Кіріспе

Жорғалаушылардың жойылған клады

Парейзаврлар ("жақ кесірткелері" деген мағынада) – ірі, шөп жейтін парарептильдердің жойылған клады. Бұл топқа жататын жануарлардың денесінің үлкен бөлігін жабатын остеодермалармен қаруланған. Олар орта перм кезеңінде оңтүстік Пангеяда алғаш рет пайда болды, ал кейіннен жозғы перм кезеңінде бүкіл әлемге тарады. Парейзаврлар перм кезеңіндегі ең ірі жорғалаушылар болды, олардың мөлшері сол кездегі терапсидтерге тең келді. Парейзаврлар перм-триас жойғысы кезінде жойылды.

Сипаттама

Парейзаврлардың мөлшері ұзыннан басталып, кейбір түрлерінің дене массасынан асып түсетіні болжамдалады. Көптеген парейзаврлардың аяқтары өте күшті болған, бұл олардың әдеттегі жайылып жату позыциясынан туындаған аяқтарына түсетін күшті қысымды жеңілдетуге мүмкіндік берген. Парейзаврлар теріге енгізілген остеодермдер деп аталатын сүйекті қалқандармен қоршалған. Олардың бас сүйектері дөңгелектер, жалпы тілімдер және өркештермен әсем безендірілген. Жапырақ пішіндес, көп тісті тістері игуана тістеріне ұқсас, бұл олардың шөппен қоректенгенін көрсетеді. Денеде кең ас қорыту жолы болған деген болжам бар. Бірақ 2019 жылғы зерттеу сүйек гистологиясының осы өмір салтының тікелей дәлелін көрсетпегенін анықтады.

Эволюциялық тарих

Парейзаврлар қазба деректерінде кенеттен пайда болады. Бұл жануарлардың парарептильдер екені анық. Осыған байланысты, олар никтереолетеридтерге тығыз байланысты. Парейзаврлар перм кезеңінің басында казеид пеликозаврлары және олардан бұрынғы диадектид рептиломорфтар бастан кешірген ірі шөп жеуші жануарлардың экологиялық ортасын (немесе тобын) толтырды.

Жіктеу

Кейбір палеонтологтар парейзаврларды қазіргі тасбақалардың тікелей ата-бабалары деп есептеген. Парейзаврлардың бас сүйектерінде тасбақаға тән бірнеше белгі бар, ал кейбір түрлерінде қалқаншалар сүйекті пластиналарға айналған, бұл тасбақа қабығының пайда болуына себеп болған болуы мүмкін. Жалил мен Жанвьер парейзаврлардың туыстығын зерттеген кең ауқымды талдауында, тасбақалардың "кішкентай" парейзаврлар, мысалы Pumiliopareia сияқты, жақын туыстар екенін анықтады. Алайда, Pappochelys-тің табылуы тасбақалар мен парейзаврлардың туыстығына қатысты болжамдарға қарсы дәлел келтірді, ал ДНК деректері тірі тасбақалардың тірі архозаврлармен, лепидозаврлардан гөрі жақын туыс екенін көрсетіп, оларды кладистикалық диапсидтерге жатқызады.

Қатысқан кладтар

Hallucicrania (Lee 1995): Бұл кладты MSY Lee Lanthanosuchidae + (Pareiasauridae + Testudines) үшін ұсынған. Лидің парейзавр гипотезасы, Папохелис бассүйегінің диапсидтік ерекшеліктері және Эунотозаврдың тестудинаталық болу мүмкіндігі салдарынан қолдаусыз қалды. Жақындағы кладистикалық талдаулар лантаносухидтердің Проколофономорфадағы тереңде жатқан позициясын және парэиазаврларға ең жақын туыс таксонның қарапайым және қалыпты көрінетін никтереолетеридтер екенін көрсетті (Müller & Tsuji 2007, Lyson et al. 2010), олар екеуі Pareiasauromorpha кладында біріктірілді (Tsuji et al. 2012). Pareiasauroidea (Nopcsa, 1928): Бұл клад (superfamily немесе suborder Pareiasauroidea-дан өзгеше) Ли (1995) Pareiasauridae + Sclerosaurus үшін қолданды. Соңғы кладистикалық зерттеулер Склерозаврды проколофонидтер тұқымдасының Leptopleuroninae кіші тұқымдасына жатқызды (Cisneros 2006, Sues & Reisz 2008), яғни парейзаврлармен ұқсастықтар конвергенция нәтижесінде пайда болған. Pareiasauria (Seeley, 1988): Егер Lanthanosuchidae немесе Testudines бұл кладқа енбесе, Pareiasauria тек монофилеттік Pareiasauridae отбасын қамтиды.

Филогения

Төменде Цудзи және авторлардың (2013) кладограммасы келтірілген: