Кіріспе

Оңтүстік Африкалық заңгер, табиғатты зерттеуші, ақын және жазушы Эжен Нилен Марайс (9 қаңтар 1871 – 29 наурыз 1936) – Оңтүстік Африкалық заңгер, табиғатты зерттеуші және африкаанс әдебиетінің екінші тіл қозғалысындағы маңызды жазушы, сонымен бірге трагикалық ақын ретінде танымал. Өзіне-өзі қол жұмсағаннан бері Марайс әдеби және ғылыми гений, африканер халқының мәдени батыры деп кеңінен мойындалды.

Боер соғысына дейінгі және оның алдындағы алғашқы жылдары

Марайс Преторияда Ян Кристиан Нилен Марайс пен Катарина Хелена Корнелия ван Никерктің он үшінші және соңғы баласы болып дүниеге келді. Ол Претория, Босхоф және Паарл қалаларындағы мектептерде оқыды, ал оның ерте білімінің көп бөлігі, оның алғашқы өлеңдері сияқты, ағылшын тілінде болды. Он алты жасында мектепті бітірді. Оның отбасы африкаанс, голланд және ағылшын тілдерінде еркін сөйлейтін. Марайс жас кезінде ағылшын поэзиясын жаза бастады және Уильям Шекспирдің, Джон Милтонның, Роберт Бернстің, көл ақындары мен ағылшын романтиктерінің өлеңдерін құмарлықпен оқыды. Мектепті бітіргеннен кейін ол Преторияда заңгерлік кеңседе жұмыс істеді, содан кейін журналист болды, 1891 жылы (20 жасында) "Land en Volk" (Ел және (африканер) халық) газетінің иесі атанды. Ол жергілікті саясатқа белсенді түрде қатысты. Журналист және газет редакторы ретінде Марайс Трансваал Республикасының президенті Пол Крюгерді қатаң сынады, бұл оны өте танымал емес етеді. Ол ерте жасынан опиаттарды қолдана бастады, көп ұзамай морфинге көшті (сол кезде ол әдетке айналмайтын және қауіпсіз деп есептелді). Ол есірткіге тәуелді болды және оның өмірі мен іс-әрекеттерін осы тәуелділік белгілі бір дәрежеде басқарды. Есірткіге неге құмар екенін сұрағанда, ол денсаулығының нашарлауын, ұйқысыздықты және кейіннен жалғыз баласының тууынан қайтыс болған жас әйелінің өлімін айтты. Кейінірек ол Мозамбикте безгекпен ауырғанда кездейсоқ тәуелділікке ұшырағанын айтты. Кейбіреулер оның есірткі қолдануы тәжірибелік болғанын және де Квинси философиясының ықпалында болғанын мәлімдейді. Марайс Алетта "Летти" Бейерсқа (1871–1895) үйленді, ол туралы досына жазған хатында: "Ол Оңтүстік Африкада Құдай жаратқан ең кемелді әйел" деді. Ұлы туғаннан кейін көп ұзамай, некеге тұрғаннан кейін он бір ай өткен соң, ол бала туғанда мас болған дәрігердің салдарынан туған қызбадан қайтыс болды. Баласы, Эуген Шарль Жерар Марайс (1895–1977) – Марайстың жалғыз баласы болды. Оның өлімі Марайсты қатты күйзеліске түсірді және морфинге тәуелділігіне әрі септі. 1897 жылы – әлі жиырмадан аспаған шағында – Марайс медицина оқу үшін Лондонға кетті. Алайда, достарының ықпалымен ол заң оқу үшін "Ішкі ғибадатханаға" түсті. Лондон университетінің биология профессоры Дэвид Бигнелл бұл оқиғаны "академиялық плагиаттың классикалық мысалы" деп атады. Марайс Мэтэрлинктың өзінің кітабында термитарийдің "органикалық бірлігі" туралы түсінігін пайдаланғанын айыптады. Марайс термитарий туралы өз идеяларын Оңтүстік Африканың африкаанс тіліндегі баспасөзде жариялаған, 1923 жылдың қаңтарында "Die Burger" газетінде және 1925-1926 жылдар аралығында "Huisgenoot" журналында "Die Siel van die Mier" (Ақ құмырсқаның жаны) деген тақырыпта термиттер туралы мақалалар сериясы жарияланды. Ол кезде африкаанс тілінде жарық көрген құнды мақалалар фламанд және голланд тілдеріндегі журналдарда қайта жарияланды. Марайс Лондондағы доктор Винфред де Кокқа Мэтэрлинк туралы хат жіберді, онда ол былай деп жазды: "Бұл автор маған менің жұмысымның ең маңызды бөлігін көшіру арқылы сол қолымен мақтады. Ол оқырмандарына менің кейбір теорияларыма (отыз жылдық ауыр еңбектің нәтижесі) өзі жете алғанын көрсетуді қалайды. Бұл тек идеяның мәнін ғана көшіру емес екенін түсінуіңіз керек. Ол беттен бетке аударма жасаған". Өлімінен бірнеше жыл бұрын, "Жоғарғы даланың папасы" деп аталған африканер кальвинист дінбасы А.Ж. Луу, Дарвиндік эволюцияға сенгені үшін Марайске хаус визиті кезінде қарсылық білдірді. Марайс: "Маған ренжімеңіз, домини. Бұл сіз бен Құдайдың арасындағы мәселе. Мен әлемнің жаратылысына ешқандай қатысым жоқ" деп жауап берді. Марайстың соңғы өлеңдерінің бірі – "Дип Ривьер" ("Deep River") – морфинге арналған мадақ және автордың өлімінен он жыл бұрын жазылған. Ардрей 1969 жылы жарық көрген "Апийдың жаны" кітабының кіріспесінде: "Ғылымгер ретінде ол ерекше болды, өз заманының ең жоғарысы, бірақ әлі дүниеге келмеген ғылымның қызметкері" деді. Ол Марайстың еңбегін өзінің "Африкалық Жаратылыс" кітабында кеңінен келтіреді. Эуген Марайс және оның әйелі Алетта Преториядағы Батырлар алқабында жерленген.

Мұра

Марестің натуралист ретіндегі еңбегі, тіпті оны ешқандай маңызсыз деуге болмаса да (ол этологияны тәжірибе еткен алғашқы ғалымдардың бірі болды және Роберт Ардрей сияқтылар оны бірнеше рет мойындады), оның әдеби шығармаларына қарағанда көпшіліктің назары мен бағасын аз алды. Ол Ватерберг цикадасын ашты, ол оның құрметіне аталды (Encephalartos eugene maraisii). Ол жабайы приматтардың мінез-құлқын зерттеген алғашқы адам болды, ал оның байқаулары заманауи эволюциялық биологияда бүгінгі күнге дейін сілтеме жасалады. Ол африканер ақындарының ең ұлыларының бірі және шығармалары көп болмаса да, ең танымал болып қала береді. Оперман оны африкаанс тіліндегі алғашқы кәсіби ақын деп сипаттады; Маре поэзия үшін қолөнер шабыттан гөрі маңызды деп сенді. Ж.Х.Х. де Ваал және Г.С. Преллермен бірге ол 1902 жылы аяқталған Екінші Бур соғысынан кейін африкаанс тілінің Екінші қозғалысының жетекші тұлғасы болды. Оның ең жақсы өлеңдерінің кейбіреулері өмір мен табиғаттың ғажайыптарына арналған, бірақ ол өзінің қайтысы туралы да жазды. Маре кейбір сенімдеріне байланысты оқшауланды. Ол өзінің пантеист екенін мойындады және шіркеуге тек тойларға ғана барып тұратынын айтты. Тарихшы Сандра Сварт Маренің африканер батыры ретіндегі мәртебесіне қатысты зерттеме жариялады. Маре сондай-ақ Трансваальдің ауылдық аймақтарындағы банту халықтарының фольклорына, мәдениеттеріне және дәстүрлеріне қызығушылық танытты; бұл көбінесе "Die Dans van die Reën" (Жаңбыр биі) сияқты өлеңдерде көрінеді. Өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін Эжен Маре апартеид тұсында (1948–1994) Оңтүстік Африкадағы көптеген диссидент африкаанс тілінде сөйлейтін ақындардың, жазушылардың және зиялылардың прототипі ретінде аталды. 1982 жылы жарық көрген "The Adversary Within: Dissident Writers in Afrikaans" кітабының кіріспесінде Джек Коуп Эжен Маре мен пастор А.Дж. Луу арасындағы атақты қақтығыс африканер мәдениетіндегі әлдеқайда кең ауқымды даудың белгісі екенін түсіндірді. Андре Бринктің сөзіне сәйкес, апартеид кезінде африкаанс әдебиетіндегі көптеген маңызды тұлғалар да осыған ұқсас сезімде болды, "бір жағынан өз тілдеріне, жағдайына және халқына деген құрмет пен жаңалықтар енгізуге деген құштарлық арасында қысылып, олар қабылданбай немесе түсінілмейді. Жазушылар өз халқынан тым алға кетіп, оқшауланып, өз елінде жат адамдарға айналуы мүмкін – Эжен Маренің тағдыры."

Керемет жасаушы

Катинка Хайнс режиссерлік еткен 2012 жылғы фильм Ватербергтегі шаруа қожалығында безгек ауруынан кейін Мараистің қалпына келуін көрсетеді.

Мараис атауы

Мараис есімін осы өңірде Францияның Париж аймағынан келген Шарль мен Клод Мараис бастаған. Оңтүстік Африкада Мараис есімі бастапқы француз тіліндегі жазуын және айтылуын сақтап қалған.