Кіріспе
Питер Сасди режиссерлік еткен телефильм. "Тас таспасы" – 1972 жылғы британдық теледидарлық қорқыныш драмасы, сценарийін Найджел Книл жазды, режиссері Питер Сасди, ал басты рөлдерді Майкл Брайант, Джейн Ашер, Майкл Бейтс және Иэн Катбертсон сомдады. Бұл фильм 1972 жылы BBC Two арнасында Рождестволық үркіткіш оқиға ретінде көрсетілді. Ғылыми фантастика мен қорқыныш элементтерін үйлестіретін сюжет, жаңа ғылыми-зерттеу орталығына, қайта жаңартылған Виктория дәуіріне тән үйге көшіп келген ғалымдар тобының басынан өткен оқиғаларды қамтиды. Команда бұл құбылысты зерттейді, ғимараттың тастары өткен оқиғаларды жазу құралы ретінде жұмыс істейтінін анықтауға тырысады ("Тас таспасы" атауы осыдан туындаған). Бірақ олардың зерттеулері тек қараңғы, қастандық күштерді оятуға әкеледі. "Тас таспасы" – "Кватермас" романдарының авторы ретінде танымал Найджел Книлдің туындысы. Ғылым мен сенімнің қатар келуі Книлдің шығармаларында жиі кездесетін тақырып. Атап айтқанда, оның 1952 жылғы "Тыңдауыңыз керек" радио-драмасы, құбыла телефон желісі туралы, "Тас таспасының" маңызды алғышарты болып табылады. Бұл пьеса Книлдің BBC-нің зерттеу және дамыту бөліміне жасаған сапарынан шабыттанды, ол сол кезде Суррейдегі Кингсвуд қаласындағы ескі Виктория үйінде орналасқан еді. Алғашқы көрсетілімінде сыншылардың жоғары бағасын алған бұл фильм, Найджел Книлдің ең жақсы және ең қорқынышты пьесаларының бірі ретінде бүгінгі күнге дейін құрметпен еске алынады. Оның көрсетілуінен бері, қалдық құбылысы – яғни, әуедегі дауыстардың табиғи орта жасаған өткен оқиғалардың жазбалары деген гипотезасы "Тас таспасы теориясы" деп аталады.
The Stone Tape is a 1972 British television horror drama film written by Nigel Kneale and directed by Peter Sasdy and starring Michael Bryant, Jane Asher, Michael Bates and Iain Cuthbertson. It was broadcast on BBC Two as a Christmas ghost story in 1972. Combining aspects of science fiction and horror, the story concerns a team of scientists who move into their new research facility, a renovated Victorian mansion that has a reputation for being haunted. The team investigate the phenomenon, trying to determine if the stones of the building are acting as a recording medium for past events (the "stone tape" of the play's title). However, their investigations serve only to unleash a darker, more malevolent force. The Stone Tape was written by Nigel Kneale, best known as the writer of Quatermass. Its juxtaposition of science and superstition is a frequent theme in Kneale's work; in particular, his 1952 radio play You Must Listen, about a haunted telephone line, is a notable antecedent of The Stone Tape. The play was also inspired by a visit Kneale had paid to the BBC's research and development department, which was then located in an old Victorian house in Kingswood, Surrey. Critically acclaimed at time of broadcast, it remains well regarded to this day as one of Nigel Kneale's best and most terrifying plays. Since its broadcast, the hypothesis of residual haunting – that ghosts are recordings of past events made by the natural environment – has come to be known as the "Stone Tape Theory".
