қыртыстың (және глутеус бұлшық еттерінің) көлемі көбелекке қабілеттілікпен байланысты. Балулия және авторлар бұл түсіндіруді Paranthropus түрлерінің еркектеріне қатысты кеңейтті, қыртыс және оның нәтижесінде үлкен бас (кем дегенде P. boisei-де) белгілі бір демонстрация үшін қолданылған. Бұл басқа приматтардан өзгеше, олар әдеттегі ұлғайтылған тістерін ағайындық көрсету үшін пайдаланады (Paranthropus мұны істемеген болуы мүмкін, себебі тістері салыстырмалы түрде кішкентай), бірақ бұл гориллалар мен орангутандарда ғана қыртыстың көзге түсуіне себеп болуы мүмкін, себебі олар тістерін көрсету үшін үлкен темпоральді бұлшықтарды қажет етеді.

Технология

Адамзат бесігіндегі үңгірлерде жиі тас және сүйек құралдары табылады, олардың алғашқылары ертедегі *Homo*-ға, ал соңғылары көбінесе *P. robustus*-қа жатқызылады, себебі сүйек құралдары *P. robustus* қалдықтарының саны басым болған кезде көптеп кездеседі. Австралопитектердің сүйек технологиясын Дарт алғаш рет 1950 жылдары «остеодонтокералық мәдениет» деп атады, оны 3–2,6 миллион жыл бұрынғы Макапансгаттағы *A. africanus*-қа жатқызды. Бұл сүйектер енді құрал деп саналмайды және осы мәдениеттің болуына дәлел жоқ. Алғашқы сүйек құралын 1959 жылы Стеркфонтейннің 5-ші қабатынан Робинсон тапты. Оңтүстік Африкалық палеонтолог Чарльз Кимберлин Брэйннің жетекшілігімен 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Сварткранста жүргізілген қазба жұмыстарынан 84 ұқсас сүйек құралы табылды, ал Дримолендегі Кейзер басқарған қазбалардан 23 құрал алынды. Бұл құралдардың барлығы Ашеулдік тас құралдарымен бірге табылған, бірақ Сварткранстың 1-ші қабатынан табылғандары Олдовандық тас құралдарымен бірге болды. Аймақтан барлығы 108 сүйек құрал үлгісі табылды, сондай-ақ Кромдраай B-ден тағы екеуі болуы мүмкін. Кромдраай B-ден табылған екі тас құрал («Дамыған Олдован» немесе «Ерте Ашеул») *P. robustus*-қа жатқызылуы мүмкін, себебі бұл қабатта *Homo* анықталған жоқ, бірақ тас құралдары кейіннен әкелінген болуы да мүмкін (тұрғындар қайтыс болғаннан кейін). Сүйек құралдары өсімдіктерді кесу немесе өңдеу, түбірлерді немесе термитті қазу үшін қолданылған болуы мүмкін. *P. robustus*-тың кескіш тістерінің пішіні *H. erectus* пен қазіргі адамдардың арасындағы аралыққа жақын, бұл олардың қарапайым құралдармен дайындалған үлкен тағамды тістеп алу қажеттілігі болмағанын көрсетеді. Сүйек құралдары әдетте орта және ірі сүтқоректілердің ұзын сүйектерінің орта бөлігінен жасалған, бірақ бұрыштар, қабырғалар және мүйіз ядроларынан жасалған құралдар да табылған. Олар белгілі бір жұмыс үшін жасалмаған немесе арнайы пішінделмеген, бірақ олардың ауа райынан зардап көрмегені және белгілі бір сүйектерге басымдық берілгеніне байланысты шикізаттарды мұқият таңдаған болуы мүмкін. Бұл Шығыс Африканың сүйек құралдарынан өзгеше, олар қолдану алдында өзгертіліп, нақты пішінге келтірілген. 1988 жылы Брэйн және Оңтүстік Африкалық археолог А. Силлент Сварткранстың 3-ші қабатынан 59 488 сүйек сынығын талдады, олардың 270-і күйгенін анықтады, олар негізінен орташа өлшемдегі антилопаларға, сондай-ақ зебраға, қабанға, бабуинге және *P. robustus*-қа жатады. Олар 3-ші қабаттың барлық тереңдігінен табылған, сондықтан өрт оның қалыптасу кезеңінде жиі болған. Түс және құрылымдық өзгерістерге сүйене отырып, олардың 46-сы 0,52°C-қа дейін, 52-сі 0,45°C-қа дейін, 45-і 0,32°C-қа дейін және 127-сі одан жоғары температурада қыздырылғанын анықтады. Олар бұл сүйектердің «қазбалық жазбадағы отты пайдаланудың ең алғашқы тікелей дәлелі» деген қорытындыға келді және температураны үңгірдің жанында өсетін ақ иісті ағаштан жасалған тәжірибелік лагерь оттарымен салыстырды. Кейбір сүйектерде ет кесу іздері болғанымен, гоминидтер жыртқыштарды қорқыту үшін немесе жылыну үшін от жаққан болуы мүмкін екенін де айтты. *P. robustus* және *H. ergaster/H. erectus* үңгірден табылғандықтан, олар өртті қай түрге жатқызуға болатынын білмеді. Гоминидтердің әрекетіне балама ретінде, сүйектер үңгір ішінде жанбағандықтан, олар циклдік түрде болатын орман өрттерінде табиғи түрде жанған болуы мүмкін (құрғақ саванна шөптері, сондай-ақ үңгірдегі мүмкін гуано немесе өсімдік қалдықтары оны осындай жағдайға бейім қалдырған болуы мүмкін), содан кейін 3-ші қабатқа айналатын жерге шайылып кеткен. Қазіргі кезде отты пайдалану туралы ең ерте дерек 1,7 миллион жыл бұрынғы Wonderwerk үңгірінде (Оңтүстік Африка) Оңтүстік Африкалық археолог Питер Бомонттың 2011 жылы жасаған зерттеуі, ол оны *H. ergaster/H. erectus*-қа жатқызды.

