Кіріспе
Сауссурея – гүлді өсімдіктер туысы, Астер тұқымдасына жататын Cardueae тайпасына кіретін, шамамен 300 түрді қамтитын гүлді өсімдіктер. Олардың өсіп-өнімді жерлері – Шығыс Азия, Еуропа және Солтүстік Американың салқын, орташа және арктикалық аймақтары. Гималай және Шығыс Азиядағы альпілік мекенжайларда түрлердің ең көп әртүрлілігі байқалады. Көбінесе «көрік» және «қар лотосы» деп аталады, екінші атау Шығыс Азиядағы жоғары биіктікте өсетін көптеген түрлерге қолданылады. Бұл көп жылдық шөптесін өсімдіктер, биіктігі 5–10 см болатын аласа альпілік түрлерден бастап, 3 метрге дейін жететін биік, қызылша тәрізді өсімдіктерге дейін өзгереді. Жапырақтары тығыз түбірлік розеткада пайда болып, кейін гүл шоғырына спираль бойынша өрлейді. Гүлдері кішкентай гүлшоғырларынан (капитула) құралған тығыз гүлбасқа бірігеді, көбінесе тығыз ақтан күлгін түске дейінгі жұмсақ түктермен оралады; жеке гүлдері де ақтан күлгін түске дейін болады. Түктері жоғары биіктікте өсетін түрлерде ең тығыз болады, гүлдердің температурасын реттеуге көмектеседі, түнде аяздың зиянын азайтады және жоғары биіктіктегі күн сәулесінің ультракүлгін сәулесінен қорғайды. Де Кандолл осы туысты Хорас Бенедикт де Соссур (1740–1799) және Николас Теодор де Соссур (1767–1845) есімдерімен атады.
Saussurea is a genus of about 300 species of flowering plants in the tribe Cardueae within the family Asteraceae, native to cool temperate and arctic regions of East Asia, Europe, and North America, with the highest diversity in alpine habitats in the Himalayas and East Asia. Common names include saw wort and snow lotus, the latter used for a number of high altitude species in East Asia. They are perennial herbaceous plants, ranging in height from dwarf alpine species 5–10 cm tall, to tall thistle like plants up to 3 m tall. The leaves are produced in a dense basal rosette, and then spirally up the flowering stem. The flowers form in a dense head of small capitula, often surrounded by dense white to purple woolly hairs; the individual florets are also white to purple. The wool is densest in the high altitude species, and aids in the thermoregulation of the flowers, minimising frost damage at night and also preventing ultraviolet light damage from the intense high altitude sunlight. De Candolle named the genus after Horace Bénédict de Saussure (1740–1799) and Nicolas Théodore de Saussure (1767–1845).
Қолданылуы
Гималайдың биік альпілік түрлерінің бірқатары әдемі гүлшоғырлары үшін сәндік өсімдік ретінде өсіріледі. Бұл өсімдіктерді өсіру өте қиын, себебі олар 3500-5000 метр биіктіктегі қатал климатқа бейімделген, салқын температураны, ұзақ (8-10 айға дейін) қысқы тынығу кезеңін, сондай-ақ гумусты шағыл топырақта жақсы дренаж қажет етеді.
Дәстүрлі қолданыстар
Кости амари радиксі немесе костус түбірі Римнің Үндістанмен саудасының маңызды тауары болған және ол Сауссурея лаппаның кептірілген түбірі деп есептеледі. Традициялық тибет медицинасында қар лотосының бірнеше түрі қолданылады. Сауссурея лаппа дәстүрлі тибет медицинасының құрамына кіреді. Гималай дәрілік өсімдіктері бойынша С. П. Кала жүргізген зерттеулер Химачал-Прадеш штатының Пин аңғарында тұратын тибет медицинасының дәрігерлері оның түбірін дизентерия мен ойық жараны емдеу үшін қолданатынын көрсетті. Сауссурея ланицепс, Сауссурея инвульварата және Сауссурея медуза гүлдері мен сабақтары дәстүрлі қытай медицинасында ревматоидты артрит, суық тигендегі жөтел, асқазан ауруы, дизменорея және биіктікке байланысты ауруды емдеу үшін ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді, сонымен қатар қабынуға қарсы, ауырсықты басатын, жүрек тонусын жақсартатын, түсік түсіруге әсер ететін, қатерлі ісікке қарсы және шаршауға қарсы әсерлері бар екені анықталды. Сауссурея ланицепс, Сауссурея инвульварата және Сауссурея медузадан гөрі тиімдірек екені дәлелденді. Сауссурея обваллата Үндістандағы ең қасиетті түрлердің бірі болып табылады және ол Нанда Деви қасиетті әйел құдайына ұзақ жылдар бойы құрбандық ретінде ұсынылып келеді.