Сюжет
Питер Брок – Ryan Electric Products компаниясының зерттеу тобының өзімшіл және ашулы басшысы. Оның командасы компанияға жапондық бәсекелестерінен артықшылық беретін жаңа жазба құралын жасап жатыр. Олар өздері үшін жаңартылған ескі Виктория стиліндегі үйге, Таскерлендс атты жаңа ғимаратқа көшіп келеді. Олар келген кезде, үй басқарушысы Рой Коллинсоннан Таскерлендтегі бөлмелердің бірін жөндеу әлі аяқталмағанын біледі. Құрылысшылар сол бөлмеде жұмыс істеуден бас тартты, себебі ол жерде әруақтар бар деген қауесет тараған. Тас қабырғалары бар бөлме – сакс дәуірінен бастау алатын іргетасы бар бастапқы ғимараттың қалдығы. Қалған бөліктері ғасырлар бойы салынған. Зерттеушілер бөлмені зерттей келе, әйел адамның жоғалып бара жатқан дыбысын естиді, содан кейін жан түршігерлік айқай естиді. Эмоционалды сезімтал компьютерлік бағдарламашы Джилл Грили бөлмедегі баспалдақтармен жоғалап келе жатқан және құлап, қаза тапқан әйелдің көрінісін көреді. Коллинсон ескі жазбаларды қарастырып, 1890 жылы сол бөлмеде қайтыс болған жас қызметшінің жазбасын табады және бұрын мүлікке жасалған сәтсіз әруақ шығару рәсімі туралы ақпаратты анықтайды. Брок пен Джилл жергілікті пастормен қысқаша кездеседі, ол сонымен қатар мұрағатшы, бірақ ол әруақ шығару туралы жазбаларды таба алмайды. Брок бұл әруақ емес, бөлмедегі тас қыздың өлімінің бейнесін сақтап қалған және олар іздеген жаңа жазба құралы осы "тас жазуы" болуы мүмкін деп болжайды. Олардың ғылыми құралдары команданың бастан өткерген құбылыстарына ешқандай дәлел таба алмайды, ал команданың әртүрлі мүшелері әртүрлі құбылыстарды бастан кешіреді; көпшілігі дыбыстарды ести алады, Джилл суреттерді көреді, ал команданың тағы бір мүшесі ешқандай сезімталдық байқамайды. Джилл "жазу" нақты дыбыс немесе жарық шығармайды, бірақ ойнату кезінде адамның жүйке жүйесімен байланысқа түсіп, дыбыс пен көріністің сезімтал әсерін жасайды деп болжайды. Кейбір адамдар бұған басқалардан гөрі сезімтал. Ол жазбалардың экстремалды эмоциялардың сәттерінде, телепатияның бір түрі сияқты жазылатынын болжайды. Адамның сезімдерін пайдаланатын жазба құралының мүмкіндіктеріне қызыққан Брок және оның командасы бөлмеге кіреді. Олар "тас жазудың" құпиясын табуды және оны қалауынша ойнатуды үміттене отырып, оны өздерінің технологиясымен толықтырады. Брок қабырғаларда құпия жасырылғанына сенімді, бірақ ештеңеге әсер ететін болжамды әдіс табуға қол жеткізе алмайды. Жетістікке жету үшін күшейе берген қысыммен Брок барлық қол жетімді құралдарды қолданады, бірақ Джилл оған бұрын сезінген қатысу енді жоғалып кеткенін айтады, яғни "жазу" өшірілген. Броктың сәтсіздіктері оның басшылары оған деген сенімін жоғалтқанда күшейеді, ол Taskerlands-ты жаңа кір жуғыш машинада жұмыс істейтін бәсекелес зерттеу тобымен бөлісуге мәжбүр болады. Ашуланған Брок енді тас жазумен байланыс құруды қаламайды. Ол Джиллдің бөлме туралы әлі де көп нәрсе