Патология

саусақтың саусағы SK 57-нің сол жақ жоғарғы 1-ші моляры, терциарлы дентинмен (ақ жебе)
402 тістің үлгісіне сүйенсек, P. robustus-та терциарлы дентиннің кездесу жиілігі шамамен 12–16% төмен. Бұл A. africanus және H. naledi-де (үшеуі де Адамзат Оясында әртүрлі уақытта өмір сүрген) байқалғанмен ұқсас. Ал шимпанзелерде бұл көрсеткіш 47%, гориллаларда 90%-ға жетеді, бұл, әдетте, диетадағы қатал өсімдіктердің көп болуымен байланысты. P. robustus-та питингтік эмаль гипоплазиясының (PEH) жоғары деңгейі байқалған, онда тіс эмалінің қалыптасуы біркелкі емес, дақтанған. P. robustus-та сүт тістерінің шамамен 47%-ы және ересек тістерінің 14%-ы зақымдалған, ал A. africanus, A. sediba, ертедегі Homo және H. naledi тістерінің жиынтығында бұл көрсеткіш тиісінше 6,7% және 4,3% құрайды. Бұл тесіктердің бүкіл тісті қамту жағдайы қазіргі заманғы адамдарда кездесетін эмальдің жетілмеуі (amelogenesis imperfecta) ауруымен сәйкес келеді. Эмальдағы дөңгелек тесіктердің біркелкі мөлшерде болуы, тек моляр тістерінде кездесуі және барлық адамдарда бірдей ауырлық деңгейінде болуы PEH генетикалық жағдай болуы мүмкін екенін көрсетеді. Эмальдің қалыңдауын қамтамасыз ететін ген аймағы PEH даму қаупін де арттыруы мүмкін. P. robustus-тың төрт жеке тіс қуысы бар екені анықталды, бұл ауыл шаруашылығымен айналыспаған қазіргі заманғы адамдардағы көрсеткішпен (1–5%) салыстырылады. Бұл қызық, өйткені P. robustus-тың диетасында қабыршақты тағамдар көп болған деп есептеледі, ал қабыршақты тағамдар тіс қуысының пайда болуын азайтуы керек, сондықтан P. robustus жиі қантты, тіс қуысын тудыратын тағамдарды жеген болуы мүмкін. PEH тіс қуысына бейімділікті де арттыруы мүмкін. Дримоленнен табылған молярдың тіс түбірінде қуыс анықталды, бұл ірі маймылдардың қазбаларында сирек кездесетін жағдай. Бұл аймаққа бактериялардың жетуі үшін, адамда альвеолалық сүйек сіңуі болуы керек, бұл көбінесе тіс жеңінің ауруымен байланысты; немесе тіс тозуы салдарынан тістің супер эрупциясы, ол дұрыс тістеуді сақтау үшін біршама жоғары көтеріліп, тамырды ашыққа шығаруы мүмкін. Соңғысы ықтимал, ал ашық тамыр тісті орнында бекіту үшін гиперцементозға әкелген болуы мүмкін. Қуыс жазылу үдерісінде болған сияқты, мүмкін диетаның өзгеруіне, ауыз микробиомына немесе жақын орналасқан молярдың жоғалуына байланысты. 