Фармакология
Сауссурея лаппасы липополисахаридпен стимуляцияланған макрофагтардың iNOS mRNA экспрессиясын тежейді, осылайша азот оксидінің өндірісін азайтады. Еткен тәжірибелерде 50-200 мг/кг шикі этанол экстрактының жоғары дозасы стандартты зертханалық сынақтарда байқалған қабынуды азайтты, ал экстракттың сесквитерпен фракциясының 25-100 мг/кг дозасы қабынудың бірнеше молекулалық маркерлерін төмендетті. Этанол экстракттарының анальгетикалық және қабынуға қарсы әсері 75-300 мг/кг жоғары дозада байқалды. Баяу өсетін жабайы өсімдіктерді жинаудан қорғау үшін, ұлпа тінінде өсірілген нұсқасы ұсынылған, ол көбінесе теңдес келеді. Жалпы алғанда, өсімдіктің анальгетикалық және қабынуға қарсы әсері индометацинге қарағанда әлдеқайда нашар.
Әдебиет және мәдениет
Қытай жекпе-жек өнері әдебиеттерінің көп бөлігінде қар лотосы линчжи саңырауқұлағы мен ескі женьшендей құнды, сирек кездесетін шөп ретінде сипатталған.
Таңдалған түрлер
Сауссурея аномалисі. Гималай. Сауссурея акрофила. Қытай. Сауссурея альбеценсі. Батыс Гималай. Сауссурея альпина. қарапайым пиязы шөп. Солтүстік және орталық Еуропа, Солтүстік-Батыс Азия. Сауссурея амара. Қытай, Ресей. Сауссурея американа. Америка пиязы шөп. Солтүстік Американың батыс бөлігі. Сауссурея амурэнсис. Қытай. Сауссурея ангустифолия. тар жапырақты пиязы шөп. Арктикалық солтүстік-шығыс Азия, Аляска, Канада. Сауссурея аурикулата. Гималай, Батыс Қытай. Сауссурея бхуткеш. Гималай. Сауссурея бодиниери. Қытай. Сауссурея булоцкий. Қытай. Сауссурея кана. Қытай. Сауссурея кандолеана. Гималай. Сауссурея кератокарпа. Кашмир. Сауссурея чинампоэнсис. Қытай. Сауссурея хризотриха. Гималай. Сауссурея контрверза. Ресей. Сауссурея кордифолия. Қытай. Сауссурея костусы. Шығыс Гималай. Сауссурея криспа. Гималай. Сауссурея дельтоида. Гималай, Қытай, Тайвань. Сауссурея денса. шоғырлы пиязы шөп. Арктикалық солтүстік-шығыс Азия, Канада, Монтана. Сауссурея дхводжи. Гималай. Сауссурея дисколор. Альпілік орталық Еуропа. Сауссурея долихопода. Қытай. Сауссурея донкиа. Гималай. Сауссурея дутаилляна. Қытай. Сауссурея дзерэнсис. Қытай. Сауссурея элеганс. Кавказ. Сауссурея эпилобиоидтар. Қытай. Сауссурея эстоника. Шығыс Еуропа. Сауссурея фастуоза. Гималай, Батыс Қытай. Сауссурея формосана. Тайвань. Сауссурея форрести. Гималай. Сауссурея фрондоза. Қытай. Сауссурея гландулоза. Тайвань. Сауссурея глобоза. Қытай. Сауссурея гнафалоды. Гималай, Батыс Қытай. Сауссурея госсипифора. Гималай. Сауссурея грамина. Қытай. Сауссурея граминифолия. Гималай. Сауссурея