Кіріспе

Бисбош Ұлттық паркі Нидерландтағы ең ірі ұлттық парктердің бірі және Солтүстік-Батыс Еуропадағы тұщы сулы таяз сулы жерлердің соңғы кең аудандарының бірі. Бисбош ("саздар орманы" немесе "құрақтар") өзендердің үлкен желісінен және аралдармен кішірек және үлкен арналардан тұрады. Өсімдіктер негізінен күрке ормандары, бірақ ылғалды шалғынды алқаптар мен қамыс далалары да жиі кездеседі. Бисбош – су құстары үшін маңызды ылғалды жер және бай флора мен фаунаға ие. Бұл, әсіресе, көшіп жүретін қаздар үшін өте маңызды.

Жасау

Бисбош 1421 жылы Санкт-Елизавета су тасқыны кезінде 300 шаршы шақырым жер суға батқанда пайда болды. Осыған дейін бұл аймақ Grote Hollandse Waard деп аталатын, онда өңделген жерлер мен бірнеше ауылдар орналасқан. Бір ғасырдан астам уақыт бойы сақталған бөгеттер аймақтағы қиын экономикалық жағдай мен саяси күштер арасындағы тартыстар (әсіресе, Құйрық және Балық соғыстары) салдарынан құлап кетті. Грот Ваардты су басудың басты себептерінің бірі – полидердің оңтүстік-батысында жаңа бөгет салу болды. Бұл бөгеттің негізі тұрақсыз болды, бұл сол кезде белгілі (бірақ жетерсіз бағаланған) факті еді. Дегенмен, саяси бәсекелестік пен қаржылық қиындықтармен бірігіп, Grote Waard-тың маңызды бұрышында орналасқан тұрақсыз бөгеттің құрылысына әкелді. Бұл теңізден тікелей келетін үлкен су тасқыны жерге терең еніп, Грот Ваардтың негізгі «кілт тасы» бөгетіне жететін жалғыз орын болды (көптеген негізгі бөгеттер өзендерден қорғану үшін пайдаланылды). Өте жоғары өзен деңгейі мен теңізден келген қатты дауыл ағыны оңтүстік-батыс бөгеті мен бірнеше өзен бөгеттерінің құлауына себеп болды, нәтижесінде Грот Голландс Ваардтың көп бөлігі суға батты. Су тасқынынан кейін үш аймақ қалды: батыста Дордрехт аралы, шығыста Ленд ван Альтена (Вудрихем қаласымен), ал олардың арасында Бисбоштың тұзды батпақтары. Көптеген ауылдар (дәстүр бойынша 72) суға батып, жоғалып кетті, бұл (дәстүр бойынша) 2000 немесе 10000 адамның қаза болуына әкелді. Кейбір қалалар сәттілікке ие болып, су астында қалғанда кейін су үстіне көтерілді. Рейн-Маас дельтасының көптеген тармақтары, негізгі өзендерден бөгеліп, Гроте Ваардтың дренаж жүйесі ретінде қызмет еткен. Оларға Дуббель (оның атауы Дуббельдамда сақталған), Эем, Веркен (оның есімімен Веркендам аталған), Граф, Альм (Алмкеркке атын берген; шығыс бөлігі сақталған) және негізгі дренаж ағысының көп бөлігі: Оуд Маас (шағын бөлігі Оуд Маасье түрінде сақталған, Роттердам маңындағы Оуд Мааспен шатастырмау керек) кірді. Су басудың басым бөлігі сағалар желісіне айналды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – Голландтың тереңдігі («Голландия тереңдігі») және (сарысулы) Хайдезе («Хит теңізі») болды. Екеуі де апат алдында Солтүстік теңіздің тұзды суын қабылдаған Харингвлиетке қосылған. Апаттан кейін ол тұщы суға айналып, Рейн мен Маас өзендерінің маңызды сағасы болды. Жиі кездесетін жаңылыс пікір – Бисбош осы бір түндегі дауыл су тасқынынан пайда болды. Бұл су тасқыны сол кездегі Grote Hollandse Waard немесе Zuid Hollandse Waard бөгеттерін бұзғаны рас, бірақ бүкіл аймақ су астында қалып, өзендері мен қамыстарымен Биесбошке айналғанға дейін ондаған жылдар өтті.

