Кіріспе

Торрея – қылқан жапырақтылар туысы. Бұрын кейде Cephalotaxaceae тұқымдасына жатқызылған, бірақ қазір Taxaceae тұқымдасына жататын алты немесе жеті түрден тұратын қылқан жапырақтылар туысы. Оның төрт түрі Шығыс Азияда, ал қалған екеуі Солтүстік Америкада өседі. Бұл кішкентай және орташа мөлшердегі мәңгі жасыл ағаштар, биіктігі 5–20 м, сирек 25 м-ге жетеді. Жиі қолданылатын атауларының бірі – мускат жаңғағы тисі. Бұл туыс палеоэкологиядағы Аркто-Терциарлық Геофлораның бір мысалы. Туысқа жататын түрлердің географиялық ареалдарының кеңістікте бөлініп жатуы Солтүстік жарты шардың континенттеріндегі қоңыржай белдеулердегі өсімдіктердің таралуын көрсетеді. Бұл географиялық үлгінің себебі – туыстың пайда болуы Терциар кезеңінің әлдеқайда жылы кездеріне саяды, сол кезде қоңыржай климат аймақтары полюске қарай орналасқан болатын. Жер байланыстары Азия мен Солтүстік Америка арасында, кейде Еуропа мен Солтүстік Америка арасында өсімдіктердің таралуын және қоныс аударуын жеңілдеткен. Жапырақтары сабақтарда спираль бойынша орналасқан, бірақ негізінде бұрылып, екі қатарға түзеді; олар сызықтық пішіндес, ұзындығы 2–8 см, ені 3–4 мм, құрылысы тығыз, ұшы өткір тікендей. Торрея моноэцисті, диоэцисті немесе жартылай диоэцисті болуы мүмкін (жапондық Торрея мен Флорида Торреяда осы фактілер расталган). Моноэцисті болғанда, еркек және әйел конустар көбінесе әртүрлі бұтақтарда орналасады. Еркек (тозаң) конустарының ұзындығы 5–8 мм, олар сабақтың төменгі жағындағы сызықтар бойында топталған. Әйел (тұқымдық) конустары жалғыз немесе екіден сегіздей топталып, қысқа сабақта орналасады; бастапқыда кішкентай болса, шамамен 18 айда 2–4 см ұзындығындағы бір үлкен жаңғақ тәрізді тұқымын қоршап тұратын ет тәрізді қабықшамен жабылған друпа тәрізді құрылымға айналады. Толық піскен кезде қабықшасы жасылдан күлгін түске дейін өзгереді. Кейбір түрлерінде, әсіресе жапондық Torreya nucifera ('кая') тұқымы жеуге жарамды, бұл Taxaceae тұқымдасына жататын өсімдіктер үшін ерекше жағдай. Табиғи таралуға көмектесетіні – қысқа артық азық ретінде тұқымдарды көміп қоятын батқандар. Көмілмеген тұқымдар кейіннен өніп шығуы мүмкін. Бұл туыс американдық ботаник Джон Торридің құрметіне аталған.

Қалдық деректері

†Torreya clarnensis АҚШ-тың Орталық Орегон штатындағы Кларно формациясынан табылған орта эоценге жататын қазба қалдықтарынан сипатталған. †Torreya bilinica-ның жапырақты бұтақтары Олигоцен қабаттарынан, Чехияның Белина қаласының жанындағы Жиховтан, Түркияның орталық Анатолиясындағы Гувемнің ерте миоцендік шөгінділерінен және Испанияның соңғы миоцендік шөгінділерінен белгілі. Torreya nucifera-ның бір ғана ине жапырағы Абхазиядағы соңғы миоцендік шөгінділерден табылды. Torreya nucifera-ның толық қалдықтары Францияның плиоцендік шөгінділерінен белгілі. Torreya тұқымдасының және Taxaceae отбасының басқа тұқымдастарының қазба тозаңы бір-бірінен, сондай-ақ Taxodiaceae және Cupressaceae отбасыларының тұқымдастарынан ажырату қиын. Сондықтан, макрофоссилдік өсімдік материалдары сирек немесе жоқ географиялық аймақтарда, тіпті тозаң көп болған жағдайда да (квартерлік батқылықтарда), мұндай тұқымдастардың бұрынғыда болуын немесе болмауын анықтау қиын.

Бұл субканопид туысының бейімделген өсу формалары

Бұл туысқа жататын түрлердің бәрі орташа немесе тығыз көлеңкелі орман жағдайларында субканопий ағаш ретінде жай орналасып, баяу өсуге бейімделген. Сабақтары тым көлеңкелі жағдайда еңкейеді, ал тамыр мойнынан шығатын бұтақтары мен қосымша сабақтары тік емес, көлденең бойымен өседі. Егер қалыңдық ашылса, тік өсуге мүмкіндік туады, тіпті жапырақ пішіні мен орналасуы да өзгереді. Тұқым тек тікелей күн сәулесі болғанда ғана аналық бұтақтарда (және ағаштарда) пайда болады. Сондықтан, Азияда жергілікті тұтынуға немесе нарыққа сату үшін күтіліп, өсірілген (әдетте Torreya grandis) жабайы ағаштардың айналасы адамның араласуы арқылы басқарылады.