грандифлора. Қытай. Сауссурея гетеромалла. Гималай. Сауссурея хиерациоидтар. Гималай, Батыс Қытай. Сауссурея хукери. Гималай. Сауссурея инвуликурата. қар лотосы, Гималай, (Вансемберуу) Моңғолия. Сауссурея йодостегия. Қытай. Сауссурея японика. Жапония, Корея, Солтүстік Қытай. Сауссурея канаи. Гималай. Сауссурея канзаненсис. Тайвань. Сауссурея кинги. Қытай. Сауссурея кираисаненсис. Тайвань. Сауссурея ламинаменсис. Гималай. Сауссурея ланисепс. Қытай. Сауссурея ланугиноза. Қытай. Сауссурея лаппа. Гималай. Сауссурея леонтодонтоиды. Гималай. Сауссурея лиценциана. Қытай. Сауссурея ликиангенсис. Қытайдың оңтүстік-батысы. Сауссурея линеарифолия. Гималай. Сауссурея лонгифолия. Қытай. Сауссурея маншурика. Солтүстік Қытай. Сауссурея медуза. Қытай. Сауссурея монголика. Батыс Қытай, Моңғолия. Сауссурея намикаваэ. Гималай. Сауссурея неофраншети. Қытай. Сауссурея непаленсис. Гималай. Сауссурея нигресенс. Қытай. Сауссурея нишиокаэ. Гималай. Сауссурея нивеа. Қытай. Сауссурея нуда. жаңғақты пиязы шөп. Аляска. Сауссурея обваллата. Брахма Камал. Гималай, солтүстік Бирма және оңтүстік-батыс Қытай. Сауссурея олиганта. Қытай. Сауссурея отофилла. Қытай. Сауссурея пахинеура. Гималай. Сауссурея парвифлора. Ресей, Қытай. Сауссурея пектината. Қытай. Сауссурея пегуэнсис. Қытай. Сауссурея фаеанта. Қытай. Сауссурея пинеторум. Қытай. Сауссурея пиптатера. Гималай. Сауссурея платифиллария. Гималай. Сауссурея полицефала. Қытай. Сауссурея полистихоидтар. Гималай. Сауссурея популифолия. Қытай. Сауссурея порчи. Карпат таулары. Сауссурея пульхелла. Жапония, Корея, Солтүстік Қытай, Шығыс Сібір. Сауссурея пигмея. Альп, Карпат таулары. Сауссурея кверцифолия. Қытай. Сауссурея ромулефолия. Қытай. Сауссурея ройлеи. Гималай. Сауссурея рунцината. Қытай. Сауссурея салса. Ресей, Қытай. Сауссурея симпсонияна. Гималай. Сауссурея собароцефала. Қытай. Сауссурея спиката. Гималай. Сауссурея стафлеуана. Гималай. Сауссурея стелла. Қытай. Сауссурея страхеяна. Гималай. Сауссурея сугу. Гималай. Сауссурея тараксацифолия. Гималай. Сауссурея тангутика. Батыс Азия. Сауссурея топкеголенсис. Гималай. Сауссурея тридактила. Гималай. Сауссурея тургайенсис. Ресей. Сауссурея унифлора. Гималай. Сауссурея уссюриенсис. Қытай, Шығыс Ресей. Сауссурея вансемберуу. Моңғолия. Сауссурея ветчиана. Орталық Қытай. Сауссурея велютина. Қытай. Сауссурея висцида. жабысқақ пиязы шөп. Аляска. Сауссурея вебери. Вебердің пиязы шөптері. Роки таулары. Сауссурея вернероидтар. Гималай. Сауссурея якла. Гималай.