Тарих

Бастапқыда Хайдезее тереңдігі аз, бірақ кең жатқан су алабы болды, жабық толқындармен, бірақ тұщы судың басымдығымен ерекшеленді. Өзендердің шөгінділері жердің тек жоғары толқындар кезінде ғана су астында қалуына себепкер болды. Осы сәттен бастап аймақ Бергсе Велд ("Гертруйденберг далалары") деп аталды, ал кейін (18 ғасырда) Биесбош деп атала бастады (дегенмен, су тасқынына дейін кішкентай батпақ жер Биесбош деп белгілі болған). Бұл аймақты сумен қамтамасыз ететін ірі өзендердің ішкі дельтасы ретінде қызмет еткен, бірімен-бірі байланысқан арналар, лайлы жерлер мен орманды алқаптар желісі қалыптасты. Бұл өз нәтижесінде Рейн мен Мез өзендерінің бұрынғы сағалары, солтүстік-батысқа қарай, тұщы судың көп бөлігінен айырылды. Бұл өзендердің шөгінділермен толуына әкеп соқты, сондықтан Роттердам мен ішкі аймақтар арасындағы маңызды кеме жолы қолданысқа жарамсыз болды. Соңғы ғасырларда жағдай едәуір өзгерді. Биесбоштың көп бөлігі мелиорацияланып, полидерге айналдырылды. Рейн-Мез және Роттердам арасындағы байланыс жасанды түрде шөгінділердің жиналуын болдырмау арқылы қайта жаңартылды. Су тасқынының қаупін азайту үшін Биесбош өзендерінің көпшілігі жоғары жағынан жабылды. Мез және Рейн өзендерінің қосылатын жері де жабылды, ал Мез өзені жаңа, жасанды саға алды: Бергсе Маас. Мез және Рейн өзендерін Биесбошқа жеткенше бөліп тастау арқылы олардың ағысын жақсырақ бақылау мүмкін болды. Рейн өзенінің ағынын жақсырақ бөлу үшін екінші кеме каналы құрылды: Nieuwe Merwede, ол Биесбошты екі бөлікке бөледі: "кіші" Биесбош, қазір Дордрехт аралының оңтүстік-шығыс бөлігі, және "үлкен" Биесбош. Бұл гидрологиялық өзгерістердің нәтижесінде Биесбош өзен дельтасы ретіндегі қызметін жоғалтты және қазір тек су тасқыны кезінде ғана өзендерден тікелей су алады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде голланд тұрғындары осы аймақты Нидерландыдағы неміс оккупациялық күштерінен жасыру үшін пайдаланды. Соғыстың соңына қарай қарсылық тобы құрылды, ол одақтастар бақылауындағы Нидерландының оңтүстігінен солтүстікке қашып бара жатқан неміс әскерлерін ұстады. 1944 жылдың қысында аймақтан солтүстікке қашқан адамдар мен дәрі-дәрмектерді контрабандалық жолмен тасымалдау жүзеге асырылды. Бұл іс-шараларды ұйымдастырған адамдар "Биесбош арқылы өткендер" деп танылады және ұлттық батырлар ретінде құрметтеледі. Голландтың көптеген кітаптары мен бірнеше фильмдер осы қарсылық тобының оқиғаларына негізделген. 1970 жылға дейін теңізбен байланыс сақталды, ал толқындардың айырмашылығы орташа есеппен екі метрді құрады. Мез және Ваал өзендерінің ағыны азайғанмен, тұщы су үстемдік етті. 1970 жылдан кейін Дельта жобасының аясында Харингвлиет жабылып, Биесбоштың теңізбен тікелей байланысы үзілді, нәтижесінде толқындардың айырмашылығы жоғалып кетті. Тек Биесбоштың солтүстік бөлігінде (соқпақ "Слидрехтсе Биесбош") толқындардың айырмашылығы сақталды (орташа есеппен 20-80 см). Толқындардың айырмашылығының азаюы Биесбоштың күрт өзгеруіне әкелді, ол көбінесе бір кездегі қуатты дельта ағындарының қалдықтары бар сарыағаш орманға айналды. Харингвлиет бөгетінің салынуы көшіп жүретін балықтардың негізгі жолын да тосқауылдады. Өзендер мен теңіздің әсері көбінесе жойылды.

Болашақ

Голланд үкіметі рекультивацияның көп бөлігін жоюды және оны табиғатқа қайтаруды, сондай-ақ негізгі өзендерді Бисбош өзендерімен қайта қосуды шешті. Бұл шешім 1993 және 1995 жылдары өзендердегі су ағынының едәуір жоғары деңгейіне байланысты қабылданды. Бұл Бисбош аймағының көп бөлігі бастапқы күйіне оралады дегенді білдіреді: өзендер мен өзеншалардың өзара байланысқан желісі, ішкі өзен дельтасы ретінде қызмет етеді. Осылайша, аймақ үлкен су тасқынының алдын алу және өзен деңгейінің тым жоғары көтерілу қаупін азайту үшін табиғи буфер ретінде пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, Бисбоштағы Нордваард полидері Мерведе өзенімен қайта жалғастырылды, бұл Рейн және Мез өзендерінің ең жоғары ағыны кезінде су басуға мүмкіндік береді және шөгінділердің қайтадан жиналуына жағдай жасайды, нәтижесінде жердің көтерілуі 5,1 мм-ге дейін жетеді. Бұл стратегия шөгінділерді арттыру стратегиясы деп аталады. Мұндай стратегиялар табиғи жағдайдың бір бөлігін қалпына келтіреді және көптеген жануарлардың мекендеу ортасын кеңейтуге ықпал етеді. Әсіресе, сусар популяциясы осы гидрологиялық өзгерістерден пайда көре алады (және 2014 жылдан бастап олар өз ареалдарын едәуір кеңейтті). Бұл құсбалық пен аққұйрықты бүркіттің көбейіп өсетін құстар ретінде қайта оралуына да қолайлы жағдай тудырады деп үміттеніледі. Жақында жаңа ылғалды жерлерді дамыту нәтижесінде үлкен және кіші құрттар қазірдің өзінде Бисбошта кең таралған. Сонымен қатар, балықтардың саны да артып келеді. 2014 жылдан бері аққұйрықты бүркіттер Бисбошта бірнеше жыл қатарынан көбейіп өсіп келеді. Оспарилер бірнеше жылдан бері Бисбошты қоректену орны ретінде пайдаланады, нәтижесінде 2016 жылдың көктемінде алғашқы голландтық оспарилер пайда болды. Харингвлиет және Холландс Дип өзендерінің эстуариялық функциясын қалпына келтіру жоспарлануда, бұл табиғи тұщы судан тұзды суға өтуді қалпына келтіреді және Бисбошта толқындардың қайта оралуына мүмкіндік береді. Бірінші қадам – Харингвлиет бөгетінің кейбір шлюздерін ашу болады. Бұл ландшафтқа айтарлықтай әсер етпей, толқындардың минималды қайта оралуын қамтамасыз етеді, өйткені бөгеттің толық ашылуы тұзды судың келуі салдарынан айналасындағы шаруашылық жерлердің көп бөлігін қолдануға жарамсыз етеді. Солтүстік теңізден келетін күшті су тасқыны кезінде бөгеттің жабылуға және Остершельдекеринг сияқты қызмет атқаруға қабілетті екенін ескеру қажет. Харингвлиет бөгетінің ішінара ашылуы Рейн және Мез өзендеріне көшпелі балықтардың кіруіне мүмкіндік береді, бұл табиғи жағдайды қалпына келтіреді. Бұл шапан, форель, шэд, минтай және басқа да көптеген балық түрлерінің қайта оралуына әкелуі мүмкін. Бұл сонымен қатар Нидерландының оңтүстігіндегі дерлік жойылған теңіз түлкілерінің (қазіргі уақытта көбінесе Остершельде аймағымен шектелген) популяциясын арттыруға мүмкіндік береді. Теңіз түлкілері Бисбошта тұщы судың басымдығына қарамастан, жиі кездесетін. Олардың саны 1970 жылы азайды, бірақ кейбіреулері кейін Бисбошқа жете алды. Харингвлиет бөгетінің ішінара ашылуы табиғи жағдайды қалпына келтіреді. Болашақта бұл аймаққа қаз-қалпақтарды қайта енгізу мүмкін.

Қауіптер

Бұл аймақ әлі де көптеген қауіп-қатерге тап болып отыр. Солардың бірі – су мен топырақтың ластануы. Көптеген арналардың түбінде, 60-70 жылдардағы өте лас шөгінділер қалған, сол кезде Рейн және Мез өзендері бүгінгіге қарағанда әлдеқайда ластанған болатын. Биесбош аймағында табиғи ағынның жоқтығына байланысты (өзендермен де, теңізбен де байланысы шектелуі себепті, бірақ болашақта бұл өзгеріп, жақсаруы мүмкін), лас шөгінділердің жиналуы аса ауыр болды. Биесбош экожүйесін толыққанды қалпына келтіру үшін барлық арналарды кең ауқымда тазалау қажет, бұл өте үлкен және қымбат жұмыс. Бисбош экожүйесіне тағы бір қауіп – аймақтағы су спорты мен демалыс. Алайда, Биесбош табиғи және рекреациялық құндылықтарымен ерекшеленеді, сондықтан барлық демалыс түрлеріне тыйым салуға болмайды. Бұл мәселеде дұрыс тепе-теңдікті табу қиындық тудырады. Басқа қауіптерге яхта тұрақтарының салынуы, қалалардың кеңеюі және табиғи газ қорына қол жеткізу жоспарлары жатады.