Грек философиясындағы «дос» ұғымы және өзара қарым-қатынас принципі
Philoi
Философия досстығы: "Philoi" – өзара жақсылыққа негізделген, міндеттеме мен адалдықпен байланысты ежегі гректердің дос түсінігі. Отбасы, қоғам мүшелері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Филои (φίλοι; φίλος philos "дос" көпше түрі) – шамамен "дос" деп аударылатын сөз. Осы достық түрі өзінің мақсаты ретінде емес, өзаралыққа негізделген, бұл гректерге тән құндылық.
Philoi (φίλοι; plural of φίλος philos "friend") is a word that roughly translates to "friend." This type of friendship is based on the characteristically Greek value for reciprocity as opposed to a friendship that exists as an end to itself.
Өзара тиімділік
Филои сөзінің "дос" сөзінен басқа тікелей аудармасы жоқ (ксенос немесе "қонақ дос" деп аталатынынан бөлек, көбінесе жат адамға деген мейірімділік немесе құрметті білдіру үшін қолданылады). Филои сөзінің мағынасы өзаралыққа терең байланысты; бір-біріне жасалған жақсылықтар мен қолдаудың алмасуын, сондай-ақ бір-біріне деген терең міндет сезімін қамтиды. Филои көбінесе отбасы мүшелерін қамтыды, одан кейін міндеттемелер, адалдық немесе басқа да орнатылған байланыстары бар достар немесе қоғам мүшелері кіретін.
There is no exact translation for philoi other than the word "friend" (separate from xenos, or "guest friend," often used to describe a stranger one is kind or respectful to). The meaning of the word philoi is deeply rooted in the concept of reciprocity; encompassing the exchange of favors and support, in addition to a profound sense of duty to each other. Philoi typically encompassed family members foremost, with the addition of friends or members of society with whom obligations, loyalty or other established ties existed.
Грекияның құндылықтар жүйесі
Грек құндылықтары жүйесінде достар (филои) мен жаулар (эхтрои) арасында нақты айырмашылық болды, сонымен қатар, оларға қалай қатысу керектігі және олардан қандай қарым-қатынас күтуге болатыны туралы үнемі білушілік болды. Шындығында, қоғамның әрбір мүшесін үш ерекше топқа бөлуге болады: филои, яғни міндеттілік тудыратын және олардан жақсылық күтілетін адамдар, эхтрои, яғни қарсылық тудыратын және олардан қарсылық күтілетін адамдар, және медетоэрои, ешқайсысына жатпайтын және ешкімге ештеңе қарызы болмайтын сыртқы адамдар. Мұндай жіктелулер өзаралық принципке деген түбегейлі сенімге негізделген, ол адамның досына көмектесу және жауына зиян келтіру міндеті екенін үнемі нығайтатын. Бұдан әрі, филоиға көмектесу ғана емес, сонымен қатар эхтроиге зиян келтірумен байланысты зор мақтаныш болды, ал осы екі міндетті орындаудың маңыздылығы грек өмірінің көптеген басқа да салаларында, соның ішінде әдебиетте, театр мен сотта достық-жаулық дихотомиясын күшейте түседі.
Within the Greek value system there was an explicit distinction between friend (philoi) and the enemy (echthroi), and further, a prevalent and constant awareness of both how to treat and one can expect to be treated by each. In fact, every member of society could be classified into three distinct groups: philoi, people one owed obligations to and from whom favors were returned, echthroi, those to whom one was hostile and from whom they expected hostility, and medetoeroi, outsiders who fall under neither category and to whom no one owed anything. Such classifications are rooted in a fundamental belief in the principle of reciprocity, which continually reinforced that the man's duty was to aid his friends and to inflict damage onto his enemies. Further, there was great pride associated with not only helping philoi but also in harming one's echthroi, and the importance of fulfilling these two duties to upload an overarching, strict friend enemy dichotomy is manifested in a variety of other aspects in Greek life, including literature, theatre and in court.
Филои сот алдында
Филоистің рөлінің маңыздылығы, әсіресе филои мен эхтроиды қарама-қарсы екі топқа бөлетін үлкен мәдени жүйеде, ежелгі грек соттарының сот процестерінде анық байқалады. Соттардың мақсаты теңдік пен әділдікке негізделген үкім шығару емес, жеңімпаз бен жеңілгенді анықтау болатын. Бұған Афина соттарында куәгерлердің маңызды рөл атқаруы себеп болды, олар ешқашан қарсы сұрақтарға жауап берген жоқ. Куәгерлер көбінесе ең бейтарап адамдар емес, іске қатысы бар адамдардың жақын филойлары таңдалып алынды. Осылайша, қатардағы афиналықтың филойларына деген тәуелділігі сот процестерінің өзіне және олардың нәтижелеріне де әсер етті. Исей, «Пирростың мүлігі туралы» еңбегінде былай деп жазады: «Барлығыңыз білесіз, жасырын әрекет етпейміз және куәгерлер қажет болғанда, біз әдетте жақын туыстарымыз бен жақын достарымызды осындай оқиғалардың куәгерлері ретінде пайдаланамыз».
The importance of the philoi’s role, in particular within a larger cultural system that polarizes the philoi and echthroi, is evident in trial processes in Ancient Greek courts. Trials sought to establish a winning and losing party instead of necessarily achieving a balanced, even handed verdict. Contributing to this was the importance of witnesses in the Athenian courts despite never being cross examined. Witnesses were oftentimes chosen not by who would be the most impartial, but instead close philoi of those involved. Thus, the average Athenian man's dependence on his philoi permeated even trial proceedings and outcomes, and as described by Isaeus in On the Estate of Pyrrhos, "You all know that when we are acting without concealment and need witnesses, we normally make use of our close relatives and intimate friends as witnesses of such actions."
Әйелдер
Мерекелерден басқа, әйелдердің үйден тысқары рөлі шектеулі болғандықтан, олар Грециядағы ерлер сияқты өздерінің "филойы" және "эхтрои" дегендерімен өзара байланыс орнатуға мүмкіндіктердің аздығына тап болды. Осының салдарынан, әйелдің "филойы" тек оның үйінің ішіндегі адамдардан құралды.
With the exception of festivals, women had limited roles outside of the home and therefore had finite opportunities to cultivate reciprocal relationships with their philoi and echthroi in the same way men in Greece did. As a result, the woman's philoi consisted solely of those in her own home.
Әдебиетте
Филои мен грек құндылық жүйесіне тән қатаң достық-жаулық дихотомиясы арасындағы өзара міндеттеме практикасы Гомердің "Илиадасындағы" Агамемнон мен Ахилл сияқты гомерлік батырларда көрінеді. Батырлардың өзінің басымдығын дәлелдеу үшін бір-бірімен жарысқа түсетін соғыстардың кең таралғандығы осы дихотомияны көрсетеді: екі нақты қарсы жақ болуы керек, және екі тарап та бір-біріне зиян келтіру міндетін орындауға тиіс, әдетте бұл осы зиянды әрекеттер көпшілік алдында жасалады.
The practice of reciprocal obligation amongst philoi and overarching strict friend enemy dichotomy characteristic of Greek value systems manifest themselves in Homeric heroes such as Agamemnon and Achilles in Homer’s Iliad. The prevalence of warfare in which heroes compete against each other to prove their superiority evidences this dichotomy; that there must be two explicit opposing sides, and both parties must act in accordance to their duty to harm one another, typically in a public display.
Философияда
Филоидің бұл анықтамасы осы дәуірдегі әртүрлі философиялық еңбектерде, әсіресе Аристотельдің еңбектерінде бекітіліп, жиі талқыланған. "Никомах этикасында" Аристотель: «Дос болу үшін, олар бір-біріне жақсы ниетпен қарап, бір-біріне жақсылық тілеуі керек» деп жазады. Бұл филоидің еңбекқорлық емес, бір-біріне деген шынайы қамқорлықпен сипатталатынын көрсетеді, бұл қамқорлық міндетті түрде өзара болады. Ол адамдардың өздеріне жақсылық жасағандарға немесе жақсылық ниеттенгендеріне деген құрметін, сондай-ақ, адамдардың әдетте өзі жек көретін адамдарды жек көретіндерді жақсы көретінін түсіндіреді. Сондықтан сізді қорғайтын филои, эхтроидың қатарында болмайды. Аристотель достықты адам өзін-өзі сүйгенмен теңеседі, бірақ филои бәрібір «қандайда бір пайда үшін» қажет, сондықтан олар өзімшіл және игілікті ниеттерге де қызмет етеді.
This definition of philoi is cemented in and often discussed in various philosophical works from this time too, and in particular those of Aristotle. In Nicomachean Ethics, Aristotle writes that “to be friends, then, they must be mutually recognized as bearing goodwill and wishing well to each other,” indicating that a philoi is characterized by not necessarily fondness for someone, but a concern for one another that is assuredly reciprocated. He explains that people inherently are fond of those who treat them well or who they believe have the intention, and further, that people usually love those who hate the same people they do, hence the need for philoi on your side, as opposed to the echthroi’s side, who will defend you. Aristotle writes that “friendship is likened to one's love for oneself” but that philoi nonetheless exist “for the sake of some use to be made of him," so they appear to serve both self serving and altruistic intentions.
Македония
Ежелгі Македонияда филой атағы патшаның (базилеус) жақын достары мен кеңесшілеріне берілді. Олар патшаның жеке таңдауымен алынып, Грек әлемінің кез келген жерінен болуы мүмкін еді. Ескендір Зұлқарнайын империясы бөлінгеннен кейін, бұл атақ эллинистік патшалықтарда кеңінен таралды. Селевкидтер империясында бірнеше шендер кездеседі: Protoi Philoi – Бірінші Достар, Timomenoi Philoi – Құрметті Достар, олар түрлі тәртіптерде ұйымдастырылған. Жарлықтарда «Патша, оның достары және әскер» деген тіркес олардың маңызды рөлін көрсетеді. Дегенмен, «дос» Селевкидтер мен Птолемей аристократиясындағы төменгі рухтық дәреже саналды; маңызды құрмет болғанымен, ол патшаның қолдаушыларына, тіпті грек емес адамдарға да оңай берілуі мүмкін еді, оларға жоғарырақ шен беру екіталай болған.
In ancient Macedonia, philoi was a title to the royal friends, advisors of the king (basileus). They were the personal choice of the king and they might have come from anywhere in the Greek world. The title became common among the Hellenistic kingdoms after Alexander the Great's empire was partitioned (diadochi). In the Seleucid Empire a number of ranks can be traced; Protoi Philoi, First Friends and Timomenoi Philoi, Honoured Friends organized in various orders. In inscriptions the phrase the King, his Friends and the army signifies their important role. Still, "friend" appeared to be the lowest rank of nobility in the Seleucid and Ptolemaic aristocracies; while an important honor, it could be handed out more freely to the king's supporters, including non Greeks unlikely to be given a higher rank.