15 P. robustus үлгісінің барлығында пародонтит салдарынан (тіс тіреуін қамтамасыз ететін сүйектің тозуы) альвеолалық сүйекте жеңіл-орташа деңгейде жоғалу байқалды. Ал 10 A. africanus үлгісінің ішінде үшiнде альвеолалық сүйек патологиясы анықталмады. Альвеолалық сүйек пен цемент-эмаль қосылысы арасындағы қашықтықты өлшегенде, P. robustus тіс тіреуін жоғалтудың жоғары деңгейіне ұшыраған болуы мүмкін, егер P. robustus-та жоғары мойын биіктігі болмаса (тамырмен кездесетін тіс бөлігінің сәл тарылуы), онда екі түрдің тіс тіреуін жоғалту деңгейі бірдей болар еді. Егер бірінші жағдай дұрыс болса, онда айырмашылық диеталық әдеттерге, шайнау стратегиясына, P. robustus-тың ауыз микробиомының патогендік қасиеттеріне немесе P. robustus-ты тіс жеңіне сәл бейімдететін иммунологиялық айырмашылықтарға байланысты болуы мүмкін. TM 1517 матрицасын алып тастаған кезде, Шеперс 300 кг салмақты үлкен тас тапты, ол parietal сүйек арқылы ми қабығына кірген. Ол бұл дәлелді басқа адам TM 1517-ні қорғаныс немесе шабуыл мақсатымен тас лақтыру арқылы өлтірген деген болжамды ұсынды, бірақ ең қарапайым түсінік - тас TM 1517 өлгеннен кейін қазбалау процесінде орналасқан. 1961 жылы ғылым жазушысы Роберт Ардрей SK 54 баласының бас сүйегінде 2,5 см арақашықтықта екі кішкентай тесік тапты және бұл адам шабуыл кезінде екі рет басына соққы жеп өлді деп сенді; 1970 жылы Брэйн мұны барс шабуылға ұшырағандығының дәлелі ретінде қайта қарастырды.

Құрып кету

P. robustus қоршаған ортаның өзгермелілігіне төзімді, өте күшті түр болғанмен, көбінесе орманды ортаны ұнатқан сияқты. Сондай-ақ, P. robustus қалдықтарының көп бөлігі Оңтүстік Африкадағы 2–1,75 миллион жыл бұрынғы ылғалды кезеңмен сәйкес келеді, бұл кезең мұндай биомдарға қолайлы болған. P. robustus-тың жойылуы Орта Плейстоцен кезеңімен және мұздық циклдар ұзақтығының екі есеге артуымен бірге жүрді. Мұздық кезеңдерде, полюстерде мұздың көбеюіне байланысты, тропикалық жаңбыр белдеуі экваторға қарай тартылып, нәтижесінде ылғалды және орманды орталардың қысылуына әкелді. Плейстоцен кезеңінен бұрын, P. robustus популяциялары 21 мың жылдық циклдар бойында белгілі бір орманды паналық аймақтарға қысқарып, кейбір аймақтарда ылғалды циклге дейін жойылып, содан кейін оларды қайтадан мекендеген болуы мүмкін. Құрғақ циклдардың үнемі ұзаруы оның жойылуына себеп болған жағдайды тудырған, ал фоссилдік жазбадағы соңғы кездесуі 1–0,6 миллион жыл бұрын болған (бірақ 0,9 миллион жыл бұрын болуы ықтимал). Гомо, ықтимал, әлдеқайда кең географиялық аумақта өмір сүруге қабілетті болғандықтан, қолайсыз климат өзгерістері кезінде қолайлы паналық аймақты табуға мүмкіндігі артық болды.