Кіріспе

Филои (φίλοι; φίλος philos "дос" көпше түрі) – шамамен "дос" деп аударылатын сөз. Осы достық түрі өзінің мақсаты ретінде емес, өзаралыққа негізделген, бұл гректерге тән құндылық.

Өзара тиімділік

Филои сөзінің "дос" сөзінен басқа тікелей аудармасы жоқ (ксенос немесе "қонақ дос" деп аталатынынан бөлек, көбінесе жат адамға деген мейірімділік немесе құрметті білдіру үшін қолданылады). Филои сөзінің мағынасы өзаралыққа терең байланысты; бір-біріне жасалған жақсылықтар мен қолдаудың алмасуын, сондай-ақ бір-біріне деген терең міндет сезімін қамтиды. Филои көбінесе отбасы мүшелерін қамтыды, одан кейін міндеттемелер, адалдық немесе басқа да орнатылған байланыстары бар достар немесе қоғам мүшелері кіретін.

Грекияның құндылықтар жүйесі

Грек құндылықтары жүйесінде достар (филои) мен жаулар (эхтрои) арасында нақты айырмашылық болды, сонымен қатар, оларға қалай қатысу керектігі және олардан қандай қарым-қатынас күтуге болатыны туралы үнемі білушілік болды. Шындығында, қоғамның әрбір мүшесін үш ерекше топқа бөлуге болады: филои, яғни міндеттілік тудыратын және олардан жақсылық күтілетін адамдар, эхтрои, яғни қарсылық тудыратын және олардан қарсылық күтілетін адамдар, және медетоэрои, ешқайсысына жатпайтын және ешкімге ештеңе қарызы болмайтын сыртқы адамдар. Мұндай жіктелулер өзаралық принципке деген түбегейлі сенімге негізделген, ол адамның досына көмектесу және жауына зиян келтіру міндеті екенін үнемі нығайтатын. Бұдан әрі, филоиға көмектесу ғана емес, сонымен қатар эхтроиге зиян келтірумен байланысты зор мақтаныш болды, ал осы екі міндетті орындаудың маңыздылығы грек өмірінің көптеген басқа да салаларында, соның ішінде әдебиетте, театр мен сотта достық-жаулық дихотомиясын күшейте түседі.

Филои сот алдында

Филоистің рөлінің маңыздылығы, әсіресе филои мен эхтроиды қарама-қарсы екі топқа бөлетін үлкен мәдени жүйеде, ежелгі грек соттарының сот процестерінде анық байқалады. Соттардың мақсаты теңдік пен әділдікке негізделген үкім шығару емес, жеңімпаз бен жеңілгенді анықтау болатын. Бұған Афина соттарында куәгерлердің маңызды рөл атқаруы себеп болды, олар ешқашан қарсы сұрақтарға жауап берген жоқ. Куәгерлер көбінесе ең бейтарап адамдар емес, іске қатысы бар адамдардың жақын филойлары таңдалып алынды. Осылайша, қатардағы афиналықтың филойларына деген тәуелділігі сот процестерінің өзіне және олардың нәтижелеріне де әсер етті. Исей, «Пирростың мүлігі туралы» еңбегінде былай деп жазады: «Барлығыңыз білесіз, жасырын әрекет етпейміз және куәгерлер қажет болғанда, біз әдетте жақын туыстарымыз бен жақын достарымызды осындай оқиғалардың куәгерлері ретінде пайдаланамыз».

Әйелдер

Мерекелерден басқа, әйелдердің үйден тысқары рөлі шектеулі болғандықтан, олар Грециядағы ерлер сияқты өздерінің "филойы" және "эхтрои" дегендерімен өзара байланыс орнатуға мүмкіндіктердің аздығына тап болды. Осының салдарынан, әйелдің "филойы" тек оның үйінің ішіндегі адамдардан құралды.

Әдебиетте

Филои мен грек құндылық жүйесіне тән қатаң достық-жаулық дихотомиясы арасындағы өзара міндеттеме практикасы Гомердің "Илиадасындағы" Агамемнон мен Ахилл сияқты гомерлік батырларда көрінеді. Батырлардың өзінің басымдығын дәлелдеу үшін бір-бірімен жарысқа түсетін соғыстардың кең таралғандығы осы дихотомияны көрсетеді: екі нақты қарсы жақ болуы керек, және екі тарап та бір-біріне зиян келтіру міндетін орындауға тиіс, әдетте бұл осы зиянды әрекеттер көпшілік алдында жасалады.

Философияда

Филоидің бұл анықтамасы осы дәуірдегі әртүрлі философиялық еңбектерде, әсіресе Аристотельдің еңбектерінде бекітіліп, жиі талқыланған. "Никомах этикасында" Аристотель: «Дос болу үшін, олар бір-біріне жақсы ниетпен қарап, бір-біріне жақсылық тілеуі керек» деп жазады. Бұл филоидің еңбекқорлық емес, бір-біріне деген шынайы қамқорлықпен сипатталатынын көрсетеді, бұл қамқорлық міндетті түрде өзара болады. Ол адамдардың өздеріне жақсылық жасағандарға немесе жақсылық ниеттенгендеріне деген құрметін, сондай-ақ, адамдардың әдетте өзі жек көретін адамдарды жек көретіндерді жақсы көретінін түсіндіреді. Сондықтан сізді қорғайтын филои, эхтроидың қатарында болмайды. Аристотель достықты адам өзін-өзі сүйгенмен теңеседі, бірақ филои бәрібір «қандайда бір пайда үшін» қажет, сондықтан олар өзімшіл және игілікті ниеттерге де қызмет етеді.

Македония

Ежелгі Македонияда филой атағы патшаның (базилеус) жақын достары мен кеңесшілеріне берілді. Олар патшаның жеке таңдауымен алынып, Грек әлемінің кез келген жерінен болуы мүмкін еді. Ескендір Зұлқарнайын империясы бөлінгеннен кейін, бұл атақ эллинистік патшалықтарда кеңінен таралды. Селевкидтер империясында бірнеше шендер кездеседі: Protoi Philoi – Бірінші Достар, Timomenoi Philoi – Құрметті Достар, олар түрлі тәртіптерде ұйымдастырылған. Жарлықтарда «Патша, оның достары және әскер» деген тіркес олардың маңызды рөлін көрсетеді. Дегенмен, «дос» Селевкидтер мен Птолемей аристократиясындағы төменгі рухтық дәреже саналды; маңызды құрмет болғанымен, ол патшаның қолдаушыларына, тіпті грек емес адамдарға да оңай берілуі мүмкін еді, оларға жоғарырақ шен беру екіталай болған.