білуге болатыны және оның зерттеулерін тоқтату қауіпті екендігі туралы алаңдаушылығын елемеді. Брок командаға бұрынғы жобаларын қайта бастауға бұйрық бергенде, пастор қайтадан пайда болады, ол 1892 жылы емес, одан әлдеқайда бұрын, 1760 жылы, үй тұрғанға дейін жасалған сәтсіз әруақ шығару туралы жазбаларды тапқанын айтады. Бөлмеде орын алған құбылыстың үйден әлдеқайда көне екенін түсінген Джилл тас жазуды қайта-қайта жазуға болатынын болжайды, дәл сияқты магниттік жазу таспасы сияқты; қызметшінің өлімі жай ғана соңғы және ең айқын жазба болды. Өз зерттеулерін өз бетінше жалғастыра отырып, Джилл қызметшінің өлімінің мыңдаған жылдар бұрын қалған әлдеқайда ескі жазбаны жасырғанын түсінеді. Брок оның зерттеулерін қатыгездікпен жоққа шығарады және Джиллді зерттеулерін жалғастыруына кедергі келтіру үшін екі айлық демалысқа жібереді. Джилл бөлмеге соңғы рет оралғанда, ескірген ескі жазбадан шыққан күшті, зұлымдық барлық сезімдерін қоршап алады. Алдындағы қыз сияқты ол да қашып құтылуға тырысып, қаза табады. Тергеу кезінде Брок Джиллдің психикалық тұрақтылығы жоқ деп айыптап, беделін сақтап қалуға тырысады. Кейін ол Джиллдің зерттеулерін тексермей-ақ жоюды бұйырды. "Әруақтар бар" деген қауесет тараған бөлмені тарихи маңызы бар деп жариялаған сақтау қоғамы, оны дамытуға, жоюға немесе коммерциялық пайдалануға тыйым салады. Ол бөлмеге соңғы рет барып, тас жазудың жаңа, мөлдір жазу жасағанын біледі; Джиллдің өлгенде оның атын айқайлап жатқаны жазылған.
Өмірбаян
Найджел Книл – 1950 жылдары үш «Quatermass» сериалы мен Джордж Оруэллдің «1984» ромасының қайта жазылуы арқылы танымал болған, Манкс теледраматургі. 1960-шы жылдары Книл «Associated Television» және «Hammer Films» үшін сценарийлер жазды. 1960-шы жылдардың соңы мен 1970-шы жылдардың басында Книл қайтадан BBC-ге оралды, «Секс Олимпиадасының жылы», «Үндістан шараптары» және «Белгісізден» антологиялық сериясы үшін «Чоппер» шығармаларын жазды, соңғы екеуі қазір жоқ. 1972 жылдың ортасында BBC2 драма бөлімінің басшысы Кристофер Морахан, Кнейлдің 1963 жылғы «Жол» пьесасын және Кнейлдің «1984» ромасының 1965 жылғы жаңа өңделуін режиссерлік еткен Кнейлге Рождество кезеңінде көрсетілетін пьеса жазуды ұсынды. Тапсырманы қабылдаған Книл, Рождество дәстүріне сәйкес, әуесқойлар туралы әңгіме жазатынын, бірақ ерекшелігі – ежелгі рухтар қазіргі ғылыммен қақтығысатынын шешті. Табиғаттан тыс құбылыстарды жоғары технологиямен үйлестіру идеясы Кнейлдің туындыларында жиі кездесетін. 1952 жылғы «Тыңдауыңыз керек» радио пьесасы, телефон желісінде әйел мен оның жарының өзіне-өзі қол жұмсамас бұрынғы соңғы әңгімесі сақталғандығын анықтаған телекоммуникация инженері туралы, «Тас лентасына» алғыкөз болды. Радио пьесаның жазбалары сақталмаған. Ғылым мен табиғаттан тыс тақырып Кнейлдің «Quatermass және шұңқыр» романында да бар, сонымен қатар «Тас лентасымен» ұқсас элементтерді бөліседі, мысалы, әуесқойларға ұқсас беделі бар тасталған үй; әуесқойлықтың құжаттамалық дәлелдерін жинау (Кнейл жоғары бағалаған жазушы М.Р. Джеймстің таңбасы) және кейбір кейіпкерлердің табиғаттан тыс құбылыстарға сезімталдығы. Сонымен қатар, ғалымдар мен жергілікті тұрғындар арасындағы қарым-қатынас «Quatermass II» романындағыдай. «Taskerlands» зерттеу орталығы үшін Книлге BBC-нің Суррейдегі Кингсвуд Уоррендегі ескі ауыл үйінде орналасқан зерттеу және дамыту орталығына жасаған сапары әсер етті. Сол сияқты, Кингсвуд Уорренде жұмыс істейтін зерттеушілер «Тас лентасындағы» Райан зерттеу тобының мүшелерін бейнелеуге ықпал етті. Книл Кингсвуд Уорренге жасаған сапарын еске түсіріп: «Онда жұмыс істейтін адамдар туралы алған әсеріңіз жасұландық болды. Олар өте қуанышты болды. Олар үшін бұл қызықты болды, бұл осындай ауыр зерттеулер жүргізудің өте ақылды тәсілі. Олар жақсы жігіттер еді – сондықтан біз теледидарлық нұсқаға өте жақсы жігіттер алдық». Книл өзінің сценарийін, бастапқыда «Breakthrough» деп аталған, кейіннен «The Stone Tape» деп аталған, 1972 жылдың қыркүйегінде тапсырды. Тақырыбына байланысты, оны «Түннің өлілері» сериясының бөлігі ретінде көрсету дұрыс деп шешілді, бұл Innes Lloyd өндірген табиғаттан тыс антологиялық серия. Ақырында, «The Stone Tape» жеке бағдарлама ретінде көрсетілді, бірақ өндірісті Lloyd басшылығымен «Dead of Night» тобы жүргізді. Режиссер ретінде венгр Питер Сасди таңдалды, оның туындылары Би-би-си үшін «Сталь үңгірлері» және «Уторливые высоты» және «Дракуланың қанын татып көріңіз» және «Шерекшілердің қолы» фильмдерін қамтиды. Питер Брок рөлін Майкл Брайант ойнады, ол 1970 жылы Би-би-сидің Жан-Поль Сартрдың «Азаттыққа жолдары» ромасының бейімделуінде ойнаған және «жаман бала» рөлдерін ойнауға беделді болды. Джилл Грили рөлін ойнаған Джейн Ашер бала кезінде Хаммердің «Quatermass эксперименті», Кнейлдің BBC сериалының киноадаптациясында пайда болды. Рой Коллинсонды ойнаған Иэн Катберстон «Бадги» фильміндегі рөлімен танымал болды және «Сатхерленд заңының» жұлдызы болды, ал Эдди Холмс рөлімен ойнаған Майкл Бейтс «Паттон» фильмінде пайда болды және кейіннен «Жазғы шараптың соңғысы» және «Бұл жартылай ыстық ана емес» сериалдарындағы рөлдерімен танымал болды. «The Stone Tape» жаздыру 1972 жылдың 15 қарашасында үйдің сыртқы көріністерімен, «Taskerlands» басталды. Көршілер де осындай әсер қалдырды: аудиториялық есеп беру үшін сұралған топ «Тас лентасын» «керемет ойынды» және «құпиялы және омыртқаны суытады» деп мақтады. Independent Television-ге ауысып, ол «Жануарлар» және «Кинвиг» сериалдарын жазды және шығарды және 1979 жылы Quatermass-тің бас тартылған сценарийлерін шығаруға қол жеткізді. Ол 2006 жылы қайтыс болды. «Тас лента» сценарийі «Жол» және «Секс олимпиадасы жылы» сценарийлерімен бірге 1976 жылы «Феррет Фэнтези» баспасында «Секс олимпиадасы жылы және басқа да телеспектаклдер» деген атпен жарық көрді.
Мәдени маңызы
Қалдықты қулықтау гипотезасын алғашқылардың бірі болып жариялаған, яғни арбаулардың физикалық ортада болған оқиғаларды жазбаға түсіруі мүмкін деген пікірді ұсынған Т.С.Летбридж, 1961 жылы жарық көрген «Ghost and Ghoul» сияқты кітаптарында бұл туралы айтқан. Пьеса эфирге шыққаннан бері бұл гипотеза парапсихологиялық зерттеушілер арасында «Тас лента теориясы» деп белгілі болды. «Тас лента» 1987 жылы Джон Карпентер түсірген «Қараңғылық ханзадасы» фильміне зор ықпал етті. Фильмде ғалымдар тобы шіркеу жертөлесінен табылған құпия цилиндрді зерттейді. Карпентер фильмді режиссерлік еткенімен қатар, «Мартин Кватермас» псевдонімімен сценарийін жазды және «Книл университетіне» сілтеме жасады. Бірақ бұл құрмет Книлге ұнаған жоқ, ол The Observer газетінде былай деп жазды: «Менің бұл фильмге ешқандай қатысым жоқ және оны көрген емеспін. Жаман болып естіледі. Мұндай құрметпен кімге тіл тигізу керек? Менің ойымша, бұл менің бірнеше жыл бұрын жазған фильмімнен аты-жөнім алынып тасталғанына (Хэллоуин III-ге жасаған алғашқы жобасы) және Карпентер мырзаның оны қиратып жібергеніне жасалған әзілдеме жауап болар». Пьеса сонымен қатар 1982 жылы Стивен Спилберг пен Тобе Хупердің «Полтергейст» фильміне де әсер етті. Жазушы және сыншы Ким Ньюман оны «жанрлық теледидардың шедеврлерінің бірі, ойды кеңейтетін ғылыми фантастикалық идеяларды қорқыныш пен күдік сюжеттерімен үйлестіретін нағыз одақ» деп бағалады. Жазушы Грант Моррисон «Тас лента» пьесасын еске алып: «Шынымен қорқынышты және жақсы есте қалатын. Керемет кадрлар. Мені қатты қорқытты!» деді. Лез Кук өзінің «Британдық теледрама: тарих» кітабында бұл пьесаны «Британ теледидарындағы қорқыныш жанрының ең ойлы және ақылды үлгілерінің бірі, Play for Today-дің ең жақсы туындыларымен теңесе алатын жеке пьеса» деп жоғары бағалады. 2015 жылы Мэтью Грэм мен Питер Стрикленд жазған BBC радиолық қойылымы жарық көрді, онда Джейн Ашер эпизодтық рөлде ойнады. «Тас лента» және Книлдің басқа да шығармалары 2016 жылы мәдени теоретик Марк Фишер жазған «Керемет және құлқылы» кітабында талданды. Энтони Хоровиц өзінің «Сөз – өлтіру» романында «Тас лента» мен Книлге сілтеме жасады. Кітапта ол ескі үйді фильмдегі үймен салыстырып, Книлдің өзіне қаншалықты үлгі болғанын айтады.
Үйдегі бейнежазбалар
Британдық кино институты 2001 жылы Найджел Книл мен сыншы Ким Ньюменнің түсіндірмелері, Ким Ньюменнің қосымша жазбалары, пьесаның сценарийі және "Жол" атты туындының сценарийі бар DVD шығарды. Бұл басылым қазірде қолжетімсіз. 2013 жылы DVD 101 Films компаниясы жаңа мұқабасымен қайта шығарылды, оған Книл мен Ньюменнің түсіндірмелері де қосылды. Ол сондай-ақ 1992 жылғы BBC-нің "Ghostwatch" бағдарламасымен бірге екі дискілік жинаққа енгізілді.
Саундтректің релизі
Бұл фильмнің саундтрегі, BBC Radiophonic Workshop-та Десмонд Бриско тарапынан жазылған, 2019 жылғы 13 сәуірде Record Store Day 2019 аясында 10 дюймдік жасыл винилде жарық көрді. Ол 2020 жылғы 29 тамызда Record Store Day эксклюзивті 6 CD жинағындағы "Four Albums 1968–1978" бонус дискісі ретінде қайта